Artikelen

–MAAKBAARHEID, WETENSCHAP EN GELOOF

Maakbaarheid is een onderwerp waarover veel wordt gedebatteerd en gediscussieerd. Het begrip kan worden omschreven als een ideaal, ‘dat draait om beheersbaarheid, het uitbannen van leed en tragiek, en het realiseren van geluk’ (1). Door de huidige maatschappelijke dynamiek roept het steeds meer discussie op en dat is begrijpelijk. Je zult maar een controle freak zijn die plotseling met misère wordt geconfronteerd of je bent door onverwachte omstandigheden niet meer in staat een op structuur gericht leven te leiden. Ziekte kan zomaar je leven binnendringen met een slopend medisch traject en voortdurend inleveren op fysiek of psychisch gebied. Ziekte die vaak niet het gevolg is van ongezond gedrag maar van een erfelijke ziekte of onverantwoord verkeersgedrag van anderen. Ook een samenleving en zelfs de hele wereld kan worden geconfronteerd met de grenzen van maakbaarheid. De Coronapandemie heeft de kwetsbaarheid van de mensheid keihard aangetoond. De onverwachte oorlog in Oekraïne heeft een mondiaal domino-effect tot gevolg met torenhoge inflatie, een energiecrisis en naar verwachting een voedselcrisis. Die gevolgen zijn merkbaar op alle continenten en ook in ons land, de woonplaats, in supermarkten en bij de benzinepomp. Het is zelfs niet uitgesloten dat de thermostaten komende winter omlaag moeten en wie in het welvarende Europa had dat ooit gedacht?

De maakbaarheidsillusie

De Tweede Kamer is 2 maanden met zomerreces en daarop was kritiek omdat we in crisistijd zijn. De media zijn een langdurige zomerprogrammering gestart. Informatieve programma’s zoals Goede Morgen Nederland zijn tijdelijk uit beeld en de leemte wordt opgevuld door sport en andere programma’s. Een zomerprogramma dat mij aanspreekt is het Filosofisch Kwintet met presentatrice Clairy Polak op de zender Human. Vier gasten discussiëren  over belangrijke maatschappelijke thema’s als ‘de rechtsstaat’, ‘macht’ en ‘technologie en moraal’. Hoewel mijn levensbeschouwelijke visie  verschilt van die van Human, zijn er ook raakvlakken. Volgens de website van het Humanistisch Verbond is het humanisme een open levensbeschouwing die zich richt op reflectie en dialoog. Mensen hebben een autonome en verantwoordelijke rol in de vormgeving van hun bestaan. Het onderwerp ‘maakbaarheid in tijden van crises’ stond centraal in de eerste uitzending, een onderwerp dat mij als christen aanspreekt. Centraal stonden vragen als ‘wat hebben decennia aan maakbaarheidsdenken opgeleverd?’ en ‘wanneer zijn we het geloof in de maakbaarheid van de maatschappij verloren en waarom geloven we dan weer wel in de maakbaarheid van het individu?’. Achter ons ligt een periode van 75 jaar vrede, ongekende welvaart en individuele vrijheid. De Coronapandemie en de verwoestende oorlog in Oekraïne verpletterden de maakbaarheidsillusie (2).

Wetenschap

Ook voor de rol van de wetenschap is er de laatste tijd veel aandacht. Er wordt messcherp over gediscussieerd tot in de Tweede Kamer toe, bijvoorbeeld rond de klimaatdiscussie, het stikstofdossier, complot denken, taalgebruik etc. Wat mij dan opvalt is het gebrek aan tolerantie, ook van de zogenaamde ‘toleranten’. Kritiek op de wetenschap wordt als een vorm van ‘heiligschennis’ beschouwd en dat gaat mij te ver. De wetenschap is juist gebaat bij discussie en debat om scherp te blijven  en veel wetenschappers delen die mening. Ik wil voorop stellen dat ik veel respect en waardering heb voor de wetenschap en het vele nuttige onderzoek dat wordt verricht. Veel moderne zegeningen danken we aan de technologie en de wetenschap. In de gezinssituatie heb ik ervaren dat medische zorg en behandeling levensverlengend waren. Maar er zijn grenzen aan de mogelijkheden van de wetenschap en wetenschappelijk onderzoek heeft ook tot excessen geleid. Dat moet kunnen worden benoemd. In de euforie van de digitalisering was er onvoldoende oog voor de nadelen die zich nu op de wereld aftekenen zoals cybercriminaliteit, cyber war, grootschalige privacy schendingen in delen van de wereld en kwetsbare burgers die ontwikkelingen niet kunnen bijhouden. Door de spanningen op de wereld is de wapenwedloop versneld. Er wordt openlijk gedreigd met de inzet van atoomwapens. Wetenschappelijk onderzoek lag aan de basis van veel oorlogstechnologie. Aan klimaatverandering en milieurisico’s ligt overconsumptie ten grondslag, vooral in de rijke landen. In 1972 verscheen het ‘Rapport van de Club van Rome de grenzen aan de groei’. Hoofdstuk 3 gaat over ‘De groei in het wereldsysteem’ waarbij de samenhang tussen de vijf basisvariabelen bevolking, kapitaal, voedsel, natuurlijke hulpbronnen en vervuiling centraal staat. Uitgerekend deze maand maakte de Verenigde Naties bekend dat de wereldbevolking eind dit jaar 8 miljard mensen telt. In 1972 was dat 3.780 miljoen. Een verdubbeling in 50 jaar. Ruim 800 miljoen mensen leven in armoede.  

Geloof

Gelet op de aangehaalde variabelen is het niet moeilijk om een eenvoudige analyse te maken. De aarde is zwaar overbelast door een proces dat onomkeerbaar lijkt. Natuurlijke cycli spelen daarbij een rol, maar ook menselijk gedrag. De wetenschap kan ongetwijfeld een positieve bijdrage leveren aan oplossing van bepaalde problemen maar is, gelet op millennia geschiedenis, niet bij machte die structureel op te lossen. Veel problemen hebben immers te maken met oneerlijke verdeling van de welvaart, hebzucht, egoïsme en machtswellust. Het kwaad oftewel de gebrokenheid in de schepping blokkeert ingrijpende veranderingen. Ook na de publicatie van het rapport van de Club van Rome werd het groeidenken onverminderd voortgezet, met de vele huidige crises tot gevolg. Niet alles blijkt maakbaar te zijn. Ondanks secularisatie, kerkverlating in de rijke landen, denk ik  dat de Bijbel nog steeds een wijs en praktisch boek is. In veel geloofsovertuigingen nemen soberheid, rentmeesterschap en naastenliefde een belangrijke plaats in. Dat kan zich op vele wijzen uiten in de praktijk bijvoorbeeld door te vasten of dienstbaar te zijn aan de naaste. Joden vieren eenmaal per jaar het Loofhuttenfeest (Soekot). Een week lang wordt de luxe omgeving verruild voor een hut van bladeren. Herdacht wordt dat de Israëlieten veertig jaar lang in de woestijn rondtrokken onder de bescherming van God en in tenten of hutten woonden. Het dak van de loofhut heeft een opening met zicht naar de hemel. Wat vast staat is dat door de huidige crises op de wereld de behoefte aan levensbeschouwing en zingeving toeneemt. Ik verwacht dat dit proces zal doorzetten. Bijgevoegd een overzicht van een aantal belangrijke Bijbelteksten zoals opgenomen in mijn boek ‘Christenen en de Welvaartsmaatschappij. Bijbelteksten rentmeesterschap geld 

Bronnen:

  1. Dagblad Trouw, publicatie n.a.v. het proefschrift van Robert van Putten ‘De ban van beheersing’.
  2. Het Filosofisch Kwintet met presentatrice Clairy Polak over maakbaarheid in tijden van crises. Omroep Human, 3 juli 2022.

 

 

–Consuminderen en minimaliseren

Voor de context is het aanbevolen om eerst een webpublicatie van mij te lezen uit 2021 over Economie  -Kanteldecennium 6: Economie & Financiën | Jaap Spaans Belangrijk is in dit verband ook een persbericht over de Economische Ontwikkelingen en Vooruitzichten (EOV) dat De Nederlandsche Bank (DNB) publiceerde op 13 juni 2022. Daaruit blijkt dat de economische groei in Nederland dit jaar nagenoeg tot stilstand komt. Er worden diverse varianten geschetst voor de toekomst, onder andere in relatie tot de oorlog in Oekraïne en de energiecrisis. Duidelijk is dat dit voor veel burgers grote gevolgen zal hebben.

Mijn echtgenote en ik bevinden ons in een levensfase waarin de behoefte om te consuminderen en minimaliseren groot is. Dat vereist een uitleg. Consuminderen houdt in dat je minder consumeert en minimaliseren (of ontspullen) dat je bijvoorbeeld spullen en voorwerpen die je als een last begint te ervaren afstoot. Net begonnen met het proces is het al duidelijk dat het een zware opgave is. Afstand doen van spullen waaraan je bent gehecht, zoals boeken, fotoalbums en kleding, vergt doorzettingsvermogen. Ik ben 74 jaar oud, mantelzorger en bewindvoerder van een gezinslid. In de situatie van mij en mijn echtgenote (70) speelden vragen en keuzes over toekomstbestendig wonen een cruciale rol.  Toen we 15 jaren geleden ons huidige appartement in een sociaal huurcomplex voor senioren betrokken, zagen we dat als een belangrijke stap voor de toekomst. In deze woning met faciliteiten dichtbij wilden we oud worden en zolang mogelijk zelfstandig blijven wonen. Vanwege gezondheidsredenen en maatschappelijke veranderingen zijn we echter genoodzaakt andere afwegingen te maken en prioriteiten te stelen.  De flexibiliteit neemt af en de last van mantelzorg neemt toe, ondanks de goede ondersteuning die we hebben vanuit de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (WMO), de Zorgverzekeringswet, medici en zorgverleners. De vraag hoe lang zelfstandig wonen op de huidige wijze nog mogelijk is, wordt steeds relevanter. Niet geheel onverwachts doemt een moeilijk maar onontkoombaar vraagstuk op. We staan op de drempel van een traject waarbij indicaties voor langdurige zorg moeten worden aangevraagd en keuzes moeten worden gemaakt. Wordt het een verzorgingshuis, ambulante zorg dan wel een in- of aanleunwoning? Moeilijke vragen dus, omdat twee mensen/partners verschillende of zelfs tegengestelde belangen kunnen hebben. Foto: ‘ontspullen’  kan ook het hoofd leegmaken.

Een snel veranderende samenleving

Ook maatschappelijke ontwikkelingen spelen daarbij een rol. Het seniorencomplex waarin we wonen, voldoet volgens de deskundigen niet meer aan de hedendaagse eisen. Het halen van klimaatdoelen en het streven naar duurzaamheid, had tot gevolg dat de verwarming in ons seniorencomplex gasloos werd. Mede mogelijk gemaakt door overheidssubsidies, kwam er een pellet installatie (houtstook) met blokverwarming. Bij windstille dagen of mist als de emissiestoffen tussen de drie hoge flatgebouwen blijft hangen, heeft dat voor een aantal kwetsbare oudere bewoners gevolgen voor de gezondheid. Bij een stookalert van de rijksoverheid moet de installatie doordraaien. Blokverwarming in een ouder gebouw kan volgens bronnen die ik raadpleegde leiden tot geluidsoverlast van de hydraulische installatie, die het warme water door de leidingen van de 3 gebouwen stuwt. Het zijn factoren waarmee we bij de keuze voor het senioren appartement geen rekening konden houden, maar die wel de realiteit bepalen. Overigens begrijp ik dat woningcorporaties ten aanzien van de energietransitie voor grote uitdagingen staan. De beslissing om uit te kijken naar een andere woning is erdoor versneld. Onverwachte gebeurtenissen zoals een valpartij of andere gezondheidskwestie daargelaten, want we hebben een leeftijd waarop dergelijke situaties vaker voor komen. In de periode die voor ons ligt heeft het krijgen van overzicht voor ons prioriteit. Daarom is het proces van consuminderen en minimaliseren in werking gezet en daar nemen we in alle rust de tijd voor. Er zijn echter meer maatschappelijke factoren die ons hebben gemotiveerd.

Dreigende recessie en inflatie

De oorlog in Oekraïne heeft de mensheid bepaald bij de grote invloed die onverwachte gebeurtenissen kunnen hebben. De tragische beelden van vluchtelingen die op hoge leeftijd hun huizen en leefomgeving verwoest zagen, hebben ons diep geraakt. Wie had dit drama een jaar geleden voor mogelijk gehouden in Europa. Sancties hebben een energiecrisis getriggerd, waarvan de gevolgen nog niet kunnen worden overzien. Inflatie en stijgende rente kunnen overgaan in hyperinflatie (sterke inflatie met dagelijks stijgende prijzen) of stagflatie (hoge inflatie in combinatie met economische stagnatie en stijgende werkloosheid). De dynamiek die door de oorlog is ontstaan kan vervolgens leiden tot oplopende staatsschulden en begrotingstekorten, druk op aandelenkoersen, schaden van het consumentenvertrouwen en groeiende onzekerheid. Financiële deskundigen sluiten een recessie niet uit. Een van de indirecte gevolgen van de oorlog in Oekraïne kan een mondiale voedselcrisis zijn, die leidt tot een toename van vluchtelingen die niet zullen kiezen voor autocratische en dictatoriale landen, maar voor de welvaart en vrijheid in Europa. Dat zal vervolgens weer leiden tot een tekort aan betaalbare woningen. Dit alles wordt gestapeld op verhoging van de budgetten voor defensie, halen van de klimaatdoelen en groeiende druk op de hoofdpijndossiers van de overheidsbegrotingen. Andere financiële prioriteiten zullen ten koste gaan van andere onderwerpen zoals de kwaliteit van de zorg, volkshuisvesting en digitalisering. Conclusie is dat mondiale en internationale ontwikkelingen zichtbaar worden in de woonplaats, wijken en straten, bij de benzinepomp en in de huiskamer. Kortom bij alle facetten van het leven. Daarom is het in deze complexe tijd  belangrijk om inzicht te hebben in maatschappelijke ontwikkelingen en overzicht te houden op het uitgavenpatroon. Consuminderen en minimaliseren kunnen daarbij belangrijke instrumenten zijn. Ik realiseer mij daarbij dat iedereen beslissingen neemt vanuit een persoonlijke situatie. Bij mij speelt levensbeschouwing een belangrijke rol omdat soberheid, eenvoud en een verantwoorde levenswijze, zowel in de Bijbel als het leven van Jezus Christus belangrijk zijn. Ik realiseer mij daarbij dat velen daar in deze tijd van secularisatie en ontkerkelijking wellicht anders over denken.

Foto’s: G. Roelfsema: Koolzaadveld op een bewolkte dag. Staat Europa voor een recessie? Jaap Spaans:  ‘Ontspullen’  kan ook het hoofd leeg maken. Dijkverbreding in Delfzijl. De gevolgen van de energietransitie, het halen van klimaatdoelen en andere financiële hoofdpijndossiers zijn groot en worden onderschat. 

 

–De contactloze sleepnetsamenleving

Dit is een beknopte update van een publicatie die ik plaatste op deze website over het kanteldecennium. –Kanteldecennium 4: Digitalisering en de informatieoverlast | Jaap Spaans

Ruim 30 jaar publiceer ik over digitale ontwikkelingen in de samenleving. Digitalisering heeft een ongekende revolutie veroorzaakt in de samenleving. Naast positieve reacties kreeg ik ook kritiek op mijn publicaties als zou ik tegen processen van innovatie en verandering zijn. Dat is niet zo. Ik vond en vind alleen dat bij het proces belangrijke burgerrechten als bescherming van de persoonlijke levenssfeer en lichamelijke integriteit gewaarborgd moeten zijn. Digitalisering mag niet ten koste gaan van de kwetsbare burgers. Helaas is de balans vaak zoek. In twee coronajaren hebben de drie grootste banken hun kantoren in mijn woonplaats gesloten. Het wordt steeds moeilijker om persoonlijk contact te krijgen met bedrijven, overheden en andere organisaties. Mailadressen worden afgeschermd en het zoeken naar telefoonnummers is een ware speurtocht geworden. Eenmaal toch gevonden word je geconfronteerd met eindeloze menu’s die moeten worden doorgeworsteld en wachttijden van een half uur zijn geen uitzondering meer. Het gaat allemaal ten kost van persoonlijk contact.  Het informatietijdperk dat zou moeten leiden tot betere communicatie is voor velen verworden tot een contactloze samenleving. Ik ben zelf christen en vond het opmerkelijk dat de kritiek op mijn publicaties vaak kwam vanuit behoudende christelijke media en de adhesie juist vanuit progressieve kringen. Inmiddels is de situatie veranderd. We realiseren ons in toenemende mate dat digitalisering naast voordelen ook negatieve gevolgen heeft voor individu en samenleving. Cybercriminaliteit kan de samenleving ondermijnen en ontwrichten. Veel burgers kunnen de ontwikkelingen niet bijhouden, waardoor de afhankelijkheid van familie, mantelzorgers en anderen toeneemt. In de loop der jaren passeerden media die zo kritisch waren geweest over mijn visie op dat proces, mij in hun kritiek op de digitaliseringskoers. Ze toonden zich vaak nog kritischer dan ik ooit was geweest. Op 1 mei 2022 is de Wet open overheid in werking getreden. De wet beoogt overheden en semi-overheden transparanter te maken om zo het belang van openbaarheid van publieke informatie voor de democratische rechtsstaat, de burger, het bestuur en economische ontwikkeling beter te dienen. Ruim twee weken later op 18 mei 2022 berichten diverse media dat premier Rutte jarenlang iedere dag berichten op zijn telefoon wiste. De kritiek daarop is groot en er is met spoed om een Kamerdebat gevraagd. De premier is jarenlang mede verantwoordelijke geweest voor een beleid, waarbij de digitalisering van de samenleving zoals ik hiervoor beschreef tot grote gevolgen heeft geleid voor veel kwetsbare burgers. De gewiste informatie is niet meer beschikbaar voor verzoeken op grond van de Wet openbaarheid van bestuur. Ik wacht het Kamerdebat hierover met spanning af. Foto Jaap Spaans. De wat naargeestige aanblik van een gesloten bankfiliaal . De afdekplaten van geld- en geldstortautomaten vormen de ‘littekens’ van deze tijd, waarin persoonlijk contact achteruit holt. In coronatijd hebben drie grote banken hun filialen in mijn woonplaats gesloten. Tot verdriet van velen.

Sleepnet van persoonsgegevens

Op 16 mei 2022 werd mijn aandacht getrokken door een publicatie in een landelijk dagblad over de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017, ook wel aangeduid als ‘sleepwet’ of ‘sleepnetwet’. Grootschalig aftappen van communicatie via internetkabels is technisch mogelijk en zal binnenkort praktijk worden. Daarmee lijken beloften van bewindslieden bij de invoering van de wet dat aftappen van een wijk of buurt zou zijn uitgesloten, verbroken. Het zou strijdig zijn met wettelijke vereisten zoals proportionaliteit. Deze ontwikkeling leert opnieuw dat het spanningsveld tussen rechtshandhaving en bescherming van de persoonlijke levenssfeer onder toenemende druk staat (1). Ik werkte ruim twee decennia voor de politie en een departementale opsporingsdienst. Dilemma’s als het geschetste spanningsveld waren er altijd wel, maar de samenleving is zo complex geworden dat de situatie zich lijkt toe te spitsen. Ik vind dat geen goede zaak. Reeds in 2005 publiceerde een maandblad een artikel van mij over dit onderwerp ‘Een sleepnet voor persoonsgegevens’. Het was in dat jaar dat de politiechefs hun toekomstvisie ‘Politie in ontwikkeling’ presenteerden. Daarin werd gepleit voor een informatie gestuurde politiezorg. In de samenleving werden deze ontwikkelingen aangejaagd door excessen als (ondermijnende) criminaliteit en terrorisme en globalisering behoefte bij de rechtshandhaving. Ook bij dit beleid is het uitgangspunt dat het nodig is om vroegtijdig cyberaanvallen te detecteren en terroristische netwerken te onderkennen (2). Daar kan niemand op tegen zijn. Dat alles neemt niet weg dat er nauwelijks nog grenzen  lijken te zijn aan digitalisering in de breedste zin van het woord, waardoor ook de druk op belangrijke grondrechten zal toenemen. Tijdens de debatten en discussie rond de Toeslagenaffaire medio mei, werd gewaarschuwd voor de grote nadruk op data gedreven beleidsinstrumenten.  In algemene zin waarschuwde ook de premier daarvoor met zijn stelling dat grondrechten de burger moeten beschermen tegen een almachtige overheid. We moeten de vrijheid koesteren, maar dat kan alleen als burgers bereid zijn zich voor die grondrechten in te zetten en hun stem  laten horen.  We zien op veel plaatsen in de wereld hoe fundamentele burgerrechten worden geschonden. Het zal dan ook inspanning kosten om de rechtsstaat overeind te houden.

Lees tevens mijn boekje De Cybersamenleving op deze website (boeken) en de aangehaalde publicatie uit 2005 ‘Een sleepnet voor persoonsgegevens’.  Sleepnet Persoonsgegevens

Bronnen:

  1. Huib Modderkolk in De Volkskrant, 16/5/2022 ‘Gevreesde sleepnet is er sluipenderwijs toch gekomen’.  Tevens Dagblad van het Noorden, 17/5/2022. Voorzichtig met vrijheid burger’ door Jan Westera. Over de aanscherping van de ‘sleepwet’. 
  2. Informatie op de website Rijksoverheid.nl

–Apocalyptisch taalgebruik: een groeiend fenomeen

Op dinsdag 22 maart 2022 beschreef de Oekraïense president Volodymyr Zelensky op de nieuwszender CNN de situatie in de tot ruïnes gebombardeerde stad Mariupol als ‘ARMAGEDDON’. De woorden van Zelensky zijn illustratief voor de ernstige situatie op de wereld. Er is de laatste jaren een duidelijke toename van apocalyptisch woordgebruik. Wat is de diepere aanleiding voor die taalomslag?

Radicale onzekerheid

De voortrazende oorlog in Oekraïne kan grote gevolgen hebben voor de mondiale economie. De Verenigde Naties (VN) waarschuwt voor de ernstigste voedselcrisis sinds de Tweede Wereldoorlog. Vooral de armen zullen daarvan de dupe worden. Op de website van De Nederlandsche Bank (DNB) worden belangrijke oorzaken van de sombere economische verwachting opgesomd, zoals de sterk stijgende energieprijzen, de ingestorte handel met Rusland en mogelijke risico’s die de financiële sector loopt. In een interview met een landelijk dagblad, verschaft Klaas Knot de president van de DNB enige duidelijkheid. Hij sluit een doemscenario met een inflatie van 9,5% niet uit en dat zal een negatief effect hebben op de economische groei (Aanvulling: diverse media melden op 1/4/22 dat de inflatie in maart met 12% is gestegen) . Knot geeft toe dat er op dit moment sprake is van radicale onzekerheid, maar dat het nog te vroeg is voor armageddon- of apocalyptische scenario’s. Niet bepaald gangbaar taalgebruik voor een president van de DNB. Wil hij de groeiende bezorgdheid van burgers preventief dempen of bevestigt het taalgebruik juist zijn zorg over zo’n doemscenario? Hij staat niet alleen in zijn zorg over de huidige economische situatie en de ingrijpende gevolgen van de Oekraïne-oorlog. Zelfs een recessie wordt niet uitgesloten. Het vertrouwen staat ook onder druk door de vloedgolf aan verschrikkelijke en wanhopige beelden die ons dagelijks bereiken. De onzekerheid wordt treffend verwoord in de korte slotconclusie van een publicatie in Het Financieele Dagblad: ‘We zijn op onbekend terrein beland’ (1).

Apocalyps of Armageddon 

We kenden al een Doomsday Clock en  talloze websites en filmpjes over het onderwerp. De laatste jaren winnen woorden en begrippen als Apocalyps, doemdenken, Armageddon, ‘vijf voor twaalf’, ‘Bijbelse destructie’, eindtijdscenario’s etc. snel terrein. En laat het duidelijk zijn, niet alleen behoudende gelovigen, sekteleden of complotdenkers gebruiken die woorden. Integendeel, steeds vaker worden de woorden geuit door vooraanstaande politici  en anderen. Armageddon is een Bijbels begrip, dat verwijst naar de toekomstige strijd tussen goed en kwaad in het Bijbelboek Openbaring (16:16 Onthulling of Apocalyps). Er zal sprake zijn van een Goddelijk ingrijpen, omdat de mensheid niet in staat is gebleken om op eigen kracht duurzame vrede te bewerkstelligen. In het Oude Testament treffen we indirect aanwijzingen daarover aan, zoals in de profetische Bijbelboeken Jesaja, Ezechiël, Daniël, Zacharia, de Tijdredenen van Jezus Christus en Openbaring. In toenemende mate kunnen we vaststellen dat seculier-alarmistische en apocalyptische terminologie elkaar overlappen. Een treffend voorbeeld is de lezing die de hoogste baas van de VN, secretaris-generaal António Guterres, sprak in 2020 tijdens een lezing voor de Algemene Vergadering ter gelegenheid van het 75-jarige bestaan van de VN. Hij benoemde vier grote risico’s voor de mensheid (2):

–geopolitieke spanningen

–toenemend onderling wantrouwen

–klimaatverandering en de gevolgen ervan

–gevaren van moderne technologie

Om zijn betoog te onderstrepen verwees hij naar de Vier Ruiters van de Apocalyps uit Openbaring 6 en voegde er zelfs nog twee ruiters aan toe:

–de coronapandemie

–economische tegenwind.

Kanteldecennium

In tegenstelling tot de ‘geruststellende’ woorden van Klaas Knot, plaatste Guterres de Apocalyptische woorden terecht  in een brede context. De Britse Premier Johnson zei tijdens de klimaattop COP26 in Glasgow in november 2021, dat het 1 voor 12 is voor de aanpak van klimaatverandering (3). Een alarmerende constatering. Bij de discussie over secularisatie in ons land wordt regelmatig verwezen naar de afname van gelovigen onder de bevolking en de leegloop van kerken. Een beeld dat overigens eenzijdig is en niet mondiaal. Het Christendom is nog steeds de grootste godsdienst met meer dan 2 miljard aanhangers, gevolgd door de Islam (4). Rampen en calamiteiten als oorlogen, de toename van infectieziektes en de gevolgen van klimaatverandering fungeren vaak als een wake-up call. Onlangs hoorde ik een jongeman de vraag stellen of het hypocriet is, dat hij pas naar God ging zoeken toen de oorlog in Oekraïne losbarstte. De toename van apocalyptisch woordgebruik is een afspiegeling van ontwikkelingen in de samenleving. In 2019 startte ik een serie webpublicaties onder de titel ‘Het Kanteldecennium 2020-2030’. Bedoeling was om een aantal belangrijke mondiale ontwikkelingen, die vaak fragmentarische oftewel geïsoleerd worden beoordeeld, in een bredere context te plaatsen. Hieronder links naar vier van de twaalf kantelpublicaties op deze website over relevante publicaties. Ook de andere kantelpublicaties staan nog op de website onder ‘Artikelen’. 

–Kanteldecennium 2: De Wapenwedloop | Jaap Spaans

–Kanteldecennium 3: De geopolitieke situatie, Macht, Big Power Politics | Jaap Spaans

–Kanteldecennium 4: Digitalisering en de informatieoverlast | Jaap Spaans

-Kanteldecennium 6: Economie & Financiën | Jaap Spaans

Wat doet oorlog met mij?

 Ik bespeur de laatste weken een innerlijke verandering bij mijzelf. De Russische blitzkrieg die ‘een eitje’ zou zijn, is uitgemond in een vernietigende uitputtingsslag. Het menselijke leed is niet om aan te zien. De verkapte maar onheilspellende dreigingen over mogelijke inzet van tactische kernwapens dan wel chemische en biologische wapens, zijn niet te bevatten. Sinds de situatie in Belarus afgelopen winter worden vluchtelingenstromen ingezet als wapen om Europa te destabiliseren. In ons land is het staatsnoodrecht uit de mottenballen gehaald zodat de overheid vastgoed kan vorderen voor de opvang van vluchtelingen. In Duitsland is op 30 maart de eerste fase van een gasnoodplan in werking gesteld. Veel burgers kampen met opgestapelde fysieke en psychische moeheid als gevolg van de oorlogssituatie, die vooraf werd gegaan door een intensieve klimaatdiscussie en twee slopende coronajaren. Ik heb waardering voor de (medische) wetenschap waar we als gezin veel aan te danken hebben. Maar door de ernstige situatie dringt ook het besef door, dat de wetenschap, de ratio dus, geen duurzame oplossing heeft voor de machtshonger en vernietigingsdrang van individuen. Ik vond ook geen oplossing in de woorden van Thomas Quartier, sinds 2021 onze Theoloog des Vaderlands, die in een televisieprogramma zei dat hij in de agressie die de oorlog oproept de stem van geweldloosheid mist, zoals die in het Evangelie van Jezus Christus tot uitdrukking komt. Hij is op dit moment een roepende in de woestijn en dat is illustratief voor de onmacht. Het zijn in ons opnieuw naar vrede smachtende Europa juist degenen die door bezuinigingen op Defensie het machtsevenwicht en de strategische afschrikking hebben ondergraven. Dat alles neemt niet weg, dat ik de laatste jaren sterker word bepaald bij mijn christelijke geloofsovertuiging. Ik heb een groeiende behoefte aan rust en stilte en zoek dat in muziek en gebed. Ik lees meer en vaker in mijn versleten bijschrijfbijbel, waarin ik vooral de persoonlijke verhalen zoek. Over het leven van Mozes die te vondeling werd gelegd, gevonden werd en opgevoed aan het hof van de Farao, een bewaker doodsloeg maar uiteindelijk Israël door de woestijn leidde naar het Beloofde Land. Over koning David die grote dingen deed, maar ook verkeerde keuzes maakte die niet worden verzwegen of weggestopt. Over het lijden van Job en het Joodse volk. Over de moeder van Samuel die werd getreiterd vanwege haar kinderloosheid, maar uiteindelijk in moeite en pijn de latere profeet Samuel ter wereld bracht. Het zijn de dagelijkse uitingen van gebrokenheid en menselijke veerkracht die we om ons heen en soms ook in onszelf aantreffen. In de Bijbel wordt ‘de vuile was’ gewoon buiten gehangen en niet verdoezeld. Tegenover het leed en de verwarring, staan de liefde, ontferming en opoffering die Jezus Christus uitstraalde en uitdroeg. Ik ervaar dat steeds meer mensen door de actualiteit nadrukkelijker worden bepaald bij existentiële vragen, geloof en zingeving. In dat licht beschouw ik persoonlijk de toename van apocalyptisch taalgebruik. Iedereen heeft de mogelijkheid om de actuele situatie te toetsen aan profetieën die duizenden jaren geleden zijn beschreven en vastgelegd. En wat het cliché betreft dat een Apocalyps al eeuwenlang wordt voorspeld: Dat is zo, maar dat de drempel naar inzet van tactische kernwapens die de mensheid kunnen vernietigen wordt verlaagd, is een novum. Dat zijn in mijn beleving achterliggende oorzaken van het groeiende apocalyptische taalgebruik. In het besef dat velen daar anders over zullen denken, 

Foto’s Familiearchief: Shrine of the book waar de Dode Zee Rollen (Bijbelboek Jesaja) worden getoond. Aardbol ‘de Aarde lijdt’ gefotografeerd in het inmiddels gesloten Noorderdierenpark te Emmen.

Bronnen:

  1. Website DNB geraadpleegd op 18/3/2022 en interview in dagblad De Telegraaf van 18/3/2022 ‘DNB-baas Klaas knot: ‘Inflatie in doemscenario 9,5 procent’, door Dorinde Meuzelaar en Martin Visser. Elsevier Weekblad hoofdredacteur Arendo Joustra in het actualiteitenprogramma WNL op zondag. Het Financieele Dagblad’, 22/3/2022 ‘Biden test nieuwe veiligheidsdoctrine de totale economische oorlog’ door Casper Thomas. Citaat slotconclusie.
  2. ‘UN Secretary General calls coronavirus “the fifth horseman of the Apocalypse”. Website Corona 24 News September 23, 2020. 15/9/2020 Redevoering secretaris-generaal op de website UN.org. ter gelegenheid van het 75-jarige bestaan van de VN.
  3. Algemeen Dagblad, 01/11/2021, Buitenlandredactie. Premier Johnson zei tijdens de klimaattop COP26 in Glasgow dat het 1 voor 12 is voor aanpak klimaatverandering.
  4. ‘Buiten kerk en moskee’. Uitgave SCP en te downloaden van die website, 24/3/2022. Top 10 Grootste Religies in de Wereld (2021). Website: AlleTopTienlijstjes.nl

–De Olieboycot van 1973

Woensdag 9 maart 2022 is een zonovergoten dag. Het Centraal Plan Bureau (CPB) publiceert het Centraal Economisch Plan 2022. De cijfers zijn pessimistisch en donker. De wereldwijde economische schokken als gevolg van de coronapandemie, laten hun sporen na in de sterk oplopende infl­atie van 5,3%. Belangrijke oorzaken zijn de hogere prijzen voor energie en grondstoffen. Door dat hoge percentage wordt de koopkracht van veel burgers, vooral de minder draagkrachtigen, uitgehold (citaat 1). Het is illustratief voor de immense veranderingen en uitdagingen waarvoor Europa zich ziet gesteld en het einde is nog niet in zicht. De actuele situatie rond Oekraïne, voerde mij in gedachten terug naar 1973 toen ons land zuchtte onder een olieboycot.

Autoloze zondag en benzinedistributie

In 1978 verruilde ik mijn functie als politieagent bij een gemeentelijk politiekorps voor een baan als opsporingsambtenaar bij de Rijksverkeersinspectie (RVI). Deze inspectiedienst was in 1973 verantwoordelijk voor de marktordening in de vervoerssector en de handhaving van de vervoerswetgeving. Door de oliecrisis kreeg de dienst er, volkomen onverwacht, een nieuwe taak bij. Het pro-Israël standpunt van de Nederlandse regering tijdens de Jom Kippoeroorlog, leidde tot een olieboycot van ons land. De schaarste aan ruwe olie en brandstof werd direct merkbaar en de regering besloot een autoloze zondag en benzinedistributie in te voeren. De RVI wordt door de minister van Verkeer en Waterstaat belast met de uitgifte van ontheffingen voor het zondagsrijverbod en uitvoering van de benzinedistributie. Ontheffingen werden massaal aangevraagd, onder andere vanuit de transportsector en door kwetsbare burgers die fysiek niet in staat waren om gebruik te maken van openbaar vervoer. Om een beeld te schetsen: van 31 oktober tot en met 3 november 1973, dus in vier dagen tijd, ging het alleen in Rotterdam al om 10.000 aanvragen. Driekwart van de aanvragen (74%) werd afgewezen (2). Gelukkig was de olieboycot tijdelijk. De huidige situatie rond de oorlog in Oekraïne is totaal anders. Door de complexe opstapeling van factoren, voorzie ik een langdurige periode van onzekerheid. De gevolgen van de coronapandemie ijlen nog na, de energietransitie verloopt moeizaam en herstel van de verhoudingen in Oost-Europa en wederopbouw van Oekraïne, zullen een economische inspanning en veel tijd vergen. Hoe gaan we als samenleving om met de onzekerheden die op ons afkomen? Hoe ga ik er persoonlijk mee om vanuit mijn christelijke levensbeschouwing?

Wake-up call

Via een stortvloed aan nieuws wordt de burger geïnformeerd. Daarbij veel adviezen van deskundigen, goede en slechte. Wat mij aansprak was het advies om te besparen op energie. De doorsnee burger kan door gedrag een belangrijke bijdrage leveren aan energiebesparing. Minder de auto gebruiken, vaker lopen of de fiets te nemen, de thermostaat een graadje lager en minder verre vakanties boeken. Het zijn zomaar enige voorbeelden. Het is goed een deel van de verantwoordelijkheid bij de burgers zelf te leggen en ik schreef er in 1996 al een boek over (3). De snelle ontwikkelingen op de wereld vormen een wake-up call. Een goed moment om leefstijl en consumptiegedrag eens kritisch te beoordelen. Nieuwe inzichten kunnen leiden tot een nieuw en verfrissend maatschappelijk elan, met creativiteit en nieuwe initiatieven. Die kunnen een positieve weerslag hebben op gedragsverandering. Laten we de mogelijkheden die er zijn daarom benutten. De langdurige coronapandemie heeft bij veel mensen geleid tot piekstress en overbelasting. Nu er eindelijk stabilisering van de pandemie is en de beperkende maatregelen zijn opgeheven, gooit een onverwachte oorlog roet in het eten. Niet alles in het leven blijkt maakbaar te zijn, maar je kunt wel inspelen op veranderingen. Daarmee omgaan vergt aanpassingsvermogen en flexibiliteit. We leven gelukkig nog in een vrij land en ondanks de tegenslagen hebben we het materieel bezien nog steeds beter dan in veel andere landen op de wereld. Maar de toekomst is onzeker.

Geloof

De luitenant-generaal buiten dienst van de Koninklijke Landmacht Mart de Kruif, uitte in een televisie-uitzending kritiek op de wijze waarop de politiek de afgelopen decennia had bezuinigd op defensie. Hij was kritisch over degenen die meenden dat zij ‘het kwaad in de wereld met rede zouden kunnen stoppen’. Een andere deskundige, strategisch expert Robert van de Roer, zei in dezelfde uitzending ‘het kwaad is terug in Europa’. Ik zie er ook een falen in van de wetenschap. Tijdens de pandemie tafelden de wetenschappers massaal bij de vele talkshows en actualiteitenrubrieken. Begrijpelijk. Als het echter om de huidige wrede oorlog gaat en wat daaraan ten diepste ten grondslag ligt, schitteren zij door afwezigheid. Ik ben zeer benieuwd hoe wetenschappers de huidige situatie inschatten en in welke richting zij de oplossing zien voor dit enorme vraagstuk en het humanitaire leed. Als straks het fysieke en psychische leed in de volle omvang zichtbaar wordt, zal een beroep worden gedaan op de wetenschap, maar ook op deskundigen met een levensbeschouwelijke/religieuze achtergrond. De hoogleraar psychiatrie Herman M. van Praag gaat in het boek ‘God en Psyche. De redelijkheid van het geloven. Visies van een Jood’ in op de achtergronden van het kwaad vanuit de Bijbel en wijdt een hoofdstuk aan het lijden van Job (4). In een vervolgpublicatie zal ik daar aandacht aan besteden.

Foto’s: Autoloze snelweg A1. Jody Ferron Nationale Beeldbank (NBB). Jaap Spaans: Tankstation (zelftank) buiten de snelweg.

Bronnen:  

  1. Citaten overgenomen uit het Centraal Economisch Plan 2022 van het CPB. De Telegraaf on-line, 10/3/2022 ‘CPB: lage inkomens lijden onder koopkrachtdreun’. Door parlementaire redactie. RTLZ Nieuws, 10/3/2022 ‘ANWB bezorgd om snel stijgende brandstofprijzen’ en schrijft brief aan de minister van Financiën. Het Financieele Dagblad, 10/3/2022 ‘Werkgeversclub VNO-NCW voorziet langdurige recessie’. 
  2. ‘150 jaar toezicht Verkeer en Waterstaat. Rampen, wetten en inspectiediensten’. Uitgave SDU Uitgevers Den Haag, 2014. Pagina’s 216 en 217. De Rijksverkeersinspectie Een Bijzondere Opsporingsdienst. Uitgave Jaap Spaans, 1995. Pagina’s 28 en 29. Boeken zijn niet meer leverbaar.
  3. ‘Christenen en de welvaartsmaatschappij’. Uitgave Jaap Spaans, 1996. Boek is niet meer leverbaar. Manuscript staat op mijn website onder de pagina Boeken en overige publicaties.
  4. Een publicatie van Uitgeverij Boom te Amsterdam, 2008. Hoofdstuk 5 Job’s torment (kwelling). Bijbelboek Job.

–Voor- en nadelen van profielen

Het is alweer enige jaren geleden dat ik een medisch consult had bij een specialist. Het gesprek kwam op het onderwerp ‘medische risico’s’ in verband met gebruik bloedverdunners en risico’s bij langdurig gebruik. Hij gaf aan dat ik een laag risicoprofiel had. Op de terugweg  overdacht ik zijn opmerking en de vraag kwam op ‘hoeveel profielen circuleren er eigenlijk over mij?’ Het onderwerp heeft al jaren mijn bijzondere belangstelling. Profielen worden gebruikt voor marketing, bij rechtshandhaving en veiligheid, binnen de zorg. Soms moet je zelf een profiel opstellen, bijvoorbeeld voor matching op dating sites of websites om jezelf te promoten voor bepaalde functies. In de zorg zijn er risicoprofielen bijvoorbeeld met betrekking tot brandveiligheid. Een risicoprofiel kan worden gemaakt voor een cliënt of patiënt maar ook voor een hele groep. De praktijk leert dat ook zonder toestemming gegevens van mensen worden gebruikt voor profilering en er hangt vaak een waas van geheimzinnigheid over profilering. Laat ik voorop stellen dat ik de voordelen van profilering onderken. Gebruik van daderprofielen kan een positief instrument zijn om criminaliteit te bestrijden dan wel te voorkomen. Profilering kan worden ingezet voor de veiligheid, bijvoorbeeld om een goed beeld te krijgen van de vele branden die de laatste jaren woeden en waarbij vaak sprake is van opzet. De Toeslagenaffaire heeft echter geleerd dat onrechtmatige verwerking van persoonsgegevens en de gronden van profilering tot grote maatschappelijke commotie kunnen leiden. Tijd voor bezinning dus.

Wat is profilering?

Hoeveel profielen circuleren er over u en mij in allerlei computerbestanden? Een vraag die moeilijk te beantwoorden is. Toch is de vraag zeer relevant, omdat profilering steeds belangrijker wordt en maar weinig burgers weten hoeveel en welke profielen er over hen circuleren. In artikel 4 van de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG), is een aantal belangrijke definities die betrekking hebben op gegevensbescherming geformuleerd, waaronder het begrip profilering:

Profilering is elke vorm van geautomatiseerde verwerking van persoonsgegevens waarbij aan de hand van persoonsgegevens bepaalde persoonlijke aspecten van een natuurlijke persoon worden geëvalueerd, met name met de bedoeling zijn beroepsprestaties, economische situatie, gezondheid, persoonlijke voorkeuren, interesses, betrouwbaarheid, gedrag, locatie of verplaatsingen te analyseren of te voorspellen;

Profilering bestaat volgens de AVG uit drie elementen:

  • het moet een geautomatiseerde vorm van verwerking zijn;
  • het moet betrekking hebben op persoonsgegevens en;
  • het doel van de profilering moet het evalueren van persoonlijke aspecten van een natuurlijk persoon zijn.

Hoe komt profilering tot stand?

Het is van groot belang dat de input van gegevens voor een profiel betrouwbaar is. Het kan grote gevolgen hebben voor de persoonlijke levenssfeer. Helaas is daar veel onduidelijkheid over. Er kan gebruik worden gemaakt van uiteenlopende informatiebronnen zoals eigen waarnemingen, het dossier van een cliënt, verslagen of een meldingssysteem  in de zorg. Voor veel burgers is het een ondoorzichtig en vaag begrip waarover vaak geheimzinnig wordt gedaan. Navraag in mijn directe omgeving leerde mij dat geprofileerden zelf vaak niet weten dat er een profielschets over hen is opgesteld, laat staan dat men er inzicht in heeft. Gebruik van algoritmes is een regelmatig terugkerend onderwerp in de media, maar de doorsnee burger schiet tekort in kennis. Gegevens kunnen door de persoon zelf zijn aangeleverd dan wel afkomstig zijn uit allerlei databestanden, waarbij identificatiesystemen een belangrijke rol spelen. Kunstmatige intelligentie en biometrische identificatiesystemen kunnen op massale schaal worden ingezet voor persoonsregistratie in bijvoorbeeld surveillancesystemen. Als iemand wel op de hoogte is van het bestaan van profielen over hem of haar, is de vraag belangrijk welke rechten men dan heeft op grond van de AVG. Hoe zit het bijvoorbeeld met het inzage- en correctierecht van persoonlijke gegevens, dat is gewaarborgd in de privacywetgeving. Stel een lid van het gezin of de familie krijgt te maken met Jeugdzorg, verslavingszorg of de GGZ. Dan in het niet uitgesloten dat er een brede profielschets wordt gemaakt, waarin ook informatie wordt opgeslagen van een gezin of zelfs familie. Een eerst betrokkene kan zelf rekenen op bijvoorbeeld medische geheimhouding, maar wat zijn je rechten als er ook informatie van andere personen wordt geregistreerd in een bepaalde samenhang. Het antwoord op een vraag die ik daarover telefonisch stelde via het spreekuur van de toezichthouder Autoriteit Persoonsgegeven (AP), hield in dat iemand dan recht heeft op inzage van gegevens die op hem of haar betrekking hebben en die bij feitelijke onjuistheden te corrigeren. Beheerders van een persoonsbestand met brede profielen zullen dat niet leuk vinden, want de informatie moet er als het ware worden uitgelicht en dat kost tijd en geld. Door de vaagheid rond het systeem heb ik de indruk dat zelden van dat recht gebruik wordt gemaakt. De website van de AP (1) bevat veel informatie over het inzage en correctierecht en een voorbeeldbrief .

Excessen

Er kan echter ook sprake zijn van excessen, zeker in deze tijd met revoluties op het gebied van genetica en criminologie. Er is groeiende zorg over gebruik van algoritmes voor persoonsregistratie, onder andere voor profilering. Toezichthouder de AP stelde onlangs een onderzoek in en stelde naar aanleiding van de Toeslagenaffaire dat er een ‘gat is in de rechtsbescherming’ (2). Het mag duidelijk zijn dat profilering grote gevolgen kan hebben voor de persoonlijke levenssfeer van burgers, zowel op ethisch, levensbeschouwelijk, juridisch als sociaal gebied. In een of meer vervolgpublicaties zal ik daar dieper op ingaan. in een vervolgpublicatie nog dit jaar hoop ik DV dieper in te gaan op de ‘affaire Buikhuisen’. Wouter Buikhuisen was eind zeventiger jaren hoogleraar criminologie aan een bekende universiteit in ons land. Hij stelde voor om biologisch en sociaal onderzoek te verrichten naar de mogelijk criminele aanleg van kinderen. Een taboe in die tijd, maar inmiddels is dat veranderd. Ik schreef er een decennium geleden een artikel over. Uitgangspunt van hem was dat verstoorde biologische processen in de hersenen kunnen leiden tot psychiatrische aandoeningen en in de toekomst kunnen worden aangewend in de forensische psychiatrie. Hij werd vanwege zijn opvattingen ontslagen als hoogleraar, maar rond 1990 kwam er een maatschappelijke kentering waarbij kritiek plaats maakte voor erkenning die vervolgens leidde tot eerherstel. Stevenen we af op een samenleving waarin genetische of neuropsychologische informatie in brede zin wordt opgenomen in databestanden en profielen?

Bronnen:

1.Website AP ‘inzage en correctierecht’: Recht op inzage | Autoriteit Persoonsgegevens Recht op inzage | Autoriteit Persoonsgegevens

2.Tevens website (AP), privacyblog Aleid Wolfsen van 10 december 2021: ‘Als algoritmes discrimineren…’. Privacyblog Aleid Wolfsen: Als algoritmes discrimineren… | Autoriteit Persoonsgegevens Nieuwsbericht/10 december 2021.

–Algemene bron ‘Website de zorg brandveilig’. Bij het bieden van een veilige omgeving aan cliënten en patiënten hoort een risico gestuurde brandveiligheid.  https://www.dezorgbrandveilig.nl/risicogestuurde-brandveiligheid

 

–De Cubacrisis, de Berlijnse Muur, Poetin en Bob Dylan

De situatie rond Oekraïne is zeer gespannen en dat roept herinneringen op aan oktober 1962. Het was nog maar 17 jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog, die Europa verdeelde in Oost en West. Ook toen zinderde de wereld van spanning, die ik als 14-jarige puber maar moeilijk kon inschatten. Televisiebezit was nog schaars en de belangrijkste nieuwsbronnen waren dagbladen, radio en mondelinge overdracht van nieuws. Er dreigt dat jaar een Koude Oorlog. Na de mislukte aanval van de Verenigde Staten (VS) in de Cubaanse Bay of Pigs (Varkensbaai), zoekt Cuba onder leiding van Fidel Castro toenadering tot Rusland. Gevolg is dat Russische schepen opstomen naar Cuba, met aan boord raketten die kunnen worden uitgerust met kernkoppen. De VS willen plaatsing van deze wapens ‘in de achtertuin’ koste wat kost voorkomen en er dreigt een confrontatie tussen de VS en de Sovjet Unie, die zou kunnen escaleren tot een wereldoorlog. De oorlogsdreiging is het gesprek van de dag. Mensen reageren panisch en gaan op grote schaal hamsteren. Uiteindelijk halen de Sovjets onder leiding van president Nikita Chroesjtsjov bakzeil en maken de schepen rechtsomkeert. De Koude Oorlog is een feit. Het leidt tot uitbreiding van de (betonnen) Berlijnse Muur die in 1961 al was begonnen. De Cubacrisis was ook een wake-up call. Het besef dringt door dat er wapens zijn ontwikkeld die de mensheid kunnen vernietigen. Een direct gevolg is dat beide grootmachten besluiten contact te blijven houden via een ‘hotline’, om toekomstige escalaties te voorkomen.

De val van de muur

Als in november 1989 de Berlijnse Muur valt, het Sovjet rijk uiteenvalt en de Koude Oorlog wordt beëindigd, ziet de toekomst voor Europa er florissant uit. Door een ongekende economische prestatie wordt het verdeelde Duitsland weer tot een eenheid gesmeed en de economische motor van Europa. De Europese Unie (EU) breidt in een volgens velen te hoog tempo uit, met name naar het Oosten. Veel Oost-Europese landen worden lid van de EU en de NAVO. Europa groeit uit tot een economische reus met de grootste interne markt ter wereld. Door de eenzijdige nadruk op de economie, worden echter andere belangrijke aspecten verwaarloosd. Door politieke verdeeldheid, het ontbreken van krachtig en verbindend centraal leiderschap en miscommunicatie door de taalverschillen worden kansen gemist. Politiek en strategisch beschouwd is Europa uitermate kwetsbaar op een snel veranderend wereldtoneel, waar een aantal supermachten de dienst uitmaakt. Nadat ik in 1973 afscheid nam van de militaire dienst kreeg ik als infanterist een mobilisatiebestemming in de Duitse laagvlakte. Na de val van de Muur werden honderden tanks en pantservoertuigen verkocht, waarmee Europa strategisch tot ‘veilig gebied’ werd verklaard. Het leger maakte een omslag en richtte zich op (vredes)missies, al dan niet in VN-verband. De huidige situatie toont aan hoe verkeerd dat beleid was.  Samen met Duitsland participeert ons land nu  in tankbataljons. Duizend tanks werden afgestoten ‘want die waren immer niet meer nodig’ ?. Nu moeten 18 tanks van Duitsland worden geleased en verloren kennis weer worden opgedaan. Hoe groot de kloof inmiddels is, werd afgelopen weken duidelijk rond de berichtgeving over de Oekraïne-crisis. De VS en Rusland bespraken samen de crisis, die over de toekomst van Europa gaat. Europese leiders keken in eerste instantie toe en straalden verdeeldheid en onmacht uit. In een dagblad wordt het Nederlandse leger beschouwt als ‘een tandeloze tijger’.  In de VS is sprake van oorlogsmoeheid, groeit de twijfel over de inzet van het leger van de VS in Europa en neemt  begrip voor de positie van Rusland toe (1).

 

Foto’s Familiearchief: Op een Centurion tank tijdens een herhalingsoefening bij Ossendrecht en flesje met steentjes van de Berlijnse Muur. 

Poetin

De Russische leider Poetin worstelt nog altijd met de gevolgen van het uiteenvallen van de Sovjet Unie en stelt alles in het werk om de landen van de voormalige SU bijeen te houden. De euforie over de val van de Berlijnse Muur ruim dertig jaar geleden, is inmiddels getemperd. De machtsverhoudingen op de wereld verschuiven in snel tempo. Afgelopen week hield een trojka van China, Rusland en Iran een gezamenlijke marine-oefening in de Indische Oceaan. Maar ook de NAVO-landen houden regelmatig vergelijkbare oefeningen (2). Ook strategisch is er veel veranderd. Cyberwarfare kan worden ingezet om cruciale infrastructuur te ontregelen of zelfs te verlammen.  Afgelopen najaar werden migrantenstromen ingezet als ‘wapen’. De spanningen op de wereld nemen toe. Er is onrust rond Taiwan. De leegte in het Midden-Oosten die is ontstaan door het vertrek van de VS, wordt opgevuld door landen als Rusland, China en Iran. Ook daar laat de Europese verdeeldheid zich gelden. Het wordt in vragende vorm beschreven in Psalm2 ‘Waarom woelen de volken’ ? oftewel ‘wat is toch de bron voor al die onrust’? Door de klimaatdoelen en de energietransitie neemt de afhankelijkheid van het verwende en over-consumerende Westen van de enorme voorraden grondstoffen in Rusland en omringende landen toe. Poetin heeft daarmee een sterke troef in handen en zal die ten volle uitbuiten. Voor de doorsnee burger is het moeilijk om tot een objectief oordeel te kunnen komen rond de huidige crisis. Er circuleert veel tegenstrijdige informatie. Oud-politici geven aan dat er na de val van de Muur op 9 februari 1990 een toezegging zou zijn gedaan over een uitbreiding van de NAVO door de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Baker aan Sovjetleider Michail Gorbatsjov. Anderen ontkennen dat. De huidige situatie kan ook niet los worden gezien van onderwerpen als mensenrechten, democratische verkiezingen, persvrijheid, annexatie van De Krim  en de groeiende wapenwedloop. Dat maakt de situatie uitermate complex. Zie ook mijn publicatie ‘Vladimir Poetin’ die ik in oktober 2000 schreef voor maandblad De Oogst (3). Dat de mensheid momenteel spannende tijden doormaakt is evident. 

Bob Dylan

Eerder schreef ik over mijn  affiniteit met protestsongs. Dit jaar zal ik er DV nog een afzonderlijke publicatie aan wijden. Tijdens de Vietnam Oorlog ontstond er een hausse aan protestsongs, maar de song ‘A Hard Rain ’s A-Gonna Fall’ die Bob Dylan in de zomer van 1962 schreef, is volgens bronnen een reactie op de Cubacrisis van 1962. Hij trad er dat jaar mee op in de Carnegie Hall in New York, waar ook het hoofdkantoor van de VN is gevestigd (4). Het is triest dat de mensheid er kennelijk niet in slaagt vrede te bewerkstelligen en de vraag is of dat überhaupt mogelijk is. Rationeel beschouwd zou een goede samenwerking tussen Rusland en Europa veel voordelen kunnen opleveren. De Russische grondstoffenvoorraden in combinatie met het enorme wetenschappelijke, economische en industriële potentieel van Europa zou toch een garantie moeten kunnen bieden voor welvaart, innovatie, verantwoord beheer van de Schepping en vrede. Helaas leert de praktijk de afgelopen eeuwen en millenniums, dat ondanks alle optimistische geluiden over verbinding en vrede, het menselijke egoïsme en het machtsdenken niet blijkt te overbruggen. Daarom is het belangrijk dat landen met elkaar in gesprek blijven. Daarbij mag niet worden voorbij gegaan aan de geschiedenis. Rusland had een belangrijk aandeel in de bevrijding van Europa in de Tweede Wereldoorlog en telde met ruim 23 miljoen het grootste aantal doden. 

Bronnen:

1.De Telegraaf, 5 februari 2022 ‘Tandeloze Tijger’ door Olof van Joolen en ‘Twijfel over inzet leger VS in Europa’., door Jan Postma. 

2.Russian News Agency Tass. 25/1/2022 ‘Russian-Chinese naval exercise takes place in Arabian Sea’. Tevens CBS News, 24/1/2022 ‘NATO kicks off large naval exercise in Mediterranean amid tensions with Russia’. By Eleanor Watson.

3.’Vladimir Poetin’, door Jaap Spaans Maandblad De Oogst, oktober 2000 en de publicaties over Het Kanteldecennium op de pagina Artikelen.  OogstPoetinOkt2000 .  

4.’Protestlied-‘kladje’ Bob Dylan onder hamer’. Website Powned.tv, door D. Frankenhuis, 25/8/2015. Het nummer A Hard Rain’s A-Gonna Fall, in 1963 uitgebracht op het album The Freewheelin, wordt alom beschouwd als protestnummer. Het wordt gezien als reactie op de Cubacrisis, de dreigende atoomoorlog tussen de Verenigde Staten en de toenmalige Sovjet-Unie. Zelf deed Dylan daar schimmig over. Hij trad evenwel op met het nummer in september 1962 in de Carnegie Hall in New York slechts enkele weken voordat de crisis uitbrak. 

 

–Heimwee naar de jaren zestig

De afgelopen decennia bespeur ik bij mijzelf een groeiende heimwee naar de jaren zestig. Niet dat alles toen beter was en zeker niet in materiele zin. Het zal ongetwijfeld verband houden met mijn leeftijd en het statistisch harde feit dat 80% van het aantal levensjaren erop zit. Maar er zijn meer redenen. Digitalisering en de moeite om die supersnelle ontwikkeling bij te houden. De enorme informatie-ballast die je dagelijks bepaalt bij de complexiteit van de huidige samenleving. En dan zijn er nog de talrijke mondiale uitdagingen die op de mensheid afkomen en in een onstuitbare golf dagelijks onze huiskamers overspoelt. De gevolgen van de CoViD-19 pandemie vormen de deprimerende ‘kers op de taart’.  En op nationaal en lokaal niveau de groeiende criminaliteit en de onzekerheid over de klimaatdoelen. Materieel bezien mogen mijn echtgenote en ik niet klagen. Naast de AOW is er een bescheiden aanvullend pensioen en wonend in een sociale huurwoning en door een verantwoorde levenswijze kunnen we ons goed redden.  Toch is er dat ietwat weemoedige gevoel, bijvoorbeeld als ik rond de jaarwisseling kijk en luister naar de top 2500 met veel liederen uit de jaren zestig en zeventig. Muziek vormt een afspiegeling van de samenleving en een overzicht van de 100 grootste jaren 60 hits op Muziekweb (1), illustreert de muzikale diversiteit van die tijd. Popsongs worden daarbij afgewisseld met gospels, apocalyptisch geïnspireerde liedjes, protestsongs, soul en blues.

Balsem van de nostalgie

Kees van Kooten beschrijft op zijn eigen wijze in de introductie van het boek ‘Onderste Boven. Jouw Nederland in de jaren 60’, dat de lezer door het lezen van dit boek geen beter mens zal worden. Hij beschouwt het wel als een balsem van de nostalgie. Balsem staat taalkundig voor een weldadige zalf of olie en dat wordt in beeldende zin gebruikt voor verhalen met een bijzondere inspirerende betekenis (2). Het boek is voor mij dan ook een heimwee versterkende opfrisser. Fraai geïllustreerd met foto’s en reclames, worden de grote veranderingen besproken die ruim een halve eeuw geleden de basis legden voor de huidige welvaartsmaatschappij. Wie het rijk geïllustreerde boek doorneemt, begrijpt de heimwee van veel babyboomers naar die periode. De babyboomgeneratie wordt ook beschreven als een eigenzinnige en eigenwijze generatie en die kwalificatie valt moeilijk te ontkennen (3). Opgroeiend tijdens de Wederopbouw met jaarlijkse sterke toename van de welvaart en trendmatige loonsverhogingen, is zij bepalend geweest voor onze moderne welvaartsmaatschappij. Want welvarend zijn we. Nederland staat op de vierde plaats op de wereldranglijst van meest concurrerende economieën. Daarmee heeft ons land Zwitserland ingehaald en werd daardoor in 2019 de meest concurrerende economie in Europa. In 2020 is vanwege corona deze ranglijst niet verschenen (4).

Reden om alert te blijven

Ondanks de goede positie van ons land zijn er redenen tot zorg, die ik uitgebreid heb beschreven op deze website in de 12 publicaties van ‘Het Kanteldecennium 2020-2030’. De dynamiek van het globaliseringsproces vereist een krachtdadig beleid zeker voor immense uitdagingen als het halen van de klimaatdoelen en de energietransitie, de migratieproblematiek en de toekomst van Europa. In het verleden was ik een milde euroscepticus, maar enige jaren terug was er een kentering nadat het besef groeide dat alleen een krachtig Europa zich kan handhaven op het ingewikkelde mondiale speelveld van sterke machtsblokken. Versnippering en verdeeldheid zullen in de toekomst leiden tot verlies aan politieke invloed en welvaart. Dat anticiperen op onvoorziene situaties van cruciaal belang is lijdt geen twijfel. Als CoViD-19 ons iets heeft geleerd, is het wel dat niet alles in het leven maakbaar is. In de komende publicaties zal ik een aantal dierbare herinneringen aan de zestiger jaren DV breder belichten en indien nodig doortrekken naar het heden en de toekomst. Dat zal allemaal wat beknopter en informeler worden beschreven dan de websitebezoekers van mij gewend zijn. Muziek is een van mijn passies en naar mate ik ouder word neemt  het belang ervan toe. Misschien heeft het ook te maken met het advies van professor Erik Scherder dat muziek heilzaam is voor de hersenen. De eerste publicatie zal dan ook gaan over muziek, de protestsongs die in de tijd van de Flower Power in relatie tot de oorlog in Vietnam werden uitgebracht. Over het verschijnsel zelf maar ook over de vragen die deze muziek opriep. Bijvoorbeeld de belangrijke vraag, in hoeverre de idealen die in deze muziek tot uitdrukking werden gebracht ook daadwerkelijk zijn verwezenlijkt en of de mensheid überhaupt in staat is die idealen te verwezenlijken.

Foto Jaap Spaans: De Lelijke Eend met bloemen als symbool van de Flower Power tijd.

Bronnen

1.Muziekweb van de bibliotheken ‘De grootste jaren zestig hits De 100 grootste jaren 60 hits – Muziekweb

 2.‘Onderste Boven. Jouw Nederland in de jaren 60’. Petra Boers en Rebecca Wilson. Uitgave NTR, VPRO en WalburgPers, 2015.

3.‘Baby Boomers. Herkenbare beelden uit het leven van een bijzondere generatie’. Jack Bottermans & Wim van Grinsven. Uitgeverij Terra, 2012.

4.Website van het Ministerie van Economische Zaken en Werkgelegenheid: ‘Bedrijven in beeld’.

–Hoe houdbaar is de zorg in de toekomst?

Miljoenen mensen in ons land hebben te maken met de zorg. De CoViD 19 pandemie (Corona) heeft ons nog eens extra bepaald bij het belang van goede zorg. Ik kan mij niet herinneren dat er eerder een tijd was, waarin de zorg zo centraal stond in de samenleving. Ik hoorde een bestuurder zeggen ‘Het is een oorlogssituatie’. Ziekenhuizen raken opnieuw overbelast, waardoor operaties en andere vormen van niet urgente zorg worden afgeschaald. Veel mensen zijn de wanhoop nabij en lijden onder de situatie. Gelukkig leven we in een land waar de kwaliteit van de zorg prima is. Door omstandigheden maken we binnen ons gezin regelmatig gebruik van de zorg. Vergeleken met de situatie in andere landen waarmee de media ons in pandemietijd overspoelen, mogen we hier nog niet klagen. Een vraag die al een decennium boven de samenleving hangt is of de huidige kwaliteit van de zorg op termijn houdbaar is. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) publiceerde in september 2021 een gedegen wetenschappelijk rapport met een heldere visie op de houdbaarheid van de zorg: ‘Kiezen voor houdbare zorg. Mensen, middelen en maatschappelijk draagvlak’. De media hadden er naar mijn mening wel wat meer aandacht aan mogen besteden, zodat een breder publiek er kennis van had kunnen nemen. Illustratie: Omslag samenvatting rapport ‘Kiezen voor houdbare zorg’ van de WRR.

Houdbaarheid

Het begrip ‘houdbaarheid’ staat in deze context voor bewaarbaarheid, conserveerbaarheid en geldigheid (Encyclo.nl). Conclusie uit het nieuwsbericht van de WRR is dat de Nederlandse zorg over het algemeen goed presteert, maar er ook knelpunten zijn in delen van de zorg. Om de kwaliteit en toegankelijkheid van de zorg te kunnen behouden, moet die in financieel, personeel en maatschappelijk opzicht houdbaar blijven. Die houdbaarheid staat echter steeds meer onder druk door maatschappelijke ontwikkelingen als vergrijzing, de opkomst van nieuwe zorgtechnologie en de toename van het aantal chronisch zieken. Er zijn dus grenzen aan die houdbaarheid. Belangrijke conclusie vond ik: ‘De groei van de zorg(vraag) is op termijn onhoudbaar. We gebruiken met zijn allen steeds meer en steeds duurdere zorg, waardoor de grenzen van de financiële, personele en de maatschappelijke houdbaarheid in zicht komen’(citaat pg. 9 samenvatting). De conclusies sluiten aan bij die welke al jaren staan vermeld in de Volksgezondheid Toekomst Verkenningen (VTV). Ik heb daarover regelmatig gepubliceerd op deze website. Als je huidige trends en cijfers in de zorg extrapoleert, lijdt het geen twijfel dat zorgconsumenten de komende decennia te maken krijgen met grote veranderingen. Naast factoren als vergrijzing, personeelstekorten, de snel toenemende zorgkosten zullen er in veel zorgsectoren andere prioriteiten moeten worden gesteld. Dat zal niet meevallen. Om als zorgvrager en zorgaanbieder niet te worden overrompeld, is het goed de informatie van de WRR goed te lezen. Het informatieve filmpje op de website van de WRR geeft in 3 minuten een beeld van de grote lijnen https://www.rovid.nl/az/wrr/2021/az-wrr-20210913-id20yfyep-web-hd.mp4

Onvoorziene ontwikkelingen 

Als de coronapandemie iets heeft duidelijk gemaakt is het dat onvoorziene ontwikkelingen van de ene dag op de andere kunnen leiden tot paniek en bestuurlijke chaos op alle niveaus.  Na de financiële crisis van 2008 is er nu de volksgezondheidscrisis van 2019. Door allerlei factoren zullen we daarmee moeten leren leven en beseffen dat niet alles in het leven maakbaar is. Als babyboomer zal het mijn tijd wel duren, maar ik heb (klein)kinderen die de omslag zullen meemaken. Ik verwacht zelf naast andere prioriteiten in de zorg, hogere eigen bijdragen en sluit vermogenstoetsen daarbij niet uit. Een zin op pagina 15 van de samenvatting zette mij aan het denken, namelijk dat in de toekomst ‘de uitgaven aan de zorg de uitgaven aan andere beleidsdoelen verdringen’ (citaat). Lang voordat de grenzen van de betaalbaarheid in zicht komen kunnen er al grote nadelige effecten optreden voor de kwaliteit en de toegankelijkheid van de zorg, maar ook voor andere publieke uitgaven of zelfs voor de algehele (brede) welvaart. Uit die conclusie ‘spreekt’ een grote dosis onzekerheid. Andere verplichtingen en uitgaven van de overheden, gaan dus gevolgen hebben voor de kwaliteit van de zorg. Op persoonlijke titel neem ik de vrijheid om een aantal van die onzekerheden te benoemen: de bijdragen aan de NAVO moeten miljarden euro’s omhoog conform gedane toezeggingen. Veel deskundigen kunnen slechts gissen naar de financiële gevolgen van de klimaatproblematiek zoals de energietransitie, de afkoop van boerenbedrijven etc. Migratie vormt een groot probleem en kost miljarden euro’s. Onzekerheid is er over de toegenomen inflatie en de mogelijke gevolgen van stijgende rentes voor landen met hoge staatsschulden. In deze moeilijke periode met explosies van geweld en toenemend drugsgebruik, is ook het besef gegroeid dat er niet meer mag worden bezuinigd op veiligheid en rechtshandhaving. En dan zijn er nog de onvoorziene gebeurtenissen zoals natuur- en milieurampen die in 2021 mondiaal hebben huis gehouden. In het rijke Westen kunnen we terug kijken op ruim 75 jaren vrede en wederopbouw en die hebben ons veel voorspoed gebracht. Het WRR-rapport ‘Kiezen voor houdbare zorg’ is visionair. Het woord ‘kiezen’ impliceert echter ook dat er actief keuzes moeten worden gemaakt. Dat er in de toekomst veel zal worden gevraagd van de flexibiliteit van de burgers, bedrijven, organisaties en politiek heeft het WRR-rapport mij wel duidelijk gemaakt. https://www.wrr.nl/adviesprojecten/houdbare-zorg

 

 

–Schokkend rapport privacy toezichthouder

Aleid Wolfsen de baas van privacy toezichthouder de Autoriteit Persoonsgegevens (AP), hield op 29 oktober 2021 een opmerkelijke maar ook schokkende speech. Aanleiding was een onderzoek dat door de AP was uitgevoerd naar aanleiding van de Toeslagenaffaire, waarvan veel burgers het slachtoffer zijn geworden. De AP heeft niets tegen controle, die moet er zijn. Het moet echter wel plaats vinden binnen de wettelijke normen die daarvoor gelden in onze rechtsstaat. Dat mag volgens Wolfsen  niet plaats vinden met een Fraude Signalering Voorziening (FSV) zoals die centraal staat in het onderzoeksrapport. Het FSV was een applicatie voor toezicht en fraudeopsporing, waarin de Belastingdienst allerlei signalen registreerde die zouden kunnen duiden op fraude met de belastingaangifte of de aanvraag voor toeslagen. Zo’n signaal uit de samenleving kon echt van alles zijn en Wolfsen somt er enige op:

–Een kale melding van een andere overheidsorganisatie

–Meldingen bij  Meld Misdaad Anoniem

–Uitkomsten van de algoritmes voor fraudedetectie van de Belastingdienst

–Het simpele feit dat een gemeente iemands inkomensgegevens had opgevraagd. Dit heeft niks met mogelijke fraude te maken. Maar dan kon die persoon wél in het systeem terechtkomen. En ook: tips van burgers en bedrijven.

–Via kliklijnen. Had je ruzie met je buurman? Een wraakzuchtige ex? Iemand die kwaad wilde, kon zomaar een tip over jou geven. En boem, dan stond je in het systeem. En eenmaal geregistreerd, werd je beschouwd als mogelijke fraudeur.

In de speech wordt de conclusie getrokken dat het FSV feitelijk een zwarte lijst was. Een vergaarbak waarin ruim een kwart miljoen mensen stonden vermeld, waaronder minderjarigen. Door de enorme commotie rond de Toeslagenaffaire heeft de Belastingdienst het FSV op 27 februari 2020 uitgezet, nadat Trouw en RTL Nieuws het bestaan ervan  aan het licht hadden gebracht. Vervolgens oordeelde de Belastingdienst zelf dat de applicatie niet voldeed aan de privacywetgeving. Toen had FSV al wel vele jaren gedraaid. Officieel vanaf 2014, maar de voorloper van FSV was er al sinds 2001. Bijna twintig jaar dus. Ongelooflijk dat dit mogelijk is geweest.  

Doelbinding

De afgelopen 2 decennia heb ik vele lezingen en spreekbeurten vervuld over privacy en ethiek en er vele publicaties aan gewijd (* en zie ook het overzicht op deze website). De doelbinding is altijd een cruciaal rechtsbeginsel geweest om die activiteiten uit te voeren. De wet schrijft voor dat er een duidelijk afgebakend doel moet zijn om informatie over personen te verwerken in digitale systemen. Een zeer belangrijke regel, omdat het niet is toegestaan zomaar informatie te verzamelen, verwerken en op te slaan. Het doel was echter niet specifiek omschreven. Deze ingrijpende actie van de AP zal nog lang natrillen in de samenleving en hopelijk bij veel mensen de naïviteit over excessen bij persoonsregistratie, datamining, gebruik van algoritmes etc. wegnemen.

 Ik ga er in deze publicatie niet al te diep op in. In de toekomst hoop ik er DV nog een uitgebreide publicatie aan te wijden. De afgelopen maanden heb ik vele vragen gekregen van burgers die moeite hadden met de corona vaccinaties. Ik had zelf geen bezwaar tegen vaccinatie, maar onderken wel dat in een snel digitaliserende samenleving de groeiende macht van de overheid en bedrijven op het gebied van Big Tech, Big Media, Big Pharma, Big Data etc. beter moet worden gereguleerd door toezicht en wetgeving. Naast algoritmes en kunstmatige intelligentie zien we een sterke toename van cybercriminaliteit en toepassing van biometrische identificatiesystemen op basis van gezichtsherkenning. Het sociale surveillance systeem op basis van o.a. face recognition i n China is daarvan een voorbeeld. Het onderzoek van de AP heeft aangetoond dat het spanningsveld tussen rechtshandhaving en privacybescherming uit balans kan raken, met alle nadelige gevolgen van dien.  Dat de burger daartegen in bescherming moet worden genomen is evident.  

Ik adviseer lezers de oorspronkelijke stukken zoals het nieuwsbericht, de aangehaalde speech en het originele rapport te downloaden van de website van de AP: Autoriteit Persoonsgegevens |

Degenen die in het FSV zijn geregistreerd hebben daarvan een brief ontvangen. Daarin een telefoonnummer om inzage te verzoeken van de geregistreerde gegevens. 

Bronnen:

*Website AP 29/10/2021: ‘Zwarte lijst FSV van Belastingdienst in strijd met de wet’, ‘Speech Aleid Wolfsen onderzoek Fraude Signalering Voorziening’ en ‘Onderzoek Belastingdienst Fraude Signalering Voorziening’.

*Publicaties van Jaap Spaans over de afgelopen decennia  Zie pagina op deze website voor een overzicht. (Boeken zijn niet meer leverbaar).  Het digitale boekje ‘De Cybersamenleving kan gratis worden gedownload. Zie ook de pagina Boeken en Publicaties op deze website en –Kanteldecennium 4: Digitalisering en de informatieoverlast | Jaap Spaans