Artikelen

–EVALUATIE KANTELDECENNIUM

 

 

 

 

 

 

Laatste ingevoegd onderwerp: Een docent godsdienst, filosofie en maatschappijleer op een christelijke scholengemeenschap in Hoogeveen, kreeg een berisping/waarschuwing van de directie omdat hij tijdens een les een Bijbeltekst uit Openbaring 13 had belicht in het licht van de  coronapandemie. Ik vond dat te ver gaan en schreef een brief aan minister A. Slob om dit directiebesluit terug te draaien. Zie de brief: Slob OPEN BRIEF BERISPTE DOCENT

In negen hoofdstukken van Het Kanteldecennium 2020-2030 heb ik evenzoveel mondiale uitdagingen (core global risks) belicht. In afwijking van wat ik eerder vermeldde in de hoofdstukkenindeling heb ik, gelet op de actuele situatie, besloten ter afsluiting een beknopte aanvulling te geven over een aantal belangrijke ontwikkelingen in 2021. Een persoonlijke evaluatie van de onderwerpen die ik aan de orde heb gesteld. Dit afsluitende overzicht dient echter wel te worden beoordeeld in de context van de met talrijke  bronnen onderbouwde hoofdstukken.  Het verdient aanbeveling een publicatie van mij uit  2017 te lezen ‘Hoe crisisbestendig is Europa’  -Zijn Europa en de wereld crisisbestendig? | Jaap Spaans   Voor de context verwijs ik naar de hoofdstukken van het Kanteldecennium op de pagina Artikelen | Jaap Spaans 

Evaluatie Kanteldecennium 

Wat volgt schrijf ik in onrustige tijden. Ruim een jaar onderzocht ik bronnen en beluisterde meningen, volgde discussies en debatten en ik ben er niet optimistischer op geworden. De wapenwedloop is verder geïntensiveerd en de geopolitieke situatie is verslechterd.  De machtsbalans op de wereld verandert in hoog tempo. Supermachten beconcurreren elkaar met hypersonische raketsystemen. Afschuwelijke wapens die een zeer hoge snelheid kunnen bereiken en snel inzetbaar zijn, eventueel via de ruimte. Van gelanceerde raketten is het moeilijk om een begin- en eindtraject vast te stellen, waardoor onderschepping wordt bemoeilijkt. Bij de migratiecrisis aan de grens tussen Polen en Belarus worden vluchtelingen ingezet als een strategisch wapen, met als doel Europa te destabiliseren. Europa wordt getroffen op een zwakke plek en open zenuw, migratie. Het Vluchtelingenverdrag van 1951 is aan herziening toe, omdat 70 jaren na de invoering de wereld zo complex geworden dat het verdrag gedateerd is. Terwijl landen als Rusland en de rijke olielanden hun grenzen hermetisch gesloten houden, kiezen vluchtelingen massaal voor het vrije en welvarende Europa. Het leidt tot een onbeheersbare toestroom die tot grote problemen leidt in veel Europese landen, bijvoorbeeld op het gebied van inburgering en integratie. Het probleem is er nu eenmaal, maar de overheid zou veel meer moeten sturen op  een goed toelatingsbeleid, integratie en participatie en wel op Europees niveau. Omslagfoto Jaap Spaans: Hypersonische raketsystemen kunnen de machtsbalans op de wereld verstoren.

Corona en de economische gevolgen

De mondiale CoViD-19 pandemie heeft de wereld zwaar getroffen en nog weer eens benadrukt dat niet alles maakbaar is in het leven. Deskundigen zijn ervan overtuigd dat we moeten leren leven met nieuwe infectieziektes en pandemieën. De coronapandemie heeft grote schade berokkend aan burgers en bedrijven. Maatschappelijke tegenstellingen zijn toegenomen over onderwerpen als gezondheid en mondiaal over de onrechtvaardige verdeling van vaccins. Gedragsverandering afdwingen blijkt moeilijk in onze verwende samenleving. De toegenomen aandacht voor de gezondheidszorg heeft nieuwe termen opgeleverd, zoals ‘planbare zorg’ en ‘houdbare zorg’. Dat laatste zal grote gevolgen hebben voor de financiering van de zorg in de toekomst, maar het onderwerp sneeuwt onder in de turbulentie van ontwikkelingen. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) deed onderzoek en stelde een uitgebreid rapport op over ‘houdbare zorg’ en de lange termijn gevolgen voor ons land. Omdat het iedere Nederlander raakt, zal ik aan die houdbare zorg een afzonderlijke publicatie wijden. Zorgelijk is dat ons land inmiddels een miljoen burgers telt met burn-out verschijnselen,  een kwart van de jongeren heeft psychische problemen en ook veel ondernemers lijden onder burn-out verschijnselen. Ik vind het wel positief dat dit onderwerp bespreekbaar is. Zelfs onze kroonprinses Amalia had de moed het onderwerp te benoemen in het onlangs uitgegeven boek ‘Amalia’.

Criminaliteit en rechtshandhaving

Nieuwe vormen van ondermijnende criminaliteit overspoelen de samenleving. Cybercriminaliteit zoals hacking en ransomware is een plaag voor veel burgers en bedrijven en vereist goede expertise. De opsporing wordt vaak bemoeilijkt vanwege grensoverschrijdende belemmeringen, een breed gebrek aan kennis en expertise en onderbezetting bij de politie. Drugscriminaliteit heeft een grote impact op de samenleving en degenen die verslaafd zijn. Er werd vaak lacherig gedaan over misbruik van lachgas, maar het lachen is ons inmiddels vergaan. Door Corona is het aantal mensen met ‘korte lontjes’ toegenomen en dat is merkbaar in gezinnen, op straat, in winkels en in het verkeer. Een televisieprogramma als 112 Vandaag stelt ons dagelijks op de hoogte van excessen als autobranden, explosies in woningen en steekincidenten. Een concentratie van verdriet en  menselijk leed.

De (sociale) media

Massamedia als dagbladen fuseren en gaan in toenemende mate op in grote ondernemingen. Ik volg het nauwgezet en zie dat dagbladen als het ware worden ‘gekloond’ door een grote deel van de publicaties over te nemen van zustermedia. De media die vaak kritisch schrijven over Big Tech, Big Power en Big Data, schieten tekort in zelfkritiek over zichzelf als Big Media. Ik begrijp dat overigens wel, want overal in ons land wordt gefuseerd en gereorganiseerd, maar het gaat allemaal te snel en kan de journalistieke en redactionele vrijheden bij de media beïnvloeden. De sociale media zijn sterk gegroeid de afgelopen jaren. De EU publiceerde onlangs een studie over de toename van online antisemitische uitingen tijdens de Covid-19 pandemie, met als titel ‘The rise of antisemitism online during the pandemic’. Meer daarover in mijn laatste essay ‘Onbevattelijk’ op deze website. Uit een vergelijking tussen de eerste twee maanden van 2020 en de eerste twee maanden van 2021, waren er zeven keer meer antisemitische uitingen/incidenten op sociale media in Frankrijk en dertien keer meer in Duitsland. Een zeer verontrustende ontwikkeling.

Klimaat en alarmisme. Volgens Boris Johnson is het: ‘1 minuut voor twaalf’

Er ligt een enerverende periode achter ons. Wereldleiders kwamen voor de G20 top bijeen in Rome om de wereldeconomie te bespreken. Aansluitend begon in het Schotse Glasgow (VK) de Klimaatconferentie 2021 van de VN. De Britse premier Johnson opende de bijeenkomst met een ernstige waarschuwing, de mededeling dat het 1 minuut voor twaalf was op de wereldklok. Vijf voor twaalf is kennelijk al passé. Inmiddels lijkt de mensheid er wel van doordrongen dat het klimaat verandert. Wat mij verbaast is het gebrek aan overzicht over bijvoorbeeld de gevolgen voor economie en volksgezondheid bij politici en het bedrijfsleven. In wijken met veel sociale huurwoningen worden huurders geconfronteerd met de gevolgen van de energietransitie. Het euforische imago van het hoog geprezen wondermiddel ‘biomassa’ is gekelderd. Helaas zijn veel burgers al voor decennia opgezadeld met deels gesubsidieerde houtstook centrales, waarin bomen uit de VS en de Baltische Staten worden verbrand. Daarvoor was al gewaarschuwd en stoppen van bomenkap (ontbossing of deforestation) is inmiddels een mondiaal klimaatdoel. In de EU wordt gewerkt aan regelgeving. Gezondheidsrisico’s van andere alternatieve energiebronnen zoals windmolenparken zij nog onduidelijk. De praktijk leert dat veel managers die de beslissingen nemen, zelf niet naast windmolens of pellet centrales willen wonen.  Inmiddels is de subsidie deels teruggedraaid omdat houtstook en bomenkap uit de gratie raken en die tendens zal toenemen. Bij het halen van de klimaatdoelen komt onvermijdelijk de vraag aan de orde hoe groot de kans is dat de mensheid erin slaagt eigenbelang en hebzucht te overwinnen om het tij te keren. Een verzoek van de arme landen aan de rijken om grote sommen geld beschikbaar te stellen kon rekenen op een moeizame reactie. Dat is niet eerlijk. Door onze welvaart en consumptiedrift raken vooral de arme landen in de knel. De eilanden in de oceanen die met een stijgende zeespiegel te maken krijgen. De landen waardoor grote rivieren stromen, maar die geen geld hebben voor verantwoord waterbeheer. De landen die nu al kampen met extreme hitte en droogte. Ik geloof niet zo in massale gedragsverandering bij mensen. De geschiedenis leert dat als het er echt op aankomt, hebzucht, nationalisme, eigenbelang en consumptiedrift het winnen van rechtvaardigheid, naastenliefde en consuminderen. We leven in een seculerende samenleving en vaak hoor ik vanuit de wetenschap en seculiere denkers geluiden dat geloof en religie afnemen. Dat is een eenzijdig beeld dat vooral in de rijke wereld wordt geschetst. Wereldwijd neemt het aantal gelovigen (alle geloven) nog steeds toe. Uit reacties die ik krijg, maak ik op dat ook in ons welvarende Nederland de behoefte aan geloof en zingeving toeneemt.  Wellicht in andere vormen dan we gewend waren. Als christen denk ik dat eenvoud en versobering een oplossing kunnen bieden. Crises zijn vaak een wake-up call.

Foto: Nationale Beeldbank NBB. 

Corona heeft veel mensen aan het denken gezet. In de coronadiscussie werd ik onlangs getroffen door een oproep van een hoogleraar kinderlongziekten, die de kerken opriep zich maximaal in te spannen om besmettingen en nieuwe eerste golven te voorkomen. Hij voegde er wel aan toe om ook de: ‘tekenen der tijden die onder dit alles liggen te onderscheiden’ (*citaat).

  • Hoogleraar Kinderlongziekten K. van der Ent in het Reformatorisch Dagblad van 15/11/2021

 

 

 

–Schokkend rapport privacy toezichthouder

Aleid Wolfsen de baas van privacy toezichthouder de Autoriteit Persoonsgegevens (AP), hield op 29 oktober 2021 een opmerkelijke maar ook schokkende speech. Aanleiding was een onderzoek dat door de AP was uitgevoerd naar aanleiding van de Toeslagenaffaire, waarvan veel burgers het slachtoffer zijn geworden. De AP heeft niets tegen controle, die moet er zijn. Het moet echter wel plaats vinden binnen de wettelijke normen die daarvoor gelden in onze rechtsstaat. Dat mag volgens Wolfsen  niet plaats vinden met een Fraude Signalering Voorziening (FSV) zoals die centraal staat in het onderzoeksrapport. Het FSV was een applicatie voor toezicht en fraudeopsporing, waarin de Belastingdienst allerlei signalen registreerde die zouden kunnen duiden op fraude met de belastingaangifte of de aanvraag voor toeslagen. Zo’n signaal uit de samenleving kon echt van alles zijn en Wolfsen somt er enige op:

–Een kale melding van een andere overheidsorganisatie

–Meldingen bij  Meld Misdaad Anoniem

–Uitkomsten van de algoritmes voor fraudedetectie van de Belastingdienst

–Het simpele feit dat een gemeente iemands inkomensgegevens had opgevraagd. Dit heeft niks met mogelijke fraude te maken. Maar dan kon die persoon wél in het systeem terechtkomen. En ook: tips van burgers en bedrijven.

–Via kliklijnen. Had je ruzie met je buurman? Een wraakzuchtige ex? Iemand die kwaad wilde, kon zomaar een tip over jou geven. En boem, dan stond je in het systeem. En eenmaal geregistreerd, werd je beschouwd als mogelijke fraudeur.

In de speech wordt de conclusie getrokken dat het FSV feitelijk een zwarte lijst was. Een vergaarbak waarin ruim een kwart miljoen mensen stonden vermeld, waaronder minderjarigen. Door de enorme commotie rond de Toeslagenaffaire heeft de Belastingdienst het FSV op 27 februari 2020 uitgezet, nadat Trouw en RTL Nieuws het bestaan ervan  aan het licht hadden gebracht. Vervolgens oordeelde de Belastingdienst zelf dat de applicatie niet voldeed aan de privacywetgeving. Toen had FSV al wel vele jaren gedraaid. Officieel vanaf 2014, maar de voorloper van FSV was er al sinds 2001. Bijna twintig jaar dus. Ongelooflijk dat dit mogelijk is geweest.  

Doelbinding

De afgelopen 2 decennia heb ik vele lezingen en spreekbeurten vervuld over privacy en ethiek en er vele publicaties aan gewijd (* en zie ook het overzicht op deze website). De doelbinding is altijd een cruciaal rechtsbeginsel geweest om die activiteiten uit te voeren. De wet schrijft voor dat er een duidelijk afgebakend doel moet zijn om informatie over personen te verwerken in digitale systemen. Een zeer belangrijke regel, omdat het niet is toegestaan zomaar informatie te verzamelen, verwerken en op te slaan. Het doel was echter niet specifiek omschreven. Deze ingrijpende actie van de AP zal nog lang natrillen in de samenleving en hopelijk bij veel mensen de naïviteit over excessen bij persoonsregistratie, datamining, gebruik van algoritmes etc. wegnemen.

 Ik ga er in deze publicatie niet al te diep op in. In de toekomst hoop ik er DV nog een uitgebreide publicatie aan te wijden. De afgelopen maanden heb ik vele vragen gekregen van burgers die moeite hadden met de corona vaccinaties. Ik had zelf geen bezwaar tegen vaccinatie, maar onderken wel dat in een snel digitaliserende samenleving de groeiende macht van de overheid en bedrijven op het gebied van Big Tech, Big Media, Big Pharma, Big Data etc. beter moet worden gereguleerd door toezicht en wetgeving. Naast algoritmes en kunstmatige intelligentie zien we een sterke toename van cybercriminaliteit en toepassing van biometrische identificatiesystemen op basis van gezichtsherkenning. Het sociale surveillance systeem op basis van o.a. face recognition i n China is daarvan een voorbeeld. Het onderzoek van de AP heeft aangetoond dat het spanningsveld tussen rechtshandhaving en privacybescherming uit balans kan raken, met alle nadelige gevolgen van dien.  Dat de burger daartegen in bescherming moet worden genomen is evident.  

Ik adviseer lezers de oorspronkelijke stukken zoals het nieuwsbericht, de aangehaalde speech en het originele rapport te downloaden van de website van de AP: Autoriteit Persoonsgegevens |

Degenen die in het FSV zijn geregistreerd hebben daarvan een brief ontvangen. Daarin een telefoonnummer om inzage te verzoeken van de geregistreerde gegevens. 

Bronnen:

*Website AP 29/10/2021: ‘Zwarte lijst FSV van Belastingdienst in strijd met de wet’, ‘Speech Aleid Wolfsen onderzoek Fraude Signalering Voorziening’ en ‘Onderzoek Belastingdienst Fraude Signalering Voorziening’.

*Publicaties van Jaap Spaans over de afgelopen decennia  Zie pagina op deze website voor een overzicht. (Boeken zijn niet meer leverbaar).  Het digitale boekje ‘De Cybersamenleving kan gratis worden gedownload. Zie ook de pagina Boeken en Publicaties op deze website en –Kanteldecennium 4: Digitalisering en de informatieoverlast | Jaap Spaans 

 

 

–Kanteldecennium 10 De ‘Tijdredenen’ van Sigrid Kaag

Beeld van Atlas die de wereld draagt in de Burgerzaal van het Paleis op de Dam. Beeld staat ook op het dak van het paleis.  Foto:  Barbara Brolsma Nationale Beeld Bank (NBB)

Na mij een jaar intensief te hebben bezonnen op de onderwerpen die ik in samenhang heb belicht in Het Kanteldecennium, volgen nu drie afrondende hoofdstukken 10, 11 en 12. In dit hoofdstuk 10 staat (klimaat)alarmisme centraal. De maand september was nog maar een paar dagen oud, toen drie indringende publicaties/oproepen ons nadrukkelijk bepaalden bij een van de meest zwaarwegende kernproblemen (core global risks) van de mensheid: DE KLIMAATCRISIS. Een kort overzicht:

1.Op 6-9-2021 hield D’66 politica Sigrid Kaag in De Rode Hoed in Amsterdam de dertiende HJ Schoo-lezing, met als titel ‘De roeping van mijn generatie. Wat vrij zijn van ons vraagt‘ (1). De lezing veroorzaakte ongekende emoties als boosheid en verontwaardiging die nog lang zullen doorwerken.

2.Diezelfde dag verscheen de publicatie ‘Zorgprofessionals voor het klimaat’. Oproep tot actie voor een gezondere wereld’. Medische tijdschriften uit de hele wereld roepen op om tot actie te komen over de klimaatrisico’s. In Nederland werd de oproep gepubliceerd in het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde. Essentie ervan is de vraag wat de gevolgen van klimaatverandering kunnen zijn voor de mondiale volksgezondheid? (2).

3.Twee dagen later volgde de mondiale oproep van kerkelijke leiders van de drie grootste kerkelijke organisaties ter wereld voor bezinning op de klimaatcrisis. Volgens hen is menselijk gedrag een belangrijke factor (3). Op persoonlijke titel rangschik ik deze oproep onder de term ‘Scheppingszorg’ (goed rentmeesterschap), een begrip dat in opkomst is onder gelovigen. Vanaf 1992 uit ik via publicaties mijn zorgen over milieu en klimaatverandering. Impulsiviteit kan mij dan ook niet worden verweten. Lees ook mijn publicatie in een maandblad  onder (4 en) KLIMAATVERANDERING 2 2005

Moment niet toevallig gekozen

Het is niet toevallig dat de publicaties/oproepen begin september 2021 verschenen. Er wordt een najaar verwacht vol internationale conferenties over klimaat en milieu. Belangrijke aanleiding is de publicatie van een rapport van de IPCC, een instituut van de VN met een panel bestaande uit gezaghebbende klimaatexperts. Het rapport geeft nieuwe berekeningen over de opwarming van de aarde en de conclusie is dat alleen snelle en grootschalige reducties in de uitstoot van broeikasgassen, verdere opwarming nog kunnen voorkomen. Het klimaat verandert snel en volgens het rapport is de mens daarvan de oorzaak. Een complex onderwerp, want voor een leek is het moeilijk om de brede samenhang tussen natuurlijke cycli en menselijk gedrag goed te splitsen. Volgens mij valt klimaatverandering niet te ontkennen. Het onderwerp zal de komende maanden, jaren en wellicht decennia de agenda’s beheersen met grote maatschappelijke gevolgen. Van 1 tot 12 november 2021 vindt in Glasgow de 26ste Conference plaats van de United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC). Afspraken gemaakt bij het akkoord van Parijs moeten daar nader worden uitgewerkt. In het Kanteldecennium 2020-2030 heb ik bewust belangrijke kernproblemen belicht  in hun onderlinge samenhanging. Het is immers de opstapeling van maatschappelijke factoren, die de grootste bedreiging vormt voor de mensheid. Aantasting van grondrechten, de wapenwedloop, ondermijnende criminaliteit, extremisme en het snel groeiende antisemitisme om maar enige van de belichte onderwerpen te benoemen. De geschiedenis heeft geleerd dat antisemitisme vaak sterk toenam in tijden van crises en negeren van die ontwikkeling kan tot ernstige politieke escalaties leiden. Dat ik bewust het onderwerp ‘klimaatalarmisme’ eruit licht, is omdat het volgens mij het meest alarmistische onderwerp is met de ingrijpendste gevolgen op dit moment.

1.De HJ-Schoo lezing van mevrouw Kaag

In de lezing die inmiddels tot veel beroering heeft geleid, vooral buiten kringen van D66, gaat mevrouw Kaag in op het uitgangspunt dat vrijheid actie vereist. Zij stelt de volgende onderwerpen aan de orde: Klimaat, Sociaaleconomische ongelijkheid, Migratie, Datamining, Europa, Leiderschap en Vaderlandsliefde en besluit met een slotwoord. Omdat deze webpublicatie vooral gaat over alarmisme, ga ik beknopt in op de algemene teneur van de lezing en het feit dat Sigrid Kaag zich profileert als klimaatalarmist en zelfs ‘klimaatdrammer’ zoals ze stelt en die kwalificaties beschouwt als erenamen. In het bestek van deze publicatie kan ik slechts een aantal details belichten, toegespitst op het onderwerp ‘alarmisme’. Burgers die om zich heen kijken in de wereld van vandaag, lopen het risico somber te worden stelt Kaag. Zij worden geconfronteerd met ongemakkelijke waarheden. Niet alle natuurrampen zijn te wijten aan klimaatverandering, maar het staat vast dat de kans op zulke rampen toeneemt door klimaatverandering.  ‘Onze generatie moet de realiteit onder ogen zien: klimaatverandering is niet meer een theoretisch risico, ver aan de horizon. De uitdagingen waar we voor staan mogen ons niet verlammen maar zijn voor ons een opdracht’ (citaat). Verwijzend naar haar katholieke achtergrond formuleert mevrouw Kaag een roeping. We moeten aan het werk.

Zowel in de Tweede Kamer als de brede samenleving was er onbegrip en hoon voor de ‘bom’ die Kaag had gelanceerd. De commotie heeft ze zelf over zich afgeroepen. Zonder hem bij naam te noemen, wordt premier Rutte geschoffeerd. Dat werd in de ontstane commotie en de nasleep ontkend door politici van D66, maar nagenoeg iedereen die in de media reageerde was ervan overtuigd dat het om Rutte ging. Dat kwam ook in het felle Kamerdebat over de formatie aan de orde. Als een Kamerlid de vraag stelt of er nog vertrouwen is tussen haar en Rutte, antwoordt zij dat ze heel weinig mensen in haar leven vertrouwt buiten haar man, kinderen en enige vrienden (5). Dat mogen de mensen in haar directe omgeving en netwerk zich aantrekken. Het schuurt ook met delen van haar lezing. Zij stelt namelijk dat haar ideaal van vrijheid is gebaseerd op de gedachte, dat mensen met elkaar verbonden zijn en leiderschap inhoudt dat je met zelfvertrouwen je waarden moet uitdragen en verdedigen. Ik vraag mij af hoe die opvattingen te rijmen zijn met wantrouwen. Om de ernst van de klimaatcrisis te illustreren, verwijst zij naar het moment dat John Kennedy aantrad als president van V.S. Een mogelijke inzet van nucleaire wapens bedreigde op dat moment acuut het voortbestaan van alle leven op aarde. Kennedy wees de bevolking op hun taak en verantwoordelijkheid nu men ‘de mogelijkheid heeft alle vormen van menselijk leven te vernietigen’. Daarom kunnen de alarmbellen niet luid genoeg klinken als het om de klimaatcrisis gaat. Reden om de onderwerpen van haar lezing als ‘tijdredenen’ te kwalificeren, een woord dat ook in de Bijbel voor komt (6).

2.‘Zorgprofessionals voor het klimaat’

Medische tijdschriften uit de hele wereld riepen op om tot actie te komen over de klimaatrisico’s, omdat onze gezondheid op het spel staat. In Nederland publiceerde het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde de oproep. ‘Zorgprofessionals worden opgeroepen om actief bij te dragen aan het vergroten van het draagvlak voor de ingrijpende maatregelen die noodzakelijk zijn om de gezondheid en het welzijn van het leven op onze planeet te behouden’ (citaat). Vooral de bevolking van landen met de laagste inkomens en de minste veerkracht zullen worden getroffen. Onderbouwd met bronnen wordt gewezen op de toenemende natuurschade, zoals droogte en overstromingen die kan leiden tot een toename van hitte gerelateerde dehydratie, nierfunctieverlies, ernstige huidziektes, tropische infecties en de cardiovasculaire en pulmonaire ziekte en sterfte die is toe te schrijven aan opwarming. Ook kan de klimaatcrisis gevolgen hebben voor de kwaliteit van het drinkwater en leiden tot meer vluchtelingen en zoönose (overslaan van dierziekten op mensen). Het extreme weer in combinatie met de wijdverbreide natuurvernietiging en bodemuitputting ondergraven die systemen, met misoogsten en pandemieën als gevolg. Als leek kan ik de conclusies niet inschatten omdat mij daarvoor de kennis ontbreekt. Wel kan ik afgaan op wetenschappelijke bronnen vermeld in de oproep, persoonlijke waarnemingen en informatie in de massamedia en getuigenverklaringen van zorgprofessionals in de frontlinie. Deze kunnen het goede voorbeeld geven door zelf groene en duurzamere zorg te realiseren. Ze kunnen hun ecologische voetafdruk beperken door de trein in plaats van het vliegtuig naar congressen te nemen. Artsen met vertegenwoordigende functies kunnen gezondheidskundig bewijs inbrengen in het publieke of politieke debat.  Foto Jaap Spaans: Ook professionals komen op voor het klimaat

 

3.Scheppingszorg

Kerkelijke leiders van 1,8 miljard gelovigen roepen in een gezamenlijke verklaring op om het klimaat te redden. ‘Luister naar de roep van de aarde’ schrijven paus Franciscus, de oosters-orthodoxe patriarch Bartholomeus en de Anglicaanse aartsbisschop in hun verklaring. Zij vinden de klimaatcrisis uitermate urgent en mensen, ongeacht hun levensbeschouwing, moeten kiezen voor een ander leven. We zijn dat verplicht aan komende generaties. Ook de geestelijkheid meent dat de klimaatcrisis een gevolg is van menselijk handelen en dat we in onze gretigheid en hebzucht de aarde overbelasten. Onder gelovigen groeit de aandacht voor het onderwerp Scheppingszorg en de Groene Kerk, ook binnen de protestantse kringen. Dat impliceert dat de mens een goede rentmeester en beheerder moet zijn van datgene wat hem door de Schepper  is toevertrouwd. Wat mij in deze oproep fascineert is de achterliggende gedachte dat de mens in staat is een omslag in denken en daad te verwezenlijken. Ook deze verklaring is echter qua teneur uitermate alarmistisch. In de seculariserende westerse wereld heerst de mening dat kerken leeglopen en geloof aan het verdwijnen is. Mondiale cijfers wijzen echter uit dat het aantal van (alle) gelovigen nog steeds toeneemt. Ons land seculariseert weliswaar, maar er is een duidelijk groeiende behoefte aan zingeving en interesse voor geestelijke onderwerpen. Onder invloed van crises en klimaatstress zal die behoefte toenemen.  Illustratie: omslag van mijn boek Met Sterke Hand, ontwerp Andries Middelbos. Boeken zijn niet meer leverbaar. 

Persoonlijke conclusie

In juli 1992 schreef ik mijn eerste publicatie over de milieuproblematiek na de VN-conferentie in Rio, waarin ik aangaf dat de doelstellingen niet gehaald zouden worden. Daarna volgden er nog vele bijeenkomsten over milieu en klimaat en in de loop van de decennia die volgden werd de teneur ernstiger, wanhopiger en oplopend naar het huidige alarmisme. Crises kunnen dienen als wake-up calls en zorgen voor veranderingen, maar hebben er in de geschiedenis nooit toe geleid dat menselijke hebzucht en egoïsme massaal zodanig werden gekanaliseerd, dat het algemeen belang prevaleerde boven nationale en individuele belangen. Laat ik ons welvarende land als voorbeeld nemen. Ondermijnende criminaliteit floreert in ons land als nooit tevoren. De Holocaust heeft het antisemitisme niet uit kunnen bannen. Steekincidenten en geweld zijn aan de orde van de dag. Ondanks de vele oorlogen in de geschiedenis is de mensheid er niet in geslaagd de wapenwedloop een halt toe te roepen. In een van de kantelhoofdstukken heb ik met cijfers onderbouwd dat de wapenwedloop omvangrijker is dan ooit tevoren. Regenwouden worden massaal gekapt voor de productie van palmolie. Waarop is dan het optimisme gebaseerd dat de mensheid in staat is de klimaatcrisis op te lossen? Zelf hebben mijn echtgenote en ik een sobere leefstijl. We wonen in een eenvoudige sociale huurwoning voor senioren, consumeren matig en duurzaam en trachten verspilling te voorkomen. Verantwoord omgaan met het milieu en goed rentmeesterschap vinden we belangrijk. Bijna dagelijks zie ik echter de verspilling om mij heen, de rotzooi die wordt achtergelaten in recreatie- en uitgaansgebieden, de onnodige mobiliteit. Als we het in het kleine persoonlijke gedrag al niet kunnen waarmaken, hoe moet dat dan op mondiaal niveau. Moet de overheid het dan door controle en repressie afdwingen of gaan we van crisis naar crisis. En hoe werkt dat door in de verhouding tussen arme en rijke landen? Na het verslag over Rio schreef ik publicaties over de te verwachten watercrisis, de boodschap van Al Gore, Rentmeesters op een afvalberg en Klimaatverandering een onderschat probleem. Ik heb de afgelopen jaren wel een belangrijke les geleerd. Wie de huidige situatie belicht op grond van geloof of levensbeschouwing, moet rekenen op hoon en kritiek. Klimaatdrammer mag dan inmiddels een geuzennaam zijn en de burger wordt dagelijks overspoeld met termen als ‘klimaatcrisis’, ‘apocalyptische droogte’ of ‘Bijbelse rampen’. Ook door gerespecteerde media. Haal het echter niet in je hoofd om de begrippen einde der tijden of tijdredenen in je mond te nemen. Dan ben je een doemdenker en daar heeft men het niet zo op. Alsof alarmisme geen doemdenken is. Opmerkelijk want de analyse van alarmistische klimaatdrammers en eschatologische denkers verschilt niet zoveel. Het zit hem in de oplossing. De ‘tijdredenen’ van mevrouw Kaag zijn op punten 1 op 1 vergelijkbaar met de tijdredenen van Jezus Christus, die ook te lezen zijn in ‘haar’ Willibrordvertaling (6). Velen stellen hun hoop en vertrouwen voor de toekomst op de wetenschap. Laat ik voorop stellen dat ik veel respect en grote bewondering heb voor de wetenschap en er als gezin medisch veel aan te danken hebben. Maar aan die invloed zitten grenzen. Het grote dilemma is dat de wetenschap veel mogelijkheden heeft, maar niet in staat is om op mondiaal niveau een omslag teweeg te brengen in denken, egoïsme, hebzucht en andere mentale aspecten. Uiteindelijk konden de excessen die ik hiervoor opsomde dan wel belichtte in het Kanteldecennium, ontstaan ondanks de wetenschap. In het hoofdstuk 11 ga ik daar dieper op in. Ik stel daarin ook de vraag of protestzangers uit de Flower Power periode alarmistisch waren in hun songs. In de week na de lezing van mevrouw Kaag werd er tijdens het Afghanistandebat een motie van afkeuring ingediend tegen haar en de minister van Defensie. Die werd met een Kamermeerderheid aangenomen en leidde tot het aftreden van beide ministers. Ook in het licht van de wapenwedloop, waar ik een hoofdstuk aan wijd, was het een bijzondere tijd. Om de militaire opkomst van China in de regio het hoofd te bieden, werd een strategisch pact gesloten tussen de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en Australië. Tot woede van Frankrijk werd een contract over door kernenergie aangedreven onderzeeboten opgezegd en besloten die in de VS te kopen. Dit tot grote woede van de Fransen, die de ambassadeurs in de VS en Australië terugriepen. Een zeer krachtige diplomatieke maatregel. Voor de strategische toekomst van Europa wordt de situatie uitermate complex, nu in toenemende mate wordt aangedrongen op een Europees leger. Illustratie:  De mens slaagde er niet in de doelstellingen van de Club van Rome uit 1972 te halen, ondanks ernstige waarschuwingen. Integendeel het groeidenken en overconsumptie kregen in de vier decennia die volgden  meer greep op de samenleving. Vanuit welke visie of wereldbeeld zullen de actuele klimaatdoelen wel worden gehaald, terwijl de wereld vele malen complexer is geworden? (7)

Bronnen

  1. De dertiende HJ Schoo-lezing ‘De roeping van mijn generatie. Wat vrij zijn van ons vraagt‘,. EW (ewmagazine.nl), 6-9-2021. ‘Kaag haalt uit naar Rutte en het geregeld en geritsel in de politiek, door Franck Hendrickx. De Volkskrant, 7-9-2021.Den Haag verbijsterd: ‘Hier trapt Kaag Rutte tussen de benen’, door politiek commentator Wouter de Winther. De Telegraaf online, 7-9-2021.
  2. Zorgprofessionals voor het klimaat. Oproep tot actie voor een gezondere wereld’, door Marcel Olde Rikkert, Mariëlle Jambroes en Wim Opstelten. Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, 6-9-2021.
  3. ‘Kerkleiders pleiten voor het eerst samen voor klimaatactie’, door Nico de Fijter redactie religie & filosofie dagblad Trouw. NOS-journaal, 9-9-2021. ‘Kerkleiders pleiten voor het eerst samen voor klimaatactie’,
  4. Maandblad De Oogst: ‘De wereld na Rio’ (1992), ‘De Watercrisis’ (2000), ‘Klimaatverandering een onderschat probleem (2005), De onheilsboodschap van Al Gore’ (2007) en ‘Rentmeesters op een afvalberg (2011). Jaap Spaans. ‘Christenen en de welvaartsmaatschappij’. Uitgave Jaap Spaans, 1996.
  5. De Telegraaf, 8-9-2021 ‘Hoon voor ‘bom’ Kaag’. Door de parlementaire redactie. Vraag gesteld in de plenaire vergadering van de Tweede Kamer op dinsdag 7-9-2021 door mevrouw van der Plas van de BBB (Status verslag: ongecorrigeerd).
  6. Tijdredenen staan beschreven in Lucas 21, Mattheus 24 en Marcus 13, alsmede een aantal profeten in het Oude Testament.
  7. Rapport van de Club van Rome. Hoodstuk III De groei in het wereldsysteem, pagina 86. Uitgave Het Spectrum N.V. Utrecht, Door Dennis Meadows, 1972.

–Mijn tijd op politieschool De Boskamp en oorlogsherinneringen

INDELING:

–De Boskamp

–De oorlogsherinneringen van een kampoverlevende

–Vrijheid

Aan de drukke A28 bij Leusden, verscholen tussen het groen, ligt politieopleidingsschool ‘De Boskamp’ (1). De politieopleiding die ik daar volgde, is voor mij van grote betekenis geweest en dat had alles te maken met de geschiedenis. In april 1973 begon ik daar aan een opleiding voor een gemeentelijk politiekorps in de Randstad. Na een verblijf van ruim twee jaren als emigrant in Canada, gevolgd door vier jaren militaire dienst als instructeur bij de School Reserve Officieren Kader en Infanterie (SROKI) in Ermelo, was er behoefte aan regelmaat en rust. Ik was inmiddels getrouwd met Dieneke en het was tijd om onze tijdelijke behuizing, een idyllisch gelegen houten zomerhuisje op een bungalowpark in Ermelo, om te ruilen voor een grotere woning. De maatschappelijke veelzijdigheid en het breed georiënteerde studiepakket van de opleiding trokken mij aan. Veel lessen over wetgeving, (forensische) opsporingsleer en praktisch politieoptreden inclusief rollenspelen. Daarnaast waren er de praktijklessen, intensieve sportbeoefening, lessen zelfverdediging en schietoefeningen. Een van de docenten maatschappijleer was een gepensioneerde legerofficier. Zijn aansprekende manier van lesgeven wekte mijn interesse op voor de Grondwet, het fundament van onze rechtsstaat en begrippen als vrijheid, burgerrechten- en plichten. Al snel na de introductiedag werd mij duidelijk dat De Boskamp op het terrein lag van voormalig Kamp Amersfoort. Er waren de uiterlijke herinneringen op het complex, zoals een barak die nog werd gebruikt voor lessen en een wachttoren. Net buiten het kamp staat het op 14 mei 1953 door de toenmalige minister-president Willem Drees onthulde herinneringsmonument ‘Gevangene voor het vuurpeloton’ (2). Er werden tijdens de oorlog gruwelijke executies uitgevoerd. Ik herinner mij dat er vooral tijdens lessen maatschappijleer regelmatig discussie was over de oorlogsgeschiedenis van het terrein in relatie tot onze rechtsstaat. Daarnaast waren er de momenten van nationale herdenking. Ik werd daardoor bepaald bij het feit dat vrijheid niet vanzelfsprekend is. Vrijheid kan een volk of individu zomaar worden ontnomen, zoals anno 2021 op veel plaatsen in de wereld gebeurt. Toen ik aan de opleiding begon zorgde de dynamiek van de Wederopbouw in ons land voor voorspoed en groeiende welvaart. Tijdens het jaar op De Boskamp, kreeg ik als student alles wat je als mens nodig hebt. Er moest hard gestudeerd worden, maar de verzorging en begeleiding waren prima. Sporadisch waren er wel klachten over voeding of faciliteiten. Die vielen echter in het niet vergeleken bij de erbarmelijke situatie, waarin een 20-jarige jongeman ruim 30 jaren daarvoor op dezelfde plek verkeerde. Hij was in 1942 gevangene in het beruchte Kamp Amersfoort, toen Polizeiliches Durchgangslager Amersfoort genaamd. Hij had als gevangene niet de vrijheid om te gaan en staan waar hij wilde. Weggerukt uit zijn vertrouwde omgeving, moest hij zware beproevingen en ontberingen doorstaan. Zijn naam was Gerrit Pit. Het relaas van zijn leven in oorlogstijd wordt op indrukwekkende wijze beschreven in het boek ‘Ons vonnis werd in feite levenslang’ dat begin 2021 werd uitgebracht. Het boek heeft mij diep geraakt (3).

Foto’s familiearchief. Linksboven op het terrein van De Boskamp met op de achtergrond een barak en de wachttoren en voor de ingang van de school met Dieneke mijn echtgenote na de diploma-uitreiking.

Gerrit Pit

Steenwijker Gerrit Pit was twintig jaar oud toen hij door de Sicherheitsdienst (SD) werd opgepakt. Dat gebeurde door toedoen van zijn broer Piet, die al sinds 1935 lid was van de NSB en dat lidmaatschap beschouwde als ‘Christendom van de daad’. Na te zijn vrijgelaten werd Gerrit weer opgepakt en overgebracht naar het huis van bewaring in Arnhem (pagina 15). De reden was dat hij door de geallieerden gedropte illegale pamfletten en strooibiljetten bezat en verspreidde. Op 18 november 1942 werd hij overgebracht naar het Polizeiliches Durchgangslager Amersfoort. Na aankomst werden zijn bezittingen geregistreerd. Op pagina 48 beschrijft Gerrit dat hij zijn zakbijbeltje, dat hij van een collega had meegekregen, wilde leggen bij de voorwerpen die hij mocht houden. Een SS’er snauwde hem toe: ‘Onze Bijbel is Mein Kampf en wanneer we bidden, bidden we tot de Fűhrer’ (citaat). Onder de gevangenen bevonden zich onder andere verzetsmensen, gijzelaars, Joden, Jehova’s Getuigen en Sovjet krijgsgevangen (4 en 5). Pit was er getuige van mensonterende situaties en voorvallen. Vooral de vernedering van en moord op Joodse medegevangenen en de haat die eruit sprak, raakten hem diep. Pit beschrijft dat de reden van hun gevangenschap was hun Jood-zijn. Na het lezen van Pit’s gedetailleerde beschrijvingen pendelden mijn gedachten heen en weer tussen 1973 en 1942. Op de plaats waar ik in betrekkelijke luxe en voorspoed lessen volgde, het begrip vrijheid kreeg uitgelegd vanuit de Grondwet en een biertje dronk aan de bar na de verplichte studieavond, hadden medemensen in gevangenschap drie decennia daarvoor honger geleden en vernederingen doorstaan. Ik had moeite om er los van te komen en besloot deze webpublicatie te plaatsen.

Foto’s: wachttoren op Nationaal Monument Kamp Amersfoort. Geplaatst met toestemming zie ook bron  onder 4. Omslag boek: Uitgeverij WBooks.com  zie bron onder 3.

 In december 1942 wordt Pit overgebracht naar concentratiekamp Sachsenhausen in Duitsland en beleeft daar Nieuwjaarsdag 1943. Het leven is er hard en meedogenloos. Er vinden regelmatig executies plaats. Tussen 1936 en 1945 zouden volgens berekeningen ruim 100.000 mensen vermoord zijn (pagina 111). Bij veel gevangenen domineerden angst, uitputting en ziekte het leven. Empathisch beschrijft Pit wat er gebeurde als zorgen de overhand kregen en gevangenen bezweken onder hun geestelijke gesteldheid. Hij voegt eraan toe ‘In het kamp viel al deze vernis weg en werden de ware karaktertrekken van ieder individu blootgelegd’(citaat pagina 110). Ondanks de ellende zijn er ook sporadisch momenten die het leven veraangenamen. Gerrit Pit heeft een rotsvast geloof in God en beschrijft hoe hij op Paaszondag 1944 een Nieuw Testament ontvangt van een medegevangene. Daarnaast zijn er de contacten en gesprekken met gevangen. In april 1945 als de bevrijding in zicht is wordt de spanning in het kamp ondraaglijk. Voor 25.000 verzwakte en ondervoede gevangenen volgt er nog een afmattende dodenmars. Dan is er de bevrijding. Op 22 mei 1945 wordt Gerrit, na bijna 3 jaren van ellende, thuis afgezet in Steenwijk en volgt een weerzien met zijn familie. Zijn vader die al een zwakke gezondheid had overlijdt op Eerste Kerstdag 1945. Gerrit Pit pakt na de oorlog het ‘gewone’ leven weer op en wordt journalist bij de Emmer Courant en ondernemer. Een verzoeningspoging met zijn broer mislukte, onlangs de pogingen daartoe van Gerrit. De oorlog zou hem de rest van zijn leven in de greep houden. Hij heeft zijn hele leven last gehouden  van beelden en ervaringen uit zijn gevangenschap. Op 27 september 2019 overleed Gerrit op 97-jarige leeftijd. Zijn missie was om het boek over zijn oorlogsherinneringen als kampoverlevende aan een breed publiek bekend te maken. Door de uitgave van het boek is aan die wens voldaan. Ik hoop dat deze webpublicatie daaraan mag bijdragen. Ik ben er in ieder geval diep van onder de indruk en het boek heeft mijn blik op een aantal belangrijke maatschappelijke onderwerpen en opvattingen verruimd dan wel bevestigd.

Foto familiearchief: plaquette aan de muur bij voormalig concentratiekamp Sachsenhausen.

Vrijheid

De tegenslagen, ontberingen en ervaringen hebben Gerrit Pit mede gevormd. Het getuigt van karakter dat hij er met vallen en opstaan in slaagde zijn ervaringen te verwerken en ondanks de vele tegenslagen een hoge leeftijd bereikte. De kluwen aan factoren die daaraan heeft bijgedragen is moeilijk te ontwarren. Wat mij ook trof in het boek was het verschil in denken, visie en wereldbeeld tussen Gerrit en zijn broer Piet. Ik ben in 1948 geboren in een gezin van zeven personen, vader, moeder, drie oudere zussen en een oudere broer. Geboren in 1948 ben ik de enige van de babyboomgeneratie. Mijn vader werd tijdens de oorlog na een razzia in mijn geboorteplaats Voorburg opgepakt en voor de Arbeitseinsatz te werk gesteld. Hij heeft bij lange na niet de langdurige ontberingen en zware omstandigheden ervaren die Gerrit Pit beschrijft. Toch heeft de oorlog sporen nagelaten. Terwijl mijn vader in Duitsland was, werden mijn twee oudste zusters tijdens de Hongerwinter overgebracht naar Friesland. Zijn oorlogservaringen hebben ervoor gezorgd dat hij op latere leeftijd nog is behandeld bij het Centrum 45 in Oegstgeest. Hij had de rest van zijn leven moeite met autoriteit en had de neiging zich af te sluiten. Dat zo’n ‘intergenerationeel trauma’ kan doorwerken in een volgende generatie, heb ik zelf ervaren.  Zie de webpublicatie daarover  Excuus premier en ambtelijke ethiek | Jaap Spaans. In 1993 bezocht ons gezin Sachsenhausen en Berlijn, waar op dat moment de in de oorlog vernielde synagoge werd herbouwd en inmiddels met de prachtige koepel weer bepalend is voor het stadsbeeld. Jaren daarvoor hadden we al een bezoek gebracht aan het voormalige concentratiekamp Dachau. De Tweede Wereldoorlog is voor mij een belangrijk onderwerp en zal dat blijven.

Als ik deze webpublicatie plaats, is de wereld getuige van de situatie in Afghanistan. De beelden van wanhopige naar vrijheid smachtende mensen bij de luchthaven van Kabul hebben de wereld verbijsterd. Velen slaagden erin de vrijheid te bereiken. Anderen moesten angstig en ontredderd achterblijven, onzeker over hun toekomst. Als Nederlanders leven we in een bevoorrecht en vrij land. ‘Nooit (w)meer’ of ‘Nie Wider’ is na de Tweede Wereldoorlog voor velen een belangrijke spreuk. Er gebeuren gelukkig ook positieve dingen rond 75 jaar Vrede in Europa.  Op 18 augustus 2021 vertrokken 95 studenten uit Nederland, Duitsland en Polen om samen van Auschwitz naar Herinneringscentrum Kamp Westerbork te fietsen. Daarmee herdenken zij 75 (+1) jaar Vrede en Vrijheid. De tocht was oorspronkelijk gepland voor 2020, maar kon door de COVID-19 pandemie niet doorgaan. Nu dus alsnog. Na zo’n 1320 km, waarvan 850 op de fiets, verwachten de deelnemers op 31 Augustus in Westerbork aan te komen (7). Vrijheid kan niet genoeg benadrukt worden in een tijd, waarin de uitdagingen die in een snel globaliserende wereld  op ons afkomen immens zijn. Foto familiearchief: ‘Nooit meer’ met klaproos 

J.S.

Foto’s: zie verantwoording onder de tekstuele delen

Bronnen 1 t/m  7

1.Anno 2021 is de naam Politie Academie en valt sinds de reorganisatie onder de Landelijke Politie.

2.Website Historiek.net, online-geschiedenismagazine. ‘Concentratiekampen in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog en pagina: ‘Kamp Amersfoort – Concentratiekamp Polizeiliches Durchgangslager Amersfoort’, 15 augustus 2018.

3.Herinneringsboek met relaas van Gerrit Pit ‘Ons vonnis werd in feite levenslang. De oorlogsherinneringen van kampoverlevende Gerrit Pit’. Bewerkt door historici Martin van der Linde en Kay-Leigh de Weerdt. Enige korte citaten en parafrasen uit het boek zijn verderop in deze publicatie overgenomen. Uitgave WBooks, Zwolle, 2021. Verkrijgbaar in de boekhandel (euro 19,50).  Parafrasering, gebruik citaten en omslag met toestemming van de uiitgever.

Dagblad De Stentor, 09-03-21: ‘Steenwijker Gerrit Pit zat 3 jaar in een kamp maar werd in feite veroordeeld tot levenslang’, door Joep Boerboom.

Website RTVoost.nl. ‘Deze twee broers stonden lijnrecht tegenover elkaar in WO2’. Door Jolande Verheij, 12-03-2021. In dit filmpje verklaart Pit dat Kamp Amersfoort een onvoorstelbare hel was, waar hij dagelijks werd geconfronteerd met allerlei mishandelingen.

Website oorlogslevens.nl. Tijdlijn Gerrit Pit.

4.Nationaal Monument Kamp Amersfoort is de moeite waard om te bezoeken. Het houdt de herinnering in stand van het leed dat ca. 47.000 gevangenen moesten doorstaan tijdens de Tweede Wereldoorlog. In dit concentratiekamp heerste een mensonterend regime van honger, mishandeling, dwangarbeid en executies. Op zaterdag 11 en zondag 12 september is het Monumentenweekend. Bron en citaat www.Kampamersfoort.nl  

Websites Kamparchieven.nl en Archieven.nl. ‘Kampen in Nederland, Amersfoort’ en onder 250f Polizeiliches Durchgangslager Amersfoort’ ‘Geschiedenis 1939-1971’.  Onder ‘Na de bevrijding’: Eind jaren zestig werden de gebouwen gesloopt. Slechts een barak, een wachttoren en de klokkenstoel bleven bewaard

5.‘Het boek der kampen’, door Ludo van Eck en Sis van Eeckhout. Pagina 179 over de onmenselijke behandeling van Sovjet-krijgsgevangenen in Sachsenhausen. Uitgeverij Mantenau, Antwerpen (B). Bekende gevangen in Sachsenhausen waren Joop van Elsen verzetsman en later Tweede Kamerlid, Piet Jongeling, journalist/schrijver, verzetsman en later Tweede Kamerlid en de eveneens uit Steenwijk afkomstige Joodse filosoof,  hoogleraar en vrijdenker Leo Polak. Aan de gevel van Kornputsingel 16 in Steenwijk bevindt zich een herdenkingsplaquette met zijn naam. Bronnen websites Parlement.com en Mijnstadmijndorp.nl van het Historisch Centrum Overijssel, verhaal ‘Oud Steenwijker Leo Polak in Sachsenhausen’ waar hij overleed in 1941. Ik heb vele jaren een bijzondere band gehad met Steenwijk. Ik vervulde er regelmatig spreekbeurten in de Bethelkerk aan de Gasthuislaan en had regelmatig gesprekken met gemeenteleden en bezoekers.

6.Website Psychotraumanet. Deze website is de toegangspoort naar informatie over ingrijpende gebeurtenissen, met als 1 van de 10 thema’s ‘de Tweede Wereldoorlog’.

Website ARQ van Centrum 45. Over traumabehandelingen bij ‘Getroffenen WO II’ en ‘Naoorlogse generatie WOII’

7.Citaat van de website Fietsen voor de vrijheid van Auschwitz naar Westerbork (fontys.nl)

Overige geraadpleegde bronnen. Bewust zijn hierbij ook bronnen opgenomen uit mijn geboorteplaats en plaatsen waar ik heb gewoond, om aan te geven dat veel zorgen begonnen in de directe leefomgeving. 

–‘Hoogeveen 1940-1945’ pagina’s 221-230 ‘Honger en kou in Kamp Amersfoort’, waarin Adriaan van der Kooij de ontberingen beschrijft in dit kamp zoals honger en kou. Uitgave Historische Kring Hoogeveen, 1999. Van der Kooij weigerde in februari 1944 gegevens uit het bevolkingsregister te verstrekken en moest onderduiken. Van der Kooij overleeft de gevangenschap en krijgt een schriftelijke waardering van de Amerikanen. Daarboven staat in het boek een aansprekende spreuk van hem: ‘Mij is niets kwaads overkomen. Afgezien van alle ellende’.

–Boek ‘Damsigt. Een wijk apart’. Uitgave Historisch Voorburg, 2016. Pagina 129 e.v. ‘Amersfoort, Neuengamme, Sandbostel’ met brieven uit Polizeiliches Durchgangslager Amersfoort gedateerd 21-3-45 en het Oranjehotel gedateerd 26-1-45..

–Boek ‘Mobilisatie, collaboratie, liberatie. De jaren 1938-1948 in Stadskanaal’. Door Hans Onderwater. Uitgave drukkerij Roorda in Stadskanaal, 1977. Hoe een inwoner na huiszoeking wordt opgepakt en naar Kamp Amersfoort wordt overgebracht. Pagina 157.

–De Oorlogskranten, deel 54 ‘De Holocaust’,  ‘In de kampen des doods’en ‘Voorportaal van de hel’. De Oorlogskranten, deel 23 ‘De Arbeitseinsat’ en ‘Produceren voor de vijand’.

–Kanteldecennium 9: De invloed van de (sociale) media

Volgens de websites van de Nederlandse Vereniging van Journalisten en NDP Nieuwsmedia vormen ‘media de publieke waakhond, die onder andere als functie heeft om de overheid en het bedrijfsleven rekenschap af te laten leggen aan het publiek’ (1). De media vervullen een belangrijke rol in onze democratische samenleving. Het grondrecht van vrijheid van meningsuiting en persvrijheid is verankerd in de artikelen 7 van de Grondwet en 10 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM). Ondanks de grondwettelijke verankering is er toch reden voor zorg over de kwaliteit van de nieuwsvoorziening, in een medialandschap dat in hoog tempo verandert. De moordaanslag op misdaadjournalist Peter R. de Vries in Amsterdam op dinsdag 6 juli 2021, was een triest dieptepunt in een al jaren durend proces van aanvallen op de media, geweld tegen journalisten, vernieling van apparatuur tijdens demonstraties, aanslagen op gebouwen van media etc.. Een televisie-uitzending op 10 juli kon daardoor wegens het zeer hoge dreigingsniveau niet doorgaan op advies van de Amsterdamse Driehoek (Openbaar Ministerie, Politie en Burgemeester). Het zijn directe aanvallen op onze democratie en de grondrechten die ons zo dierbaar zijn. Bij mijn weten was dat voor het eerst in de moderne geschiedenis van de media. Volgens het Digital News Report 2021 van het Commissariaat van de Media, is het vertrouwen in de media over het algemeen groot. Andere belangrijke conclusies uit dat rapport zijn, dat door de coronapandemie het nieuwsgebruik in 2021 hoger is dan in 2020 en lokaal nieuws en lokale media belangrijker zijn geworden. Onder jongeren zijn online nieuws en sociale media de voornaamste nieuwsbronnen. Toch neemt vanwege de vele excessen het wantrouwen ten opzichte van sociale media toe en dat geldt ook voor de zorgen om nepnieuws (2). Ondanks de positieve conclusies uit het Digital News Report 2021 is mijn ervaring op basis van persoonlijke inschatting van reacties en gesprekken, dat er onder veel burgers vragen lever over de kwaliteit van de nieuwsvoorziening onder andere rond de volgende vragen:

1.Hoe objectief is de wijze waarop nieuwsselectie plaats vindt? Nieuwsfeiten kunnen feitelijk juist zijn, maar als er sprake is van willekeur en een tunnelvisie bij de selectie kan dit de objectiviteit aantasten.

2.Wat zijn de gevolgen van globalisering, schaalvergroting en fusies, die leiden tot machtsconcentratie in het medialandschap?

3.Hoe is de positie van hoofdredacteuren en voorlichters?

1.Hoe objectief is de wijze waarop nieuwsselectie plaats vindt?

Volgens de website Encyclo.nl betekent objectiviteit ‘dat een boodschap exact volgens de feiten wordt doorgegeven, zonder dat er een persoonlijke mening in is verwerkt’. Maar gaat die kwaliteitstoets anno 2021 nog wel op voor de wijze waarop nieuws wordt geselecteerd, in een snel globaliserende wereld en veranderend medialandschap. De journalist achter zijn computer ergens in Nederland, wordt geacht zijn visie te geven op complexe situaties ergens op de wereld. Niet alleen de nieuwsfeiten zijn van belang, maar ook de complexiteit van de brede maatschappelijke, politieke en strategische context. Dat blijkt een dilemma te zijn. Openheid en persvrijheid bevorderen de kwaliteit van de nieuwsvoorziening, maar de praktijk leert dat de landen die openheid betrachten in het nadeel zijn ten opzichte van de landen die censuur toepassen en/of journalisten of cameraploegen weren. Dit kan de blik van journalisten vertroebelen en persoonlijke meningen en opvattingen van journalisten en media in het algemeen versterken, wat weer doorwerkt in de nieuwsvoorziening. Dat geldt ook voor de (internationale) persbureaus die informatie aanleveren. De media zijn in handen van een selecte groep organisaties en mensen die ook zo hun maatschappelijke voorkeuren en vooroordelen hebben. Ik zal dit illustreren met correspondentie die ik twee decennia geleden over dit onderwerp voerde met enige journalisten/redacties over de berichtgeving rond Israël. Zij gaven toe dat er om diverse redenen onevenwichtigheid kan ontstaan in de berichtgeving en ik waardeerde hun eerlijkheid en openheid. Hun reacties zijn in het volgende voorbeeld verwerkt (Foto gebouw Beeld en Geluid Hilversum. The Editors Nationale Beeldbank (NBB))

Wat maakt nieuws over Israël anders dan nieuws over Tigray

In een recente publicatie over de gruwelijke situatie in Tigray in een landelijk dagblad, sprak een openingszin mij aan: ‘De verhalen die naar buiten komen uit Tigray zijn gruwelijk, evenals de beelden. Lang werden de media weggehouden uit de meest noordelijke regio van Ethiopië’ (citaat 3). Vooral de begrippen ‘naar buiten komen’ en ‘weggehouden’ fascineerden mij. Ik kan er namelijk geen andere conclusie uit trekken, dan dat de (mondiale) nieuwsvoorziening in belangrijke mate afhankelijk is van wat op de wereld wel ‘naar buiten komt’ en dus niet ‘wordt weggehouden’. In het aangehaalde voorbeeld van Tigray kwam het nieuws naar buiten door Artsen zonder Grenzen. Informatie die niet naar buiten komt en wordt weggehouden, bijvoorbeeld op plaatsen in de wereld waar camera’s worden geweerd en/of er sprake is van strenge overheidscensuur, bereikt de doorsnee burger dus minder of in het geheel niet. Er zijn bijvoorbeeld geen correspondenten of journalistieke netwerken ter plaatse die op onderzoek kunnen gaan. Het gevolg is dat cameraploegen, journalisten en correspondenten zich massaal storten op gebeurtenissen waar wel openheid wordt betracht en de situatie voor journalisten overzichtelijk en hanteerbaar is. Dat kan leiden tot disproportionaliteit in de nieuwsvoorziening met zeer kwalijke gevolgen.

Disproportionele nieuwsbelichting

De situatie in Tigray speelde zich in mei 2021 af in dezelfde periode  dat er felle strijd was tussen Israël en Hamas rond Gaza. Nieuws uit een van de kleinste landen ter wereld, dat in een ware mediagolf ruim twee weken lang ons land en de rest van de wereld overspoelde en de publieke opinie sterk beïnvloedde. Je zou dan verwachten dat met name de media aan zelfbeoordeling doen en zich de vraag stellen, waarom er zoveel aandacht is voor de situatie in Israël en nauwelijks aandacht voor de situatie in en rond landen in het Midden-Oosten, waar camera’s worden geweerd en de persvrijheid onder zware druk staat. Landen waar nieuws dus niet of nauwelijks naar buiten komt. Zelden komt er een goede verklaring voor deze disproportionaliteit. Aan Tigray zouden talloze voorbeelden kunnen worden toegevoegd zoals het immense lijden van burgers in Yemen, de situatie in Syrië en Koerdistan, rechten van vrouwen en minderheden in Iran, de gruwelijkheden in Myanmar. Slechts sporadisch en gedoseerd komt er nieuws naar buiten en vaak niet door buitenlandcorrespondenten van de media, maar door hulporganisaties als Artsen zonder Grenzen of het Rode Kruis. Ik volg al decennia de vele publicaties over het Israëlisch-Palestijns conflict en wat mij opvalt is dat de brede context vaak wordt genegeerd. Het gaat niet alleen om Israël en Jeruzalem maar over de brede regio. Dat Iraanse leiders Israël regelmatig beschrijven als een kankergezwel en openlijk aangeven uit te zijn op de vernietiging en daarvoor zelfs een tijdspad hebben opgesteld, wordt zelden belicht terwijl het uiterst relevant is. Als hier een politicus of journalist wordt bedreigd staan de kranten er vol van. Als een heel land openlijk met vernietiging wordt bedreigd, is er in veel media nauwelijks aandacht voor. Hoe zouden wij reageren als een machthebber of mogendheid regelmatig ons land met vernietiging zou bedreigen? En hoe zou het buitenland reageren als de nationale en mondiale massamedia een maand lang zonder onderbreking op ons land zouden focussen op basis van negatief nieuws over bijvoorbeeld ‘de narcostaat’, het groeiend aantal steekpartijen, de moord op en bedreiging van advocaten en journalisten, de toeslagenaffaire, agressie tegen vertegenwoordigers van de media die hun werk doen. Het zou de beeldvorming over ons land sterk beïnvloeden in negatieve zin. Rond de berichtgeving over het Midden-Oosten en Israël in het bijzonder, schieten veel media tekort met als gevolg dat nieuws disproportioneel en selectief wordt gebracht. Het aangehaalde voorbeeld leert dat dit leidt tot een sterke mondiale groei van het antisemitisme en antizionisme. Een proces dat wordt versterkt via de sociale media. Mede op historische gronden wordt tegen het wereldwijd snel groeiende antisemitisme vervolgens weer overvloedig gewaarschuwd door diezelfde media. Een zorgelijke en tegenstrijdige situatie die mondiaal kan escaleren. Deze onevenwichtigheid in de nieuwsvoorziening houdt mij al decennia lang bezig. Het verschijnsel is dan ook niet nieuw, maar escaleert door de omstandigheden die ik schetste, zoals de groeiende uitwassen op sociale media. Antisemitisme neemt anno 2021 zulke vormen aan, dat Nederland onlangs besloot daarom niet deel te nemen aan de VN-antiracisme conferentie, vanwege antisemitische uitlatingen van deelnemers. Om dezelfde redenen werd de Mensenrechtencommissie van de VN (UNCHR) in 2006 omgezet in de VN Mensenrechtenraad (UNHRC), vanwege het buitenproportioneel veroordelen van Israël. Tevens bleek dat de felle critici van de Joodse Staat in die VN-organen zelf de mensenrechten schenden. Daarover heeft onze regering zich overigens principieel opgesteld (4). Het antisemitisme is een teken aan de wand voor de mensheid en de kanarie in de kolenmijn. Zie ook de zorgen over die onevenwichtigheid, die ik hierover al uitte in 1990  en correspondentie voerde met enige journalisten. BerichtgevingIsraelAntwoordRedacties2001.

2.Wat zijn de gevolgen van de schaalvergroting en fusies, die leiden tot meer machtsconcentratie in het medialandschap?

Dat het medialandschap snel verandert is onder andere een gevolg van de invloed van sociale media, maar ook van de schaalvergroting door fusies en reorganisaties. Die schaalvergroting raakt vooral de dagbladen, maar week- en maandbladen blijven niet buiten schot. Grote spelers in de dagbladwereld zoals De Telegraaf, het Dagblad van het Noorden, De Volkskrant en het Algemeen Dagblad zijn al ‘opgeslokt’ door de Belgische ondernemingen Mediahuis en DPG Media. De onafhankelijkheid van de journalistiek is volgens informatie op de website van Mediahuis dan wel gewaarborgd, maar schaalvergroting en streven naar efficiency zijn wel risicofactoren voor die onafhankelijkheid. Voordat ik mijn mening hierover geef is het volgende relevant. Ik benader alle publicaties in Het Kanteldecennium 2020-2030 vanuit een persoonlijk perspectief en dat geldt ook voor dit onderwerp. Ik ben digitaal abonnee van een landelijk dagblad en een regionaal/lokaal nieuwsblad. Op zaterdag koop ik een of meerdere dagbladen, afhankelijk van wat er op de wereld gebeurt en bijna dagelijks neem ik in de bibliotheek de dag- en weekbladen door. Mij valt het op dat dagbladen die vroeger tegenpolen waren, bijvoorbeeld rechts versus links of seculier versus levensbeschouwelijk, nu regelmatig dezelfde publicaties plaatsen. Bijna altijd met de vermelding van de auteur of ‘namens de redactie’. Soms is de kop, aanhef of tekst iets aangepast, maar de verdere tekst nagenoeg identiek. Het gaat daarbij niet alleen om neutrale publicaties maar ook om publicaties met een maatschappelijke of politieke lading (5). Veel lezers die slechts één dagblad lezen zal het niet opvallen, degene die zich breder informeert wel. Een ander punt van zorg is dat de schaalvergroting leidt tot concentratie van macht en invloed en dat kan ten koste gaan van de journalistieke vrijheid en onafhankelijkheid. Het zijn de massamedia die regelmatig wijzen op de risico’s van Big Tech, de macht van de techreuzen en de excessen die zich voordoen op sociale media. De groeiende machtsconcentratie en ook de excessen in het medialandschap, zouden wat mij betreft intensiever belicht mogen worden maar wel vanuit een zelfkritische houding.

Nepnieuws

Tijdens het staatsbezoek aan Duitsland begin juli 2021 ging onze koning in op de gevaren van nepnieuws (desinformatie gebracht als nieuws). Tijdens het bezoek aan het Anne Frank Centrum in Berlijn legde hij de link naar de Tweede Wereldoorlog. Informatie die toen klein begon zoals ‘Verboden voor Joden’, leidde volgens de koning tot vreselijke dingen. Het was moedig van de koning om juist op zo’n historische plaats deze waarschuwing te uiten. Het heeft alles te maken met sociale grondrechten, die de burger moeten beschermen tegen de macht van de overheid, zoals vrijheid van godsdienst en levensovertuiging, het recht van vereniging, bescherming tegen discriminatie en de vrijheid van meningsuiting/persvrijheid. Zijn woorden vielen die dag samen met de aanslag in Amsterdam op misdaadjournalist Peter R. de Vries die het land in shock bracht en de uitspraak van de Hoge Raad in het proces tegen Kamerlid Geert Wilders over vrijheid van meningsuiting. Vanuit Duitsland bracht de koning een statement uit, waarin hij uiting gaf aan zijn gevoelens en wees op het belang van de vrije pers (6). Ik beheer een bescheiden maar goed bezochte website, maar ben zelf niet zo van de sociale media. Ik tracht mijn publicaties gedegen met bronnen te onderbouwen. Omdat ik familie heb in Engeland, volgde ik de afgelopen jaren intensief de informatiestromen over de Brexit via massamedia en de afgelopen maanden ook via video’s op You Tube over de nasleep van de Brexit. Ik vond het schokkend om vast te stellen hoe er met nieuws en feiten werd gemanipuleerd in de periode van het Brexit referendum, tot aan de definitieve uittreding van het Verenigd Koninkrijk uit de EU. Door sociale media maar ook door enige massamedia. Dat proces gaat door tot op de dag van vandaag. De gevolgen ervan komen onder andere tot uitdrukking in de groeiende onrust in Noord-Ierland.

Hoe is de positie van hoofdredacteuren en voorlichters?

Volgens artikel 3.2 van het model Redactiestatuut Dagblad van de Nederlandse Vereniging van Journalisten (nvj.nl), heeft de hoofdredactie de leiding van de redactie van het dagblad en is verantwoordelijk voor de redactionele inhoud ervan. Maar ook op onderwerpen als communicatie en  de financiële positie hebben zij invloed. Belangrijke taken dus. Wat mij als buitenstaander overigens opvalt, is dat er weinig onderlinge kritiek is bij de dagbladen. Het is er wel, maar men is betrekkelijk mild voor elkaar. Dat staat wat op gespannen voet met de kritische publicaties over andere onderwerpen, zoals ik in een aantal voorbeelden heb geschetst. Een voorbeeld is te vinden in de column van Telegraaf hoofdredacteur Paul Jansen ‘In het vizier’ op 15 augustus 2020, waarin hij onder andere ingaat op berichtgeving over de moord op Bas van Wijk en de kritiek daarop van andere redacties. Hoofdredacteur Sjirk Kuijper van het Nederlands Dagblad besteedde in zijn column van 2 juli 2021 aandacht aan de commotie rond een door de VPRO gemaakte documentaire over Sigrid Kaag. Tevens ging hij in op de groeiende macht van de Grote Media en de rol van voorlichters die journalisten soms onder druk zetten. Zijn conclusie in de eerste alinea van het hoofdredactioneel commentaar luidt: ‘Inmiddels schreeuwt dit vak om een beroepscode en een ethische leidraad, waaraan professionele woordvoerders en voorlichters te houden zijn’ (citaat). Of dit haalbaar is betwijfel ik, hoe goed bedoeld ook (7).

Voor een deel sluit ik mij aan bij de visie van hoofdredacteur Sjirk Kuijpers. Tussen 1990 en 1993 verrichtte ik naast mijn werk als opsporingsambtenaar bij de Rijksverkeersinspectie (RVI), werkzaamheden als voorlichter bij deze inspectiedienst van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat. De voorlichting was vooral gericht op het geven van voorlichting over de wetgeving waarop de RVI controleerde, zoals de Rijtijdenwetgeving en wetten voor het vervoer van personen en goederen. Doel was om gedragsverandering te bewerkstelligen en daardoor het aantal overtredingen terug te brengen. Toen ging het al om Europese wetgeving die vrij gecompliceerd was. Daarnaast was er de voorlichting naar de media. Ik doorliep daarbij diverse stages bij diensten van Verkeer en Waterstaat waaronder het KNMI en transportbedrijven. Tevens volgde ik een korte (snuffel) stage bij de Afdeling Voorlichting in de koepel van het ministerie van Verkeer en Waterstaat aan de Plesmanweg in Den Haag. Van de ervaren en integere voorlichters daar, allemaal met een journalistiek achtergrond, heb ik veel geleerd. Maar ook toen al werden interviews achteraf gescreend en waren wijzigingen mogelijk, maar dan moest het wel om feitelijke onjuistheden gaan. Manipulatie en zware druk van voorlichters heb ik daar niet meegemaakt. Nadat ik in 1993 nog een communicatieproject had geleid en met een projectgroep een omvangrijk rapport had opgesteld, verliet ik in 1994 de dienst. Tijdens de Vuurwerkramp in 2000 kwam de RVI evenals vele andere organisaties zeer negatief in het nieuws. Juist op zo’n moment zou er behoefte zijn geweest aan goede voorlichting, om de ingewikkelde problemen rond classificatie van gevaarlijke stoffen en vuurwerk in het bijzonder goed over te brengen. De gebeurde in mijn visie te fragmentarisch en onvoldoende  gericht op de doelgroepen. Probleem was toen ook dat teveel organisaties zich bezig hielden met de classificatie, de opslag en het vervoer van vuurwerk en er door reorganisaties onvoldoende kennis aanwezig was. Het was echter een extreme situatie, wat wel blijkt uit de vele rapporten en evaluaties. Zie ook de publicatie over rechtshandhaving op deze website onder ‘Vuurwerkramp’ waarin ik aandacht besteed aan dit voorbeeld https://www.jaapspaans.nl/kanteldecennium-5-criminaliteit-en-rechtshandhaving/ . Een overzicht van de werkstukken en rapporten die ik opstelde in mijn voorlichtingsperiode, zijn te vinden op de pagina ‘Oude Publicaties’ van deze website. Voorlichters zullen belangrijk blijven, omdat de samenleving en het beleid van overheden en bedrijven steeds complexer wordt. Maar als de taak van voorlichter verweven raakt met die van spin doctor om eenzijdig de belangen van politieke opdrachtgevers te vervullen, kan de integriteit in het geding komen. Als ik aan deze publicatie werk is er in de media commotie over een onderzoeksrapport naar Tata Steel, waaruit belangrijke informatie over het verband tussen emissies, luchtverontreiniging en gezondheidsrisico’s zou zijn weggelaten. Het zal niet de laatste keer zijn (zie overige bronnen).

Kantelconclusie: De media blijven cruciaal in onze democratische rechtsstaat, maar de druk zal toenemen. Het medialandschap zal verder veranderen door schaalvergroting en digitalisering. Veel is afhankelijk van de economische situatie in ons land, maar ook de informatie overlast dwingt tot het stellen van prioriteiten bij selectie van nieuws. De economische vooruitzichten zijn  onzeker vanwege de gevolgen van de coronapandemie, de kosten van het halen van klimaatdoelstellingen, de sterk stijgende zorgkosten onder andere vanwege de vergrijzing en de woningnood. Veel burgers zullen overstappen naar digitale media en dat zal ten koste gaan van de oplages van papieren dag- en weekbladen.

Dit was het laatste inhoudelijke hoofdstuk van deze digitale publicatie ‘2020-2030 Kanteldecennium’. In acht hoofdstukken, 2 tot en met 9, heb ik getracht vanuit mijn persoonlijke visie een aantal belangrijke onderwerpen voor de toekomst van de mensheid aan de orde te stellen. Mijn persoonlijke visie op de toekomst beschrijf ik in de 3 slothoofdstukken, die DV vanaf september zullen verschijnen en ik voor het eind van dit jaar DV verwacht af te ronden. 

Foto’s: Gebouw Beeld en Geluid Hilversum. The Editors, Nationale Beeldbank (NBB). Overige foto’s Jaap Spaans

Bronnen

1.Websites van de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) en NDP Nieuwsmedia, respectievelijk ‘Publieke Waakhond’ en ‘Democratie en media’. Zonder vermelding auteur.

2.Informatie uit het nieuwsbericht van het Commissariaat voor de Media n.a.v. het verschijnen van het Digital News Report 2021.

3.Kort citaat uit het Algemeen Dagblad, 31 mei 2021. Bob van Huët: ‘Nederlandse helpt in door geweld geteisterd Tigray’.

4.Antisemitisme lijkt ‘steeds normaler’ te worden op social media: ‘Zeker in coronatijd’ en ‘Nederland niet naar VN-antiracisme conferentie vanwege antisemitisme’. Verspreide pamfletten zouden doorspekt zijn met antisemitisme. Websites wnl.tv Goedemorgen Nederland, respectievelijk 6 mei en 8 juli 2021.

5.Twee nagenoeg identieke publicaties op 29/6/2021 respectievelijk in De Telegraaf ‘en het Dagblad van het Noorden:  Het grote Duitse zwijgen’ en ‘Duitsers verdeeld over ‘zwijgen’. Beiden op naam van Rob Savelberg. Opmerking: er zijn geringe verschillen tussen de publicaties in aanhef en de kop. Het ging om kritiek op de beweegredenen van daders van aanslagen, waarbij zowel de regering als de staatsomroep weigerden om de beweegredenen van de dader te benoemen.

6.’Tussen heden en verleden’. Publicatie over het staatsbezoek aan Duitsland waar het koninklijk paar Het Anne Frank Centrum in Berlijn  bezocht, waarbij de koning wees op de gevaren van nepnieuws een fenomeen dat volgens hem bijna onmogelijk te bestrijden is. Wouter de Winther in het Dagblad van het Noorden, 6/7/21.

7.’Politiek en Pers’. Hoofdredactioneel commentaar van Sjirk Kuijper in het Nederlands Dagblad van 2/7/21. –‘Mag ik het nog wel even inzien voor publicatie?’. Rufus Kain en Cliff van Thillo in dagblad Trouw 14/7/21. Tevens vertellen in deze publicatie de Trouw-redacteuren Bart Zuidervaart, Jan Kleinnijenhuis en Janne Chaudron hoe zij omgaan met druk van voorlichters. –Paul Jansen, hoofdredacteur van De Telegraaf in de column ‘In het vizier’ over de aanslag op Peter R. De Vries ‘Niet nieuws, maar veiligheid voorop’. –‘Hoofdredacteur RTV Noord: ‘Helemaal kapot’ en ‘NVJ gaat gesprek aan met directie RTV Noord’. Over mogelijk verstoorde verhoudingen op de werkvloer. Johan de Veer in het Dagblad van het Noorden, respectievelijk op 2/7/21 en 7/7/21. –‘Het is hier geen Noord-Korea. Journalist Ekiz boos op NOS-hoofdredactie’. Esther Kleuver in De Telegraaf, 23/10/20. Over de ergernis van Ekiz dat NOS-hoofdredacteur Marcel Gelauff zijn journalisten niet zou laten aanschuiven in haar programma’. 

Overige bronnen

–‘Jongeren Myanmar nemen wapens op tegen militairen’. Annelie Langerak in het Dagblad van het Noorden, 26/6/21.

–‘Onbegrip over plotse ingreep ‘De Vooravond’. Gewipt presentatie duo ‘overdonderd’ door steunbetuigingen’. Patricia Cortie en Daphne van Rossum’ in De Telegraaf, 12/6/2021.

–‘De missie van de NOS. Het komt erop neer dat hoofdredacteur Gelauff zelf een missie heeft: beschadiging’. Opiniebijdrage van Nausica Marbe in De Telegraaf, 30/10/2020.

–‘Desinformatie via sociale media moet aangepakt’. Huib Modderkolk in De Volkskrant, 15/11/17.

–‘Hoe de NOS over christenen bericht’. Onder andere over framing, de NOS-berichtgeving over Israël met reactie van NOS Nieuws-hoofdredacteur Marcel Gelauff. Interview in het Reformatorisch Dagblad door Johannes Visscher, 21/11/20.

–Opmerking: Naar aanleiding van de bron hiervoor: Zelf heb ik ook diverse keren correspondentie gevoerd met Marcel Gelauff van de NOS over de objectiviteit van berichtgeving. Hoewel we van mening verschillen, moet ik stellen dat hij in alle gevallen snel en inhoudelijk reageerde op kritiek en dat waardeer ik.

–‘Hoe komt VN van Israël-obsessie af?’. Johan Buwalda in het Nederlands Dagblad, 17/7/18.

–‘NOS haalt logo’s van satellietwagens’ . Dagblad van het Noorden, 16/10/20. 

–’GGD hield Tata Steel meermaals uit de wind’. Robin van Lonkhuijsen in het Nederlands Dagblad, 5/7/21.

–‘Plagiaat’ Uit de Hoofdredactie door Sjirk Kuijper Nederlands Dagblad, 29/10/15 naar aanleiding van een publicatie diezelfde datum in het Nederlands Dagblad ‘Excuses de Volkskrant voor plagiaat’, over excuses betreffende plagiaat door een medewerker van de Volkskrant door hoofdredacteur Philippe Remarque.

–‘Is the Netherlands becoming a narcostate?’.Anna Holligan, op BBC News, 19/12/19.

–Saoedi-Arabië zet Nederland onder druk over Jemen’. Nederland moet de toon matigen over Jemen in De Veiligheidsraad’. Hanneke Keultjes in het Dagblad van het Noorden, 26/7/18.

–Kanteldecennium 8: Infectieziekten, overbevolking en gezondheid

Voor de medische leek die ik ben is dit een moeilijk hoofdstuk. Ik publiceerde weliswaar artikelen en boeken over medische onderwerpen, maar die hadden altijd hun basis in persoonlijke ervaringen aangevuld met wetenschappelijke informatie met een sterke nadruk op het feit dat ik leek ben en geen professional. Ook in dit hoofdstuk staat die persoonlijke invalshoek centraal. Mijn praktijkervaring leert dat veel Nederlanders bij zichzelf of in hun omgeving medische aspecten als genetica, medische ethiek en diagnostiek, ervaringen met de GGZ, toename van ouderdomsziekten door de vergrijzing etc. zullen herkennen.  

Het Tuberculose Museum  

Enige jaren geleden brachten mijn echtgenote en ik een bezoek aan het Tuberculose Museum in Appelscha. Aanleiding was dat in het verleden enige familieleden waren opgenomen vanwege tuberculose (tbc), waarvan een bij de Stichting Beatrixoord Noord Nederland tijdens de oorlog en aan het begin van de vijftiger jaren. De historie van deze stichting gaat terug tot 1905. Toen richtte een aantal vooraanstaande artsen en bestuurders het ‘Friesch Volkssanatorium’ voor tbc-patiënten op in Joure. Omdat de luchtkwaliteit daar echter onvoldoende was voor de behandeling van tbc-patiënten, verhuisde het sanatorium in 1922 naar de bossen van Appelscha en heeft vanaf 1946 de naam Beatrixoord. In de loop der jaren zijn daar vele tuberculosepatiënten behandeld. Na de afname van het aantal tbc-patiënten door onder andere de verbeterde zorg, vaccinatie en toename van de welvaart, volgt in 1963 de verhuizing naar Haren waar het nog steeds is gevestigd. Volgens de website van het RIVM is Tuberculose een bacteriële infectieziekte die zich meestal laat zien in de longen (55%), maar ook andere organen kan aantasten. Anders dan velen denken is het nog steeds een ziekte die voorkomt in ons land. In het UMCG te Groningen waaronder ook Beatrixoord valt, is nog steeds een tbc unit op de longafdeling. Het RIVM publiceerde een belangrijk rapport over tbc met als doel de ziekte te elimineren o.a. door preventie en effectieve zorg. Ook andere wetenschappers hebben erover gepubliceerd. Volgens informatie op de website van de Universiteit van Leiden van 15 september 2015, dragen ongeveer twee miljard mensen op de wereld een slapende vorm van de tbc-bacterie met zich mee. Zoals bij veel ziektes het geval is, kan bij mensen met een verzwakt afweersysteem deze bacterie de overhand krijgen (1). Massale mobiliteit, toename van het aantal reizigers en migratiegolven als gevolg van de vluchtelingenproblematiek zijn factoren die het risico op besmetting kunnen vergroten. Een van de familieleden die tweemaal in een sanatorium was opgenomen wegens tbc, had een zwakke constitutie. Ik sluit niet uit dat ondervoeding tijdens de oorlogsjaren daarbij een rol heeft gespeeld. Ondervoeding kan gevolgen hebben voor iemands immuunsysteem en tijdens de zwangerschap kan het gevolgen hebben voor volgende generaties. Ik haal deze voorbeelden aan omdat ik er persoonlijk mee te maken heb gehad en de impact van de ziekte op gezinnen groot was. Door de aangehaalde gevallen van tbc in de familie, maar ook vanwege diagnoses van vormen van dementie bij mijn oudere broer en twee zusters die zijn geboren vlak voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog ben ik mij erin gaan verdiepen. Het indrukwekkende Hongerwinteronderzoek heeft aangetoond, hoe groot de gevolgen van ondervoeding kunnen zijn op mensen en hun nakomelingen. In 2020 werd een vervolgonderzoek gehouden waarbij ook ouderdomsziektes als dementie en alzheimer werden betrokken (2).  

Infectieziekten

De coronapandemie geselde de afgelopen 18 maanden ons land en de rest van de wereld. Niet eerder werd de mensheid op een dergelijke schaal geconfronteerd met een pandemie van infectieziektes. Dat infectieziektes niet nieuw zijn en grensoverschrijdende gevolgen kunnen hebben, heb ik hiervoor aangegeven. Ze kunnen meedogenloos toeslaan, zoals het geval was met de Spaanse Griep in 1918, die vele miljoenen slachtoffers heeft geëist (zie mijn webpublicatie daarover -Pandemie: Coronavirus en de Spaanse Griep | Jaap Spaans. In de zomer van 1956 werd ons land getroffen door de kinderverlamming (polio) epidemie. Op dit moment lijkt de CoViD-19 pandemie redelijk onder controle, maar dat geldt zeker niet voor alle landen. Twijfel bestaat er nog over de oorsprong van het virus. Het valt niet te ontkennen dat infectieziektes afnemen als de medische zorg verbetert. Om die reden werd in 1998 de Infectieziekten wet ingevoerd, die in 2008 verviel en sindsdien geïntegreerd is in de Wet publieke gezondheid (hoofdstuk 5 Infectieziektebestrijding). Al vele jaren waarschuwen gerenommeerde wetenschappers en organisaties als de WHO en het World Economic Forum, dat er nieuwe virussen zullen opduiken en pandemieën kunnen ontstaan. Helaas zijn die alarmerende signalen door de politiek noch individuele burgers en veel wetenschappers goed ingeschat. Er is waarschijnlijk ook een verband met de mondiale kernproblemen die ik in eerdere publicaties beschreef, zoals de mogelijke relatie tussen pandemieën en milieu/klimaat, de sterke groei van de wereldbevolking, massale mobiliteit en welvaart. Die wetgeving was nodig. Veel overheden en andere organisaties hebben in het verleden protocollen en draaiboeken opgesteld, hoe moet worden gehandeld bij een pandemie. Ondanks die beleidsmatige voorzorgsmaatregelen, is de snelheid waarmee CoViD-19 om zich heen kon grijpen zwaar onderschat. De praktijk blijkt weerbarstiger dan op papier gesmede plannen. Door politici wordt nu sterk aangedrongen op een effectievere aanpak om in crisissituaties sneller en adequater te kunnen optreden. Goede en door deskundigen onderbouwde besluitvorming met effectieve en centraal aangestuurde organisatie en communicatie en vooral een consistent beleid, zijn cruciaal. Uit de reacties op de pandemie heb ik een belangrijke les geleerd. De ongekende felheid waarmee tegenstanders van testfaciliteiten en vaccinaties hun punt trachten te maken, heb ik als schokkend ervaren. Ook in christelijke kringen. In een televisieprogramma gaf een vaccinatiescepticus aan waarom hij op levensbeschouwelijke gronden tegen vaccinatie was. Het kwam erop neer dat je het als mens alleen van God moet/kan verwachten. Gelet op artikel 11 van de Grondwet (recht op lichamelijke integriteit) respecteer ik de keuzes van tegenstanders. Wel vraag ik mij af waar de protesten waren toen in Afrika besmettelijke ziektes als SARS en EBOLA uitbraken en daar vele slachtoffers eisten. En als iemand ten aanzien van vaccinatie meent dat het in strijd is met Gods wetten en voorzienigheid, hoe zit dat dan met ingrepen die ook gebaseerd zijn op menselijk ingrijpen, zoals implantatie van een pacemaker, een kunstnier of hartklep, levensreddende en levensverlengende operaties, voorspellend erfelijkheidsonderzoek etc.. Ik sprak met een kennis die tegen vaccinatie was, maar er geen probleem mee had om dagelijks insuline te spuiten.  Er is ook een groep tegenstanders die meent dat vaccinatie autisme kan veroorzaken. Anderen doen een beroep op natuurwetten vanuit de gedachte dat de fysiek zwakkeren het eerst de ziekte zullen ontwikkelen. Vanuit mijn christelijke levensbeschouwing vind ik dat ook de kwetsbaren in de samenleving recht hebben op goede zorg en ondersteuning en vaccinatie als preventie valt daar ook onder. Volgens sommige sceptici ligt ook in de ‘testsamenleving’  de nadruk op het uitbannen van elk gezondheidsrisico (3). Het is overigens een moeilijke discussie, omdat er ook grenzen kunnen zijn aan complexe vormen van zorg en levensverwachting en door de medische revolutie zal die discussie dit decennium naar verwachting aanscherpen. In 2015 was ik als familielid van een cliënt met een spierziekte te gast bij een bijeenkomst van het Centrum voor Thuisbeademing van het UMCG in Groningen. De organisatie vierde het 60-jarig jubileum. Door de nachtbeademing konden patiënten thuis overdag een zo normaal mogelijk leven leiden. Medisch ingrijpen was simpelweg noodzakelijk en wat waren de patiënten dankbaar. Een van hen verklaart in het jubileumboek ‘Ik heb mijn verdere leven aan dit centrum te danken’ (4). Ik wil met dit voorbeeld benadrukken dat de moderne geneeskunde voor velen tot zegen is. Het is vaak moeilijk om een grens te trekken wanneer een medische behandeling nog gewenst is. Het was ook voor het eerste dat er stemmen opgingen om te selecteren in bevolkingsgroepen. Er zou bij de bestrijding van de pandemie teveel aandacht zijn uitgegaan naar de ouderen, ten koste van de jongere generaties. Ik vind het moeilijk daar een oordeel over te vellen. De maatschappelijke discussie daarover zal nog jaren doorgaan. Begrijpelijk, maar aan de andere kant moeten we niet de richting opgaan van een samenleving waarin het recht van de sterkste geldt.

Vaccinatie en het merkteken

Het Rijksvaccinatieprogramma als onderdeel van ons goede zorgstelsel heeft de samenleving veel gebracht. Vaccinaties waren verplicht in militaire dienst, om te reizen naar bepaalde risicogebieden etc. De felle reacties en protesten van deze pandemie waren er in het verleden nooit op zo’n grote schaal. Wel waren er altijd individuen en groepen die vaccinaties weigerden, bijvoorbeeld tegen polio. Waarom de ene vaccinatie weigert en de andere niet, is een vraag waarop ik nog geen afdoend antwoord heb gekregen. Er werd door medechristen ook verwezen naar het merkteken dat wordt vermeld in het Bijbelboek Openbaring hoofdstuk 13, in combinatie met een universele leider die de macht heeft de mensheid te controleren en manipuleren. Maar in die tekst gaat het duidelijk over een merkteken op rechterhand of voorhoofd, waardoor mensen kunnen worden uitgesloten van het economische en maatschappelijke verkeer. Vaccinatie heeft daar niets mee te maken. Waar het wel mee te maken heeft, is de groeiende macht van de overheid en de Big Tech bedrijven, die met biometrische identificatiesystemen en datamining via persoonsvolgsystemen en algoritmes, ons doen en laten gedetailleerd in kaart brengen. Over die ontwikkeling maak ook ik mij zorgen en dat heb ik uitgebreid beschreven in diverse boeken en talrijke publicaties. Die kritiek en zorg zijn overigens breed en komen zowel van links als van rechts en zowel uit seculiere als levensbeschouwelijke en wetenschappelijke kringen. Het was de overheid zelf die in 2017 onder druk van de maatschappelijke situatie de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) heeft ingevoerd om grondwettelijke rechten als bescherming van de persoonlijke levenssfeer (privacy) en lichamelijke integriteit te verankeren. Tevens werden wetgeving en beleid tegen de snel groeiende cybercriminaliteit ontwikkeld en ingevoerd. Aan die mondiale ontwikkelingen danken we het universeel bekende begrip ‘Big Brother’, naar het boek ‘1984’ van George Orwell met zijn vooruitziende visie. In kantelhoofdstuk 4 over ‘digitalisering’ heb ik dat met bronnen onderbouwd.  

Voorbeeld van goede gezondheidszorg

Ons land is een voorbeeld als het gaat om de kwaliteit van de gezondheidszorg. Ik heb daar persoonlijk de vruchten van mogen plukken, maar ook van  nabij de revolutie in de medische zorg meegemaakt. Het wetenschappelijk onderzoek dat tot vele medische doorbraken heeft geleid, het erfelijkheidsonderzoek, nieuwe vormen van medicatie, pacemakers en andere implantaten, de digitalisering van de zorg en verbetering van de diagnostiek, de ontwikkeling van robotica en andere vormen van kustmatige intelligentie. Er staan ons immense uitdagingen te wachten en de medische ethiek volgt vaak op afstand. Op dat punt is waakzaamheid geboden. Dat Nederland en vele andere landen demografisch aan het vergrijzen zijn en de levensverwachting nog steeds stijgt is een feit. De statistieken zijn daarover duidelijk en dat zal grote maatschappelijke gevolgen hebben. Bij trends ligt dat anders, want dan kan er nog worden omgebogen, maar dat vereist inzicht en daadkracht. De Volksgezondheid Toekomst Verkenning (VTV) 2018 (5) bevat een aantal trends bij ongewijzigd beleid. Naar verwachting zal door de vergrijzing het aantal mensen met ouderdomsziekten sterk stijgen. Volgens het Trendscenario van de VTV 2018 verdubbelt het aantal mensen met dementie van 154.000 in 2015 naar 330.000 in 2040. Dit zal immense gevolgen hebben voor bijvoorbeeld de eerstelijnszorg, verpleeghuiszorg en acute zorg. Ook de sociale huursector zal hiervan de gevolgen ondervinden.-TRENDS 3: ‘Adieu Zorgeloze Verzorgingsstaat’ | Jaap Spaans De geschetste trends zullen onvermijdelijk doorwerken naar andere maatschappelijke sectoren. Voortzetting van het huidige beleid kan leiden tot een verdubbeling van de jaarlijkse zorguitgaven naar 174 miljard euro. Van alle zorgsectoren stijgen de uitgaven aan de ouderenzorg het snelst. Daarom ben ik niet zo optimistisch over de vraag of de kwaliteit van de zorg zo zal blijven. In een eerdere uitgave op deze website heb ik daar aandacht aan besteed. Ik verwacht in dit kanteldecennium grote veranderingen in deze maatschappelijke sector. De premies voor zorgverzekeringen zullen stijgen en dat zal ook gelden voor de eigen bijdragen. Op dit moment is er nog onvoldoende inzicht in de directe en indirecte kosten van de CoViD-19 pandemie. Over herstel van de economie zijn de meningen van deskundigen verdeeld. Ik sluit niet uit dat er op termijn een versobering van de zorg zal volgen en dat zal zowel voor jong als oud, ziek of gezond, met of zonder beperking consequenties hebben.

De Volksgezondheid Toekomst Verkenning (VTV) van het RIVM 2020 had een geheel andere opzet, was vooral gewijd aan de corona pandemie en bevat een aantal kernboodschappen met betrekking tot de gevolgen van de pandemie:

–De extra sterfte aan COVID-19 in 2020 heeft geen effect op de levensverwachting voor de lange termijn;

— Maatschappelijke opgaven voor gezondheid zijn door corona nog urgenter geworden. In de Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2018 werden drie grote uitdagingen voor de Nederlandse volksgezondheid vastgesteld: 1) De blijvend hoge ziektelast door hart- en vaatziekten en kanker; 2) de groeiende groep zelfstandig wonende ouderen met dementie en andere complexe problemen; en 3) de toenemende mentale druk op jongeren en jongvolwassenen. Deze opgaven zijn nog urgenter geworden sinds de uitbraak van de pandemie. Het virus en de maatregelen verhogen de druk op de mentale gezondheid. Dat geldt voor bijna iedereen, en voor jongeren en jongvolwassenen in het bijzonder. Door de coronacrisis zijn rokers gemiddeld meer gaan roken en het aantal mensen met overgewicht stijgt verder. Dit zijn belangrijke risicofactoren voor kanker en hart- en vaatziekten. Doordat steeds minder mensen hieraan overlijden, leven steeds meer mensen met de langetermijngevolgen ervan. Voor deze mensen kan COVID-19 een ernstiger beloop hebben;

— Scheidslijnen tussen bevolkingsgroepen zijn scherper geworden en de generatiekloof is dieper geworden door de coronacrisis;

–De afschaling van de ‘gewone’ zorg door de pandemie was ingrijpend (6).

Foto’s persoonlijk archief. Treant ziekenhuis Hoogeveen met triagetent. Hoofdgebouw met informatiebord voormalig sanatorium Beatrixoord. Afdelingsbord Longafdeling UMCG Groningen.

Bronnen

1.— Het TBC-Museum Appelscha is sinds eind september 2017 gesloten –‘Nationaal Plan Tuberculosebestrijding 2016-2020 Op weg naar eliminatie’. RIVM Rapport 2016-0028. G. de Vries en R. Riesmeijer. –‘Tbc en ander misbruik van het immuunsysteem’. Oratie op 21 september 2015 van hoogleraar immunobiologie Annemarie Meijer aan de Universiteit van Leiden over onderzoek naar ons afweersysteem , onder meer om aanknopingspunten voor behandeling van tbc te vinden. Tbc en ander misbruik van het immuunsysteem – Universiteit Leiden

2.– Het Hongerwinter Onderzoek is een uniek onderzoek van het AMC naar de gezondheid van mannen en vrouwen die zijn geboren rond de tijd van de Hongerwinter (1944/1945) in het Wilhelmina Gasthuis in Amsterdam. Dat onderzoek heeft aangetoond dat ondervoeding tijdens de zwangerschap blijvende gevolgen kan hebben voor de latere gezondheid van het kind en generaties daarna. Hongerwinter Onderzoek – Gevolgen voor het kind van ondervoeding tijdens de zwangerschap

3.–‘Gij zult gezond zijn’. Bina Ayar en Matthias Giesen. Maandblad HP/DE TIJD, Juni 2021, pagina 61.

4.—‘Lucht om te leven. 60 jaar Chronische beademing Groningen’, pagina’s 16 en 45. Willy van der Schut, Centrum voor Thuisbeademing Groningen. 2015. 

5.–Volksgezondheid Toekomst Verkenning (VTV) 2018, onderwerpen ‘Ouderdomsziekten’ en ‘Zorguitgaven’. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), onderdeel van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.

6.–- VTV uitgave van het RIVM ‘Verder kijken dan corona, over de toekomst van onze gezondheid’. Verder kijken dan corona, over de toekomst van onze gezondheid | Volksgezondheid Toekomst Verkenning

 

–Kanteldecennium 7: Klimaat, Milieu en Leefomgeving

 Het gebeurt steeds vaker dat ik dingen niet begrijp. De Covid pandemie heeft volgens deskundigen de ergste crisis sinds de Tweede Wereldoorlog veroorzaakt. Wat mij dan verbaast is dat harde feiten door een deel van de bevolking niet worden geloofd. De overbevolkte Intensive Care (IC) afdelingen worden genegeerd en door een klein deel van de bevolking, die Covid 19 als een  griepje beschouwt, zelfs ontkend. In het begin van de pandemie vroeg ook ik mij af of ik wellicht te goedgelovig was, maar die twijfel is over. Ik zie de angstwekkende gevolgen van de pandemie in landen als Brazilië, naar zuurstof smachtende patiënten in India die in de kofferbak van een auto naar het ziekenhuis worden vervoerd. Anderen overlijden onderweg. Ik krijg op talrijke media, nationaal en internationaal, uitleg over het tekort aan zuurstof en de op topcapaciteit werkende crematoria die het aanbod aan overledenen niet kunnen verwerken. In eigen land zie ik dat covid patiënten gemiddeld 17 dagen op de IC verblijven, wat er onder andere toe heeft geleid dat de coronazorg werd opgeschaald en andere zorg zoals operaties, tot verdriet van velen worden uitgesteld. Naar de gevolgen op langere termijn van uitgestelde diagnoses, behandelingen en operaties kunnen ook de medische deskundigen alleen maar gissen. De toekomst zal het ons leren.

Met de ontkenners van klimaatverandering is het niet veel anders. Laat ik voorop stellen dat ik mij er terdege van bewust ben dat klimaat en milieu ook cyclisch kunnen veranderen, dus niet alles is te wijten aan menselijk gedrag. Echter dat het klimaat de afgelopen decennia voor een belangrijk deel ook is veranderd door menselijk gedrag, kan niet worden ontkend. Zelf werd ik daarin bevestigd door een televisiereportage, waarin ruimtefoto’s van de aarde over de afgelopen vier decennia werden vergeleken. Het was een schokkende aanblik van de voortschrijding van aangetaste natuurgebieden, slinkende gletsjers en ijskappen, opdrogende meren, ontdooiing van permafrost in Siberië, massale ontbossing en vervuiling. De op veel feiten gebaseerde media informatie, gevoegd bij eigen waarnemingen in de directe omgeving en praktijkverhalen in reportages van deskundigen zoals de zeer bereisde bioloog David Attenborough, bevestigen de zorg dat de mensheid roofbouw pleegt op de aarde. Om een Bijbelse term te gebruiken ‘de aarde wordt ontwijd door haar bewoners’ (1). Extra zuur is dat veel problemen worden veroorzaakt door welvarende industrielanden, terwijl de armere wereldburgers het eerst de destructieve gevolgen merken van bijvoorbeeld een stijgende zeespiegel, overbevissing, vervuiling, droogte en overstromingen. 

Leefomgeving

Angst en wanhoop over het klimaat, ons milieu en dus onze leefomgeving groeien in snel tempo. ‘Eco Anxiety’ (Engels voor angst/ongerustheid ook wel klimaatstress genoemd)! In 2017 is het door de American Psychological Association in de Verenigde Staten tot officiële diagnose verklaard De diagnose kan worden omschreven als chronische vrees of ongerustheid over milieu en klimaat. Ik kwam ook de term klimaat rouw tegen in een maandblad over psychologie. Het kan tot allerlei klachten leiden zoals slaapproblemen en uitgroeien tot een obsessie . Angst voor klimaat en milieu wordt niet weggenomen door een verantwoorde en duurzame persoonlijke levenswijze, hoewel dat wel natuurlijk wel kan helpen. Mijn ervaring is dat juist onder degenen die zich bij het onderwerp en de gevolgen voor toekomstige generaties sterk betrokken voelen, ergernis kan ontstaan over gedrag in de omgeving dat onverantwoord is. Ik denk aan verspilling, een gebrek aan inlevingsvermogen, crimineel gedrag zoals het dumpen van chemisch afval in natuurgebieden. Het is mijn vaste overtuiging dat het halen van de klimaatdoelen tot grote maatschappelijke veranderingen en tegenstellingen zal leiden. Het groei denken staat per definitie op gespannen voet met het halen van klimaatdoelen. Ik geloof niet zo in de visie van degenen die uitdragen dat meer welvaart zal zorgen voor een duurzamer wereld. Volgens deskundigen is dit misleidende informatie. We zullen uiteindelijk moeten versoberen om de klimaatdoelen te halen, of we willen of niet. Daarbij is de kans groot dat de verschillen tussen rijk en arm zullen toenemen. Waar ik mij zorgen over maak is de haast die spreekt uit sommige beleidsmaatregelen van de overheid en de paradox die er uit voortvloeit. In hoog tempo moet in ons land de energie transitie plaats vinden en soms zijn de maatregelen ondoordacht en onvoldoende gerijpt en onderbouwd. Nederland moet aardgasvrij worden, terwijl in Duitsland de overgang van olie naar aardgas wordt gesubsidieerd. In Nederland wordt biomassa gesubsidieerd, terwijl deskundigen de laatste jaren nadrukkelijk wijzen op de twijfel die bestaat over de duurzaamheid daarvan en de gezondheidsrisico’s bijvoorbeeld van massale houtstook in dichtbevolkte gebieden biomassreport — Elfond . Een kind kan bedenken dat het kappen van bossen in de VS en de Baltische Staten om ons land, Denemarken en het Verenigd Koninkrijk van houtpellets voor energieopwekking te voorzien, verre van duurzaam is. Onder degenen die thans door gesubsidieerde biomassacentrales en houtkachels overlast en gezondheidsrisico’s ervaren in hun leefomgeving, nemen de verontwaardiging  en zorg toe. Vaak is er onvoldoende voorlichting en overleg over de energietransitie, waardoor het vertrouwen onder de burgers afneemt.  Daarnaast is er grote onzekerheid over de kosten van het halen van de klimaatdoelen zoals de energietransitie en de gevolgen daarvan voor andere verplichtingen die de overheid heeft zoals het sociale stelsel, de sterk stijgend zorgkosten door de vergrijzing, een toegezegde bijdrage aan de NAVO etc.. Nu al blijkt dat huiseigenaren en woningcorporaties die hoge kosten niet kunnen dragen of daartoe niet bereid zijn.

Extra problematisch is dat waarschijnlijk volgend jaar al het systeem van de Omgevingswet in de praktijk zal functioneren. Bij aanvragen voor omgevingsvergunningen om te bouwen, moet beter worden gekeken naar de mate van duurzaamheid en mogelijke gezondheidsrisico’s. Ik verwacht dat het een stroom bezwaren zal opleveren en dat kan weer vertragend werken op het halen van de klimaatdoelen. Onlangs meldde een dagblad op basis van honderden stukken, dat de stikstofproblematiek het systeem lam legt. Het probleem doet zich voor op veel plaatsen Volgens lokale organisaties en omwonenden die te maken krijgen met biomassacentrales, windmolen en zonneparken is er onvoldoende lokaal overleg en inspraak en wordt de discussie gekaapt door de zogenaamde eco-elite. De lobby van elitaire burger coöperaties, adviseurs en activisten ‘die bezig zijn hun geweten schoon te wassen’ maar tegelijk willen vermijden dat de gevolgen van de energietransitie hun eigen leefomgeving beïnvloeden (Not in my backyard). Zo’n opstelling is strijdig met het uitgangspunt van het behalen van de klimaatdoelen, namelijk dat ‘een eerlijke verdeling van lusten en lasten breed geïnterpreteerd moet worden, niet alleen financieel maar ook ruimtelijk en sociaal. Actualiteitenprogramma Nieuwsuur openbaar op dinsdag 11 mei 2021 schokkende feiten rond vermoedens van belangenverstrengeling, mogelijke corruptie en zelfverrijking bij projecten in de Eemshaven (2). 

Geloof in de mensheid

In het televisieprogramma van Ivo Niehe vertelde echtgenote Joos Ockels over de laatste uren van echtgenoot Wubbo. Een uur voor zijn overlijden vond hij nog de kracht voor een hartstochtelijke boodschap: ‘Ik heb kanker, maar de aarde heeft ook kanker’. Als mensheid moeten we de goede ‘mindset’ hebben om vernietiging te voorkomen. Aan het einde van zijn leven gaf hij een ‘statement for the earth’ uit over geloof in de mensheid. Daarin geeft deze betrokken geest een visie op wat er gebeurt en wat de toekomst van ons eist. Volgens Ockels is het genoeg en zijn we te ver gegaan. ‘De industriële revolutie heeft ons in een ongewenste situatie gebracht. We zijn door de natuur geraasd, we vernietigen onze levensbronnen. We moeten stoppen, we moeten veranderen, we moeten een ander pad kiezen, we moeten onze levens veranderen, en de manier waarop we zaken doen’. Ik deel zijn mening over de huidige situatie op de wereld. Het Wereld Natuur Fonds (WNF) toont via een reclamecampagne in de media aangrijpende beelden met de indringende tekst: ‘Wij zijn de eerste generatie die weet dat we de wereld aan het vernietigen zijn. We zijn ook de laatste generatie die hier nog iets aan kan doen. Elke seconde telt, help je mee?’. Zo’n aansprekende slogan met beelden landt bij velen. De bezorgdheid over de planeet die we achterlaten voor volgende generaties, die ik al vele jaren meedraag, is terecht en dat we het kunnen weten heb ik aan het begin van deze publicatie beschreven. Ockels formuleerde ook zijn tien geboden over het geloof in de mensheid die te vinden zijn via internet. Na hem volgden er nog velen die waarschuwden voor de klimaatrisico’s en mogelijke oplossingen aandroegen (3). Over de goede afloop ben ik helaas minder positief. Als ik dagelijks kennis neem van het egoïsme, de hebzucht en de ongelijkheid op de wereld alsmede de excessen in de vorm van oorlogen, criminaliteit, geweld en het gebrek aan empathisch vermogen, geloof ik niet dat de mensheid op eigen kracht in staat is de betere wereld te creëren waar zo naar wordt verlangd. In de slothoofdstukken ga ik daar dieper op in. Massale ontbossing schaadt de schepping/ons ecosysteem.

Kantelconclusie: Als er één onderwerp is dat dit decennium een groot stempel zal drukken op de nabije toekomst en tot kanteling van ons gedrag zal moeten leiden, is het klimaat en milieu. Er is in feite sprake van een permanente crisissituatie, die naast goed leiderschap vooral openheid en transparantie naar de brede lagen van de bevolking vereist.

Foto’s familie-archief. Windmolenpark Eemshaven. Dijkverzwaring/verbreding wegens klimaatverandering bij het Eemshotel in Delfzijl. Links de dijk voorheen. Rechts de dijk  in 2021.  Aanvoer pellets voor energiecentrale blokverwarming in woonwijk. Spaarbankbos in Hoogeveen. Bossen zijn onmisbaar voor het leven op de planeet. Volgens het WNF is ons land een grote Europese aanjager van ontbossing. ‘Shame on us’. 

Bronnen:

Bronnen onder 1

–Jesaja 24:5. –Time Magazine July 20-27 2020 ‘One last chance. The defining year for the planet by Justin Worland’. –Het Financieele Dagblad, 1/11/2006. ‘Stern verhit de gemoederen’. Hij waarschuwde openlijk voor de opwarming van de aarde en de gevolgen ervan. –Hoogeveensche Courant, 12/11/01 ‘VN: ramp door groei van wereldbevolking’.

Bronnen onder 2

–Psychologie Magazine, 6/2019. Anne Havelaar: ‘Help de wereld. Huilen om gekapte bomen’. –Algemeen Dagblad, 7/4/21 Leo van Raaij ‘Overijssel: geen geld meer naar houtgestookte biomassacentrales’. –NOS Nieuws, 14/4/2021 ‘WNF: Nederland is grote Europese aanjager van ontbossing’. –Website uit Estland van het Estonian Fund for Nature. Ook verwerkt in de tekst van de brief en verwijzing naar het rapport over export van en subsidies op pellets, pagina’s 5, 30 en 31  biomassreport — Elfond –Trouw, 28/12/2019 Estland is grootleverancier van biomassa, maar wil af van de productie van pellets’.  –Dagblad van het Noorden, 4/12/2019 ‘Is houtstook het nieuwe roken?’. –Dagblad van het Noorden, 6/5/2019 ‘Vernietiging natuur bedreigt mensheid’. –Dagblad van het Noorden, 26/10/2019. ‘Nederland sloopt natuur en maakt inwoners VS ziek. Biomassa? Ik snap niet wat daar duurzaam aan is’. –Nederlands Dagblad, 8/7/2020 ‘SER: geen biomassa voor energieopwekking’. De Telegraaf 8/5/2021 en on-line 10/5/2021 respectievelijk ‘Gevangen in windmolenweb. Groen rookgordijn Omwonenden turbines voelen zich machteloos tegen listige lobby van burger coöperaties, adviseurs en activisten’(Mike Muller en Edwin Timmer) en ‘Overvallen door stikstofmalaise: amper ideeën en geen plan B’. De Telegraaf online, Alexander Bakker, 10/5/2021. Interview met onderzoeksjournalist Bas Haan in het actualiteitenprogramma Nieuwsuur op 11 mei 2021.

Bronnen onder 3

–Tros TV Show – 17-1-2021 – Tvblik Ivo Niehe ’. –‘Statement Wubbo Ockels: ‘We moeten ons voortbestaan redden’ en ‘Ik heb een superleven gehad’, Algemeen Dagblad, Redactie, 19/05/2014 en Arno Gelder 19/5/2014. –Tevens Statement van Wubbo Ockels: ‘We moeten ons voortbestaan redden’. –Nieuwsbericht van de Nederlandsche Bank (DNB) van 22 maart 2021 ‘DNB publiceert eerste rapportage over financiële  klimaatrisico’s- en kansen volgens de Task Force on Climate-related Financial Disclosures (TCFD). –‘Topman ASR: we hebben een noodfonds voor een klimaatramp nodig’. | RTL Nieuw, 15/3/2021.

-Kanteldecennium 6: Economie & Financiën

Deze publicatie ziet er iets anders uit dan voorgaande. Ik benader het belangrijke onderwerp ‘economie’ informeler en meer vanuit mijn persoonlijke situatie en visie. Ook de onderbouwing met bronnen die ik normaliter overvloedig vermeld, is beperkt. Negen van de twaalf hoofdstukken van Het Kanteldecennium 2020-2030 gaan over belangrijke onderwerpen binnen een mondiale context. Maar bij alle onderwerpen is er één gemeenschappelijke noemer, namelijk dat ze nauw verweven zijn met geld, met economie. Die samenhang wordt vaak onderbelicht. De doorsnee burger die tracht zich goed en breed te informeren, zal regelmatig kijken naar de vele actualiteitenrubrieken en discussieprogramma’s. Diegene zal zich, net als ik, regelmatig afvragen hoe het toch mogelijk is dat deskundigen, wetenschappers, trendwatchers en andere deskundigen aan de discussietafels meningen verkondigen over belangrijke kwesties die lijnrecht tegenover elkaar staan. Ik belicht in dit hoofdstuk vanuit de geschetste context, de volgende in mijn visie voor de economie belangrijke onderwerpen en verwijs indien nodig naar eerdere publicaties van mij en de daar vermelde foto’s en bronnen:

–Mijn opvoeding en jeugd tijdens de Wederopbouw waren bepalend voor mijn huidige visie op welvaart en economie

–De zorgeloze verzorgingsstaat

–De gevolgen van de corona pandemie

–Het betaalstelsel

Mijn opvoeding en jeugd tijdens de Wederopbouw zijn van grote invloed geweest op mijn huidige visie op welvaart en economie

Ik ben van de babyboomgeneratie, geboren in 1948, drie jaren na het einde van de Tweede Wereldoorlog. Mijn drie zusters en broer zijn geboren voor en tijdens de oorlog. Enige achtergronden van het gezin waarin ik opgroeide en de invloed van de oorlog, beschreef ik in een eerdere publicatie op deze website. Ieder mens maakt in het leven wel dingen mee die zich diep in het geheugen nestelen. Tijdens actieve levensfasen worden die vaak naar de achtergrond gedrongen, om op latere leeftijd weer versterkt naar boven te komen. Een zo’n herinnering is dat ik in het begin van de vijftiger jaren met mijn moeder vanuit Voorburg met de Blauwe Tram naar Den Haag reisde, om inkopen te doen. De tram reed door de Haagse wijk Bezuidenhout die nog zwaar gehavend was door het geallieerde bombardement van maart 1945. Als vijfjarige kleuter herinner ik mij dat nog, maar de diepere betekenis van het trieste uitzicht vanuit de tram ontging mij. Mijn aandacht ging vooral uit naar de trambestuurder, de ‘spannende’ dingen die ik in het centrum van Den Haag waarnam en het kroketje dat ik met mijn moeder ging eten bij Rutecks. Als er genoeg geld was volgde er soms een bezoekje aan de Cineac, waar elk uur het polygoon nieuws voor een luttel bedrag kon worden bekeken. Het was een sobere tijd waarin geldzorgen ons gezin beheersten. In die vijftiger jaren werd bij mij de basis gelegd voor mijn aversie tegen verspilling en overconsumptie en de behoefte aan soberheid en overzicht. Eigenschappen die wellicht door velen als positief zullen worden aangemerkt, zeker in het huidige duurzaamheidsstreven. Het leven heeft mij echter ook geleerd, dat ze het vermogen om in betere tijden van materiele en aardse zaken te genieten kunnen blokkeren. Gestimuleerd door de Marshall hulp uit de VS, zorgde de naoorlogse Wederopbouw voor een snelle welvaartsgroei. Als in de jaren vijftig schoolkinderen massaal aan de (volle) schoolmelk zijn, komt de economie op stoom. Er wordt fors geïnvesteerd en er is onder de bevolking voldoende motivatie en werklust. Toen werd de basis gelegd voor de zorgeloze verzorgingsstaat met een gedegen sociaal vangnet.  Dat geld en welvaart belangrijk zijn, zullen weinig mensen ontkennen. In die opverende economie was weinig aandacht voor de talrijke ethische kwesties die nu de samenleving domineren. We leven nog steeds in een bevoorrecht land. Weliswaar is de welvaart onrechtvaardig verdeeld, maar door het sociale vangnet is armoede hier minder ingrijpend dan in veel armere landen. In het lopende kanteldecennium zal de omgeving ingrijpend veranderen en daar kunnen we ons maar beter op voorbereiden, persoonlijk en de samenleving als geheel.

De Zorgeloze Verzorgingsstaat en de Hollandse ziekte

Onze verzorgingsstaat biedt sociale zekerheid aan kwetsbare burgers en we hebben een van de beste zorgstelsels ter wereld. Basiszorg is voor iedere burger beschikbaar en er zijn allerlei regelingen om de levensomstandigheden te verbeteren. Afhankelijk van een aantal voorwaarden, kunnen ouderen een ouderdomsuitkering krijgen en na een werkzaam leven een aanvullend pensioen. De huidige dynamiek in onze snel veranderende samenleving, roept echter bij velen onzekerheid op. Op 27 januari 2019, dus ruimschoots voor de corona uitbraak, zei de directeur van De Nederlandse Bank (DNB) Klaas Knot in het televisieprogramma Buitenhof over de schokbestendigheid van onze economie: ‘De wereld is onzeker en aan onzekerheden kunnen we weinig doen’. In het in 1992 uitgegeven boek ‘Afscheid van de zorgeloze verzorgingsstaat’, geven de auteurs een ruwe schets van ‘de verzorgingsstaat van morgen’. Met een vooruitziende blik analyseren zij ons sociale zekerheidsstelsel van dat moment maar ook mogelijke effecten voor de langere termijn, zoals betaalbaarheid van het systeem. Bijna drie decennia terug pleitten zij voor een grondige versobering van voorzieningen en verzekeringen, waarbij zelfs ingrepen in de AOW zoals verlaging, niet worden uitgesloten. Wel wordt er de kanttekening bij geplaatst dat dit gevoelig ligt in de samenleving (1). In de decennia die volgen zouden nog vele publicaties en rapporten over de verzorgingsstaat worden gepubliceerd, onder andere van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR, 2). Een cruciale en zeer actuele vraag uit het WRR-rapport sprak mij aan: ‘wat betekent een globaliserende wereldorde voor de verzorgingsstaat?’. De ontdekking van de gasbel van Slochteren door de NAM op 29 mei 1959, was een belangrijke impuls voor het optuigen van een zorgeloze verzorgingsstaat. De ene na de andere sociale wet werd aangenomen en leidde tot onze verzorgingsstaat, een sociaal paradijs. Laat ik duidelijk stellen dat dit voor velen, inclusief mijn gezin, een zegen was en reden voor dankbaarheid. Er waren echter ook kritische geluiden van deskundigen. Overbesteding en overconsumptie in plaats van spaarzaamheid, zouden op termijn een onbetaalbaar systeem creëren. Een overdreven sociaal vangnet, zou een negatieve invloed hebben op de zelfredzaamheid en verlammend kunnen werken op het initiatief van burgers. Vraag was ook toen al wat de gevolgen van een crisis zouden zijn voor de verzorgingsstaat. In de media verschenen zelfs berichten over de Hollandse Ziekte. Voor de Noorse overheid zou het decennia later zelfs een aanleiding zijn om anders om te gaan met de immense gasvoorraden, die daar werden ontdekt. De inkomsten ervan worden ondergebracht in het Noorse staatsinvesteringsfonds, in plaats van uit te geven en de consumptie te stimuleren. Dit grootste staatsinvesteringsfonds ter wereld met een enorm vermogen, investeert fors in duurzame energie ook in Nederland. Nu de wereld voor ongekende uitdagingen staat met veel onzekerheden, is een herijking van onze verzorgingsstaat onvermijdelijk. Het halen van klimaatdoelen, de toegezegde verhoging van de bijdrage aan de NAVO, mondiale uitdagingen en de ingrijpende economische gevolgen van de coronapandemie zijn slechts enige uitdagingen voor de verzorgingsstaat. Het wegvallen van aardgasbaten en de energietransitie die momenteel plaats vindt, zullen ons land harder treffen dan andere landen. De financiële crisis maakte ons nog bewuster van de complexiteit van de samenleving. De huidige coronapandemie heeft geleerd dat er onvoorspelbare ontwikkelingen kunnen zijn met een groot ontwrichtend effect, waarop de mensheid amper greep heeft . Zie ook:  TRENDS 3: ‘Adieu Zorgeloze Verzorgingsstaat’ | Jaap Spaans 

De gevolgen van de corona pandemie

De corona pandemie wordt door politici en wetenschappers aangeduid als de grootste crisis sinds de Tweede Wereldoorlog. Ik deel die mening slechts ten dele. De pandemie is anders en de ontwrichting is groot en dat geldt ook voor de gevolgen van deze crisis voor komende generaties. Belangrijk verschil is dat de naoorlogse Wederopbouw zich voornamelijk richtte op ons land, op nationale belangen, onze export, economie en ons ons sociale stelstel. Inherent aan die groei namen de omvang en het belang van Europa toe en is het globaliseringsproces in een stroomversnelling geraakt. In de decennia die volgden heeft ons van export afhankelijke landje daar veel baat bij gehad. Internationalisering en globalisering maakten de samenleving echter ook ingewikkelder onder andere door een opstapeling van grensoverschrijdende en geopolitieke problemen en uitdagingen. Het post corona herstel vereist een totaal andere aanpak dan direct na de oorlog. De gedachte dat we ons als klein land kunnen handhaven op een wereldtoneel waarop een aantal grootmachten de dienst uitmaakt, is volstrekt onrealistisch. Ik heb dat in diverse publicaties beschreven. In het verleden was ook ik sceptisch ten opzichte van een aantal Europese ontwikkelingen, maar in hoofdstuk vier over de geopolitieke situatie heb ik beschreven waarom Europese integratie juist nu zo belangrijk is. De nasleep van de corona pandemie zal groot zijn en nieuwe crises zijn onvermijdelijk. Hoe kwetsbaar de wereldhandel is op logistiek gebied, bleek uit de Suez blokkade door het vastgelopen containerschip Ever Given in maart 2021. Een groot deel van de internationale transportketen kwam abrupt tot stilstand en een langdurige stremming zou grote schade voor de wereldhandel tot gevolg hebben gehad. Dankzij onder andere de slepers van het Nederlandse bedrijf Smit Tak, kon de blokkade snel worden opgelost en een calamiteit worden voorkomen. Nu er al containerschepen staan gepland die 24.000 containers kunnen laden, lijkt de tijd voor bezinning rijp. Bij een postcorona herstelplan zal dan ook rekening moeten worden gehouden met de vele grensoverschrijdende problemen, zoals de aanpak van de klimaatcrisis, de ontwrichtende werking van cybercrime en cyberwar, criminaliteit en internationale spanningen. Natuurlijk blijft de nationale situatie belangrijk, zoals de beheersbaarheid van de uit de hand lopende zorgkosten, het groeiende woningentekort, onzekerheden rond het energie transitiebeleid. Als het vaccinatieproces is afgerond, kan een grondige inventarisatie van de gevolgen tot een toekomstgericht herstelplan leiden. Onlangs was in een nieuwsuitzending een aantal failliete horeca ondernemers aan het woord. Op emotionele wijze uitten zij hun emoties over hun levenswerk, hun florerende bedrijven die door de pandemie waren vernietigd. Menselijke tragedies. Belangrijke vraag is wat er gaat gebeuren met al die lege horeca- en winkelpanden die ter beschikking komen. Zal er geld van draagkrachtige criminelen worden geïnvesteerd in deze bedrijven en groeit daardoor het risico op vermenging van onderwereld en bovenwereld? Ondernemers zoeken steeds vaker naar alternatieve middelen voor financiering en dat kan een risico zijn. Ook dergelijke gevolgen moeten worden meegewogen bij een herstelplan. Er wordt helaas nog onvoldoende over nagedacht. Keihard gegeven is dat de Nederlandse staatsschuld door de gevolgen van de pandemie sterk is toegenomen, waardoor op langere termijn bezuinigingen om een nieuwe financiële buffer op te bouwen onontkoombaar zijn. En dat in een tijd waarin de komende jaren een miljoen woningen moeten worden gebouwd om aan de te verwachten vraag te kunnen voldoen. De kosten van de energietransitie zijn onzeker en het beleid onsamenhangend. In het televisieprogramma Nieuwsuur van 1 maart 2021 werden schokkende cijfers en onzekerheden gepresenteerd, rond een aantal proefprojecten om woningen te verduurzamen. Met behulp van duurzaamheidsubsidies, waren huizen voor ongeveer 20.000 euro verduurzaamd en gasloos gemaakt. De kosten van verduurzaming zouden volgens deskundigen en enige deelnemers aan de proef, zonder subsidie zijn uitgekomen op 40.000 euro per woning. Een aantal huiseigenaren gaf aan bij dergelijke hoge kosten niet over te gaan tot verduurzaming. Die onzekerheden over de kosten en de gevolgen voor leefomgeving en gezondheid, kunnen het draagvlak onder de bevolking aantasten. De transitiekosten kunnen dit kanteldecennium bovenop de extra kosten komen die gemaakt moeten worden om de bio-industrie te reduceren, de vreemdelingenketen te beheersen en de toegezegde financiële bijdrage aan de NAVO te bekostigen om maar enige voorbeelden te vermelden. En dan maar hopen dat de rente niet te sterk stijgt en de staatsschuld beheersbaar blijft. President Klaas Knot van DNB benadrukte in een rede bij de presentatie van het Jaarverslag over 2020 op 22/3/21, dat na de pandemie de staatsschuld weer zal moeten worden verminderd. Juist door die lage staatsschuld had ons land een buffer om de ondersteuningsmaatregelen te financieren. Land en volk wacht een aanzienlijke inspanning. De topman van een financiële instelling pleitte onlangs voor een noodfonds voor een klimaatramp. Hij dacht daarbij aan een dijkdoorbraak of andere natuurrampen, die niet door verzekeraars kunnen worden gedekt. In hoofdstuk 7 over klimaatverandering ga ik daar dieper op in. De baas van de World Health Organisation (WHO) onderstreepte op 30 maart 2021 de noodzaak van een internationale aanpak voor pandemieën (global approach), waarbij de lessen die zijn getrokken uit de Covid19 pandemie worden geïmplementeerd. Bij zo’n brede aanpak moeten niet alleen de analyses van medici en virologen worden betrokken, maar ook die van deskundigen die het vermogen en de kennis hebben om de economische en sociale gevolgen te kunnen inschatten. De bekende viroloog Marion Koopmans haalde in een uitzending van Buitenhof de ‘preventie-paradox’ aan, die in ons land heerst. Vaak komt er pas actie als zich een ernstige situatie voordoet, terwijl juist preventie zo belangrijk is. In dat verband sprak de publicatie ‘De Economie na het coronavirus: Hoe Nederland zich uit de crisis kan innoveren’ van TNO mij bijzonder aan (3). Oplossing van de coronacrisis heeft uiteraard de hoogste prioriteit, maar we moeten vooral ook nadenken over de toekomst en hoe ons land op de langere termijn economisch uit de crisis kan groeien. Want de recessie die als gevolg van de coronamaatregelen op ons afkomt is onvermijdelijk. De staatsschuld is fors gestegen, de hoogte van het begrotingstekort is nog niet te overzien en dat geldt ook voor de schulden die ondernemers hebben, bijvoorbeeld bij de betaling van uitgestelde belastingaanslagen.

Persoonlijke zorgen over de toekomst

Vanuit mijn persoonlijke opvatting heb ik een aantal punten van zorg over de toekomst. In hoofdstuk 4 over digitalisering heb ik uitgebreid aandacht besteed aan het betaalsysteem. Door overheden en bedrijfsleven worden we als burgers meegezogen in de digitaliseringshype. Digitalisering biedt vele voordelen, maar ook vele nadelen zoals ik heb geschetst in dat hoofdstuk. Supermarkten stellen alles in het werk om de klanten mee te slepen in hun digitaliseringsdrang. De vele nadelen voor werkgelegenheid, toenemende onpersoonlijkheid en de privacyaspecten komen onvoldoende aan bod. Dat geldt ook voor de banken die na een stimuleringsbeleid voor internetbankieren en ontmoedigingsbeleid voor contant geld, de macht naar zich hebben toegetrokken. Bankkantoren worden in hoog tempo gesloten, de gevolgen voor kwetsbare burgers worden onvoldoende afgewogen. In diverse brieven aan banken en ingezonden brieven in media heb ik daarvoor aandacht gevraagd. De Nederlandsche Bank (DNB) is er echter duidelijk over. ‘Contant geld moet blijven als betaalmiddel’. Zie mijn publicatie daarover op deze website met verwijzing naar een publicatie van DNB. De pandemie heeft online kopen en digitaal betalen in een stroomversnelling gebracht.  Efficiency en geld bepalen het beleid. Net zoals de winkelleegstand vind ik dat een mentale verarming voor onze samenleving. Tegelijk zien we een snel groeiend aantal kwetsbare burgers, dat onder schuldbewind moet worden gesteld. Overconsumptie door pingemak en online bestellingen speelt vaak een rol. Belangrijkste risico van het betaalsysteem vind ik dat geld is gedegradeerd tot een getal in een computer en iemand eenvoudig kan worden uitgesloten van het betaalverkeer. De dekking door goud die in het verleden de kracht was van belangrijke valuta, wordt steeds minder belangrijk. Dat maakt ons kwetsbaar, met name bij crises. De woningmarkt en de veel te sterk gestegen huizenprijzen vormen een tijdbom onder ons financiële systeem. Daarnaast zijn er de klimaatrisico’s die echter ook een uitdaging kunnen betekenen (4). We hebben vaak kritiek op Zuid-Europese landen die tekort zouden schieten bij hervormingen. Het is de EU die nu van ons land hervormingen eist om de hoge schuldenlasten van burgers burgers en ondernemingen te beteugelen. Bijdragen uit het Europese Herstelplan zijn zelfs gekoppeld aan hervormingen op dat gebied. Bij crises, stijgende rentes of sociale problemen zullen veel huizenbezitters onder water komen te staan en niet meer aan hun financiële verplichtingen kunnen voldoen. Banken en financiële instellingen kunnen daarin worden meegezogen. 

Foto’s: Mega containerschip Madrid Maersk komt aan op de Maasvlakte. Corine van Kapel Nationale Beeld Bank (NBB). Foto Ruïne Bezuidenhout na bombardement: Vervaardiger Willy Schuurman – Collectie Haags Gemeentearchief.  Foto Beurs van Berlage met tekst: Jaap Spaans. Gevel van een in 2020 ontruimd bankfiliaal met de ‘littekens’ van ontmantelde geld- en stortingsautomaten. Omslag rapport ‘De verzorgingsstaat herwogen. Over verzorgen, verzekeren, verheffen en verbinden’. Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. 

Bronnen

1.’Afscheid van de zorgeloze verzorgingsstaat’, hoofdstuk 9 onder 9.2. M.J. de Jong en R. van Schoonhoven. Uitgave Spectrum / Aula, 1992. 2.’De verzorgingsstaat herwogen’. Rapport van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid en Amsterdam University Press, hoofdstuk 3 Globalisering en de verzorgingsstaat. Amsterdam 2006. 3. Hoe Nederland zich uit de crisis kan innoveren | TNO en Orchestrating innovation: hoe transities écht kunnen slagen | TNO  4. DNB publiceert eerste rapportage over financiële klimaatrisico’s en -kansen volgens TCFD Website DNB 22/3/21   

Zie ook de publicaties van mij die betrekking hebben op economie op de overzichtspagina  van deze website en onder artikelen

–Kanteldecennium 5: Criminaliteit en Rechtshandhaving

Dit hoofdstuk bestaat uit verschillende delen die afzonderlijk gelezen kunnen worden

Rechtshandhaving betekent dat de burger wetten en regels moet naleven waarop wordt toegezien en gecontroleerd. Het belang ervan voor onze rechtsstaat komt tot uitdrukking in het wapenschild, met het beeld van twee leeuwen en de tekst ‘Je maintiendrai’ oftewel ‘Ik zal handhaven’. In het civiele recht kan handhaving, zoals naleving van bijvoorbeeld het Burgerlijk Wetboek, door sancties of juridische actie worden afgedwongen. Bij het strafrecht en bijzondere wetgeving op onder andere het gebied van belastingrecht, voedselwetten, regels voor het transport en sociale wetgeving zien de overheid en opsporingsorganisaties erop toe dat het recht wordt nageleefd, door preventie, controle en opsporing. Handhaving gebeurt door algemene opsporingsambtenaren (Nationale Politie en Koninklijke Marechaussee) en buitengewone opsporingsambtenaren (inspecties, autoriteiten en BOA’s). De coronapandemie heeft de burgers nadrukkelijk gewezen op de belangrijke rol van BOA’s. Zij sporen bepaalde strafbare feiten op en vullen zo politie en marechaussee aan bij de handhavingstaken. BOA’s hebben opsporingsbevoegdheden die samenhangen met hun functie, die meestal beperkt zijn tot één bepaald werkterrein. Denk bijvoorbeeld aan jachtopziener, milieu-inspecteur, sociaal rechercheur of parkeerwachter. Als de regels worden overtreden kan het Openbaar Ministerie (OM) een vervolging instellen en vervolgens een schikking treffen of strafbare feiten aan de rechter voorleggen. Die oordeelt en legt eventueel een sanctie op. De Grondwet is de basis van ons rechtssysteem waarop de zogenaamde scheiding der machten of Trias Politica is gebaseerd. Dat houdt in dat de wetgevende, de uitvoerende en de rechterlijke macht strikt gescheiden zijn. Wetten die voortvloeien uit de Grondwet noemen we organieke wetten. Ook zijn er wetten gebaseerd op internationale verdragen, zoals de Algemene Verordening Gegevensbescherming ( AVG), Europese regels waarin onderwerpen als privacy en digitale ontwikkelingen zijn geregeld (zie ook hoofdstuk 4). Om zo’n EU Verordening rechtskracht (jurisdictie) te geven in ons land is er een korte wet ingevoerd, de Uitvoeringswet AVG. Toezicht en handhaving berusten bij de Autoriteit Persoonsgegevens (AP). Ik herinner mij uit mijn werkzame leven bij de politie en een inspectiedienst dat we in de zeventiger jaren bij grensoverschrijdend vervoer al handhaafden op Europese regels, bijvoorbeeld voor de rust- en rijtijden van beroepschauffeurs. Een van de snelst groeiende vormen van criminaliteit is computercriminaliteit, zoals computervredebreuk (hacking) en identiteitsfraude die voor politie en bijzondere opsporingsdiensten relevant zijn voor het toezicht, bijvoorbeeld door datalekken. Cybercriminaliteit is strafbaar gesteld in het Wetboek van Strafrecht. In 2016 werd het rapport ‘Handelen naar waarheid’ uitgebracht over het functioneren van de politie, waarin een belangrijke conclusie mij aansprak. Uit de vele gevoerde gesprekken en literatuur rijst volgens de opstellers van het rapport de conclusie op, ‘dat de opsporing in het algemeen over een te gering verandervermogen beschikt om als organisatie de huidige en toekomstige uitdagingen aan te kunnen’. Vervolgens wordt een aantal interne knelpunten opgesomd (1). Deze algemene conclusie is zo belangrijk, omdat onze samenleving steeds dynamischer wordt en voortdurend verandert. In het tv-programma Buitenhof van 7 maart 2021 uitte minister van Justitie Grapperhaus zijn zorgen over de toegenomen druk op de rechtsstaat. Als belangrijke oorzaken verwees hij onder andere naar de bezuinigingen bij politie en justitie, die sinds de financiële crisis zijn doorgevoerd. Justitie wordt volgens hem gemangeld door de enorme uitgaven voor zorg en sociale uitkeringen. In dit hoofdstuk ga ik in op twee belangrijke aspecten van de rechtshandhaving, namelijk de algemene opsporingsambtenaren bij politie en marechaussee en de buitengewoon opsporingsambtenaren (BOA’s) voornamelijk werkzaam bij gemeentes, inspecties en autoriteiten. Ik maak deze scheiding omdat ik in beide sectoren jarenlang werkzaam was en er de afgelopen decennia diverse boeken en publicaties over schreef.  Zie ook andere publicaties die ik schreef voor deze website -Rechtshandhaving en criminaliteit: actie en reactie | Jaap Spaans   en  -Verband tussen plofkraken, digitalisering en kletskassa’s | Jaap Spaans  en -TRENDS 3: ‘Adieu Zorgeloze Verzorgingsstaat’ | Jaap Spaans

Criminaliteit

Criminologie is de gedragswetenschap die crimineel gedrag bestudeert. Criminaliteit is ‘door de overheid strafbaar gesteld gedrag’. Gedrag dus ‘waarbij normen of regels worden overtreden, die in brede lagen van de bevolking algemeen worden erkend’ (2). Daar past wel de kanttekening bij dat criminaliteit plaats, tijd en cultuurgebonden is. In 2013 werd het verbod op godslastering in ons land afgeschaft. Er gaan echter weer stemmen op om dit verbod weer in te voeren met name vanuit religieuze kringen zoals Nida en de SGP. Wat in islamitische landen als ernstig misdrijf wordt beschouwd, zoals belediging van de profeet, kan in Westerse landen vallen onder de vrijheid van meningsuiting (3). Echter de maatschappelijke dynamiek is groot. Door demografische veranderingen neemt de druk toe om ‘achterhaalde’ wetgeving opnieuw in te voeren of wetgeving aan te passen. In deze publicatie gaat het om criminaliteit in ons land, waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen overtredingen en misdrijven. Veel verkeersdelicten zoals de gedragsregels zijn overtredingen, maar wie onder invloed een voertuig bestuurt of doorrijdt na een aanrijding pleegt een misdrijf. Afhankelijk van de aard van het delict en de omstandigheden worden misdrijven in de regel zwaarder gestraft dan overtredingen. In het tweede boek van het Wetboek van Strafrecht staan misdrijven beschreven zoals diefstal (artikel 310) en in het derde boek overtredingen, zoals openbare dronkenschap (artikel 426). Misdrijven zijn over het algemeen ernstiger en dan wordt als snel gedacht aan gewelds- en levensdelicten, zedendelicten, economische delicten, vermogensdelicten of computercriminaliteit. Al jaren wijzen de statistieken uit dat het aantal misdrijven in ons land afneemt, maar er zijn ook misdrijven waarvan we een toename zien zoals valsheid in geschrifte en computervredebreuk (Bron CBS: StatLine – Geregistreerde criminaliteit; soort misdrijf, regio (cbs.nl). De praktijk leert echter dat je met cijfers kunt ‘goochelen’, waardoor een vertekend beeld kan ontstaan. Door betere beveiliging neemt het aantal fietsendiefstallen af en dat geldt ook voor het aantal geweldsdelicten. Door onderbezetting bij de politie kan de aangiftebereidheid sterk afnemen, wat weer doorwerkt in de statistieken. Door decentralisatie van de jeugdzorg en bezuinigingen in de geestelijke gezondheidszorg (GGZ), wordt de politie in toenemende mate geconfronteerd met verwarde personen. Een kerntaak van de hulpverlening en de GGZ, die op het bordje van de politie wordt geschoven en ten koste gaat van de kerntaken. Door de sterke toename van cybercriminaliteit, de complexiteit van deze vorm van criminaliteit vanwege de complicerende grensoverschrijdend  aspecten en capaciteitsproblemen is de politie onvoldoende in staat grootschalig en effectief te handhaven. Cybercriminaliteit ontwikkelt zich tot een gesel voor de samenleving. Gelukkig is men bezig aan een inhaalslag. Bij levensdelicten en geweldscriminaliteit als liquidaties zien we vooral de ernst en maatschappelijke impact sterk toenemen. Via massamedia, sociale media en informatieve programma’s als Opsporing Verzocht, worden burgers dagelijks geconfronteerd met de ernstige gevolgen van aanslagen, steekincidenten, brandstichtingen en gewapende overvallen. Hierdoor neemt de gevoelsveiligheid bij burgers sterk af. Onveiligheid heeft een enorme impact op burgers en veel mensen maken zich dan ook zorgen over de ontwikkelingen in onze samenleving. Voor cijfers over criminaliteit raadpleeg ik regelmatig het dataportaal op de website van de Nationale Politie. Via ‘Open Data’ beoogt de politie transparant te zijn. ‘Alle data op die website wordt daarom als Open Data aangeboden, dat wil zeggen: openbaar, kosteloos, rechtenvrij, volgens open standaarden en gemakkelijk toegankelijk. De Open Data van de politie zijn herbruikbaar voor iedereen, voor nieuwe doeleinden’ (citaat data.politie.nl ). Het criminaliteitsbeeld in ons land is de afgelopen tijd sterk beïnvloed door de coronapandemie. Het meest in het oog springt de daling van het aantal inbraken en de toename van online misdrijven. Het totaal aantal geregistreerde misdrijven daalde vorig jaar licht met een procent ten opzichte van 2019. De gewelddadige coronademonstraties waarbij hulpverleners werden aangevallen en gemolesteerd, hebben tot veel weerstand geleid onder burgers. Gerrit van der Burg, voorzitter van het College van procureurs-generaal, uitte op 10 maart 2021 zijn grote bezorgdheid over de toename van geweldscriminaliteit en wapenbezit onder jongeren. De bezorgdheid werd geuit in een nieuwsbericht op de website van het OM bij de presentatie van het Jaarbeeld OM over 2020. Tevens beschreef hij cybercriminaliteit als  ‘het delict van de toekomst’. Bij de vervolging van verdachten zet het OM sterker in op het verhalen van de financiële schade die is aangericht en aanscherping van de plukze wetgeving. Een ernstige bedreiging voor onze samenleving is de ondermijnende criminaliteit, waarbij de onderwereld invloed uitoefent op de bovenwereld, onder andere door het plegen van aanslagen en liquidaties. Gelukkig is hiervoor intensieve aandacht in het kabinet. GEWELD BEKNOPT OVERZICHT

Zelf heb ik goede herinneringen aan de tijd dat ik als agent werkzaam was bij een gemeentelijk politiekorps in het dynamische Westland. Ook toen was er criminaliteit, maar zowel bij het publiek als onder de collega’s heerste over het algemeen een gemoedelijke sfeer. Ik betwijfel of ik mij in de huidige politiecultuur op mijn plaats zou voelen, maar dat heeft vast met leeftijd te maken. De invloed van sociale media en moderne technologie vereist een ‘andere politieagent’, die naast flexibiliteit moet kunnen werken in een permanent veranderingsproces zowel in de organisatiecultuur als in de samenleving. Dat geldt overigens voor meer beroepen. Zowel op vaktechnisch als ethisch gebied vereist dit andere vaardigheden dan in mijn tijd, de jaren zeventig. Dat de burger het gevoel heeft dat zijn veiligheid onder druk staat, is een trend die al enige jaren aan de gang is. Over die gevoelsveiligheid schreef ik in 2018 een afzonderlijke publicatie op deze website, waarnaar ik verwijs. TRENDS 2: Criminaliteit en gevoelsveiligheid | Jaap Spaans . Een ethisch probleem voor opsporingsambtenaren dat door de ontwikkelingen in de samenleving wordt versneld, is het feit dat zij moeten handhaven op punten waar zij zelf ook betrokken zijn zoals het recht op demonstraties, handhaving van coronamaatregelen waarvoor bij de handhaving een zekere neutraliteit nodig is. Dilemma’s kunnen tot innerlijke strijd leiden. Dat uitte zich onder andere in de berichtgeving in appgroepjes van opsporingsambtenaren en een politieke partij, die tot grote commotie leidden. In de VS kwam die ontwikkeling sterk naar voren tijdens de recente presidentsverkiezing. Bij de bewaking en bestorming van het Capitol moest worden gehandhaafd door ambtenaren, die zelf president Trump steunden, wat zowel bij een deel van de handhavers als politici tot ethische en levensbeschouwelijke dilemma’s leidde. Die zullen in de toekomst vaker optreden en dat vereist een goede begeleiding. In het volgende deel van deze publicatie gaat het over bijzondere opsporingsdiensten. Een onderwerp dat in het licht van de handhaving sterk wordt onderbelicht. In brede zin is er onvoldoende kennis over de taken en bevoegdheden van autoriteiten, inspecties en BOA’s en dat is nadelig voor de burger.

Inspecties, autoriteiten en BOA’s (de vele afkortingen zijn noodzakelijk vanwege het overzicht) Lees svp eerst de recensies in de volgende links: HANDHAVING Quotes uit recensies vakbladen en HANDHAVING Recensies vakbladen Controle Ambtenaren 1997

Dat handhaving van de bijzondere wetten wordt onderbelicht in de media is jammer, want de gemiddelde burger wordt regelmatig met deze wetgeving geconfronteerd. De handhaving door politie en marechaussee is gebaseerd op de Politiewet. In artikel 4 onder 4 van de Politiewet staat ten aanzien van de marechaussee wel een kanttekening n.l.: ‘Hoewel bevoegd tot de opsporing van alle strafbare feiten, onthoudt de militair van de Koninklijke marechaussee die is aangewezen krachtens artikel 141 van het Wetboek van Strafvordering, zich van optreden anders dan in het kader van de uitvoering van zijn politietaken, bedoeld in het eerste lid’. De basis voor de handhaving door BOA’s werkzaam onder andere voor inspecties, autoriteiten en overheden is de Wet op de bijzondere opsporingsdiensten. Tevens is er het Besluit Buitengewoon opsporingsambtenaar, dat voortvloeit uit artikel 142 van het Wetboek van Strafvordering. Belangrijke autoriteiten en inspecties waar u en ik als consumenten of ondernemers mee te maken krijgen zijn de Autoriteit Consument en Markt (ACM), de Autoriteit Financiële Markten (AFM), de Autoriteit Persoonsgegevens (AP)  de Autoriteit Woningcorporaties (AW) onderdeel van de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILENT), de Fiscale Inlichtingen en Opsporingsdienst (FIOD), de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ), de Inspectie Justitie en Veiligheid (Inspectie-jenv) en de Nederlandse Voedsel en Waren Autoriteit (NVWA). Het is overigens geen volledige opsomming. In toenemende mate is er bij de handhaving een wettelijke overlap tussen de algemene en de bijzondere opsporingsdiensten. Om enige voorbeelden te geven. Cybercriminaliteit heeft ook gevolgen voor de privacy en dat raakt dan weer aan de kerntaken van de inspecties en autoriteiten. Dat kan ook gelden voor spam dat strafbaar is in de Telecommunicatiewet, maar als er sprake is van phishing kan dit strafrechtelijk worden vervolgd. Om een beter beeld te schetsen van de taken, som ik in het kort de aangehaalde diensten op om inzicht te verschaffen vermeld ik daarbij een of twee wetten waarop deze controleren en toezicht houden. Ik benoem ze op afkorting omdat die meestal in de naam van websites zijn vermeld. De autoriteiten zien onder andere toe op de nationale handhaving van Europese regels.

ACM houdt toezicht op de telecommarkt, waarschuwt tegen bijvoorbeeld spam, houdt toezicht op de regels van de Warmtewet en blokverwarming en het Bel-me-niet-register. AFM waarschuwt tegen oplichtingspraktijken en neemt klachten over financiële producten in behandeling, zoals de woekerpolis. AP houdt toezicht op de Europese privacywetgeving AVG en is meldpunt voor datalekken. De (AW) is onderdeel van Ilent en houdt toezicht op het gedrag van woningcorporaties.  Ilent controleert het transport op rij- en rusttijden, tachograaffraude en de classificatie en opslag van vuurwerk. FIOD onderzoekt excessen op het gebied van de belastingwetgeving. IGJ handhaaft in de  gezondheidszorg zoals de naleving van de Geneesmiddelenwet, de Wet beroepen in de gezondheidszorg (BIG) en de Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen (Wet bopz). Inspectie-jenv houdt toezicht op justitiële instellingen in de jeugdketen, op taakuitvoering binnen de vreemdelingenketen, crisis- en rampenbestrijding, gevangenissen en forensisch psychiatrische klinieken en taakuitvoering van de politie De NVWA voorkomt gevaren voor de consument zoals voedselvergiftiging en bewaakt de voedselkwaliteit. In het kader van het toezicht mogen zij sancties opleggen (4).

Versnippering bijzondere handhaving

In de negentiger jaren telde ons land 35 bijzondere opsporingsdiensten en was er sprake van versnippering, wat de handhaving niet ten goede kwam. Een transportbedrijf of horecaonderneming kon meerdere diensten naast elkaar over hetzelfde onderwerp op bezoek krijgen en dat vergde veel tijd en energie. Tot 1993 bestond er weinig inzicht in het aantal bijzondere opsporingsambtenaren dat werkzaam was voor deze diensten. Volgens bronnen ging het toen om tussen de 50.000 en 80.000 ambtenaren. Er was wel een prikkel gekomen om deze sector beter te onderzoeken, door het rapport van de Algemene Rekenkamer ‘Onderzoek naar inspecties’ uit 1989. Op pagina 43 werd de aanleiding voor onderzoek aangehaald, namelijk de publicatie van het rapport ‘Heroverweging diensten met opsporingsbevoegdheid’ uit 1985, waarin het standpunt werd ingenomen dat het opsporen van strafbare feiten primair een bevoegdheid is van de reguliere politie. Wel werd daarbij de kanttekening opgenomen om in bepaalde gevallen de handhaving toe te vertrouwen aan een vakdepartement. In de jaren die volgden verscheen een groot aantal publicaties zoals een publicatie in het Tijdschrift voor de Politie ‘Sturing en controle van de Bijzondere Opsporingsdiensten’, door G.P. Van de Beek. Van de Beek belicht de plaats van de bijzondere opsporingsdiensten in het handhavingsbestel van die tijd. Onder andere kwamen de wenselijkheid van terugtreding van het strafrecht bij de handhaving van het economische ordeningsrecht aan de orde en de noodzaak van fusie, samenwerking of integratie van diensten. De auteur acht integratie of fusie met de reguliere politie echter uitgesloten. Nadien zijn er vele reorganisaties gevolgd, zoals de samenvoeging van de Rijksverkeersinspectie waarvoor ik werkzaam was met het Korps Controleurs Gevaarlijke Stoffen. De projectgroep die ik leidde mocht aan dat proces een (kritische) bijdrage leveren (5).

De Vuurwerkramp

Op zaterdag 13 mei 2000 vond in Enschede een van de grootste rampen plaats, die bekend staat als de Vuurwerkramp Enschede. Nederland was geschokt door de rampzalige gevolgen met 23 dodelijke slachtoffers, 650 gewonden en 200 verwoeste woningen. Bij de reconstructie van de ramp met uitgebreide rapportages en documentaties, kwamen de volgende diensten uitgebreid in beeld: Inspectie Milieuhygiëne, Inspectie Ruimtelijke Ordening, Inspectie Volkshuisvesting, Inspectie voor de Politie, Arbeidsinspectie en Rijksverkeersinspectie (RVI). De RVI is de dienst waarbij ik ruim 15 jaren werkzaam was geweest en die ik in 1994 had verlaten en waarover ik in 1995 een boek had gepubliceerd. Een van de vele conclusies was dat er jarenlang onvoldoende aandacht was besteed aan vuurwerk. Het KRO-programma Reporter toonde in die tijd een intern rapport van de RVI, waarin een ontluisterend beeld werd geschetst van het eigen functioneren. Voor mij aanleiding een brief te schrijven aan de inspecteur generaal van de RVI, waarin ik mijn gevoelens en kritiek heb geuit. In zijn antwoord onderschreef hij mijn kritiek die inhield dat er onvoldoende lering was getrokken uit praktische faalmomenten en waarschuwingen vanuit de dienst. Tevens werd ik uitgenodigd voor een gesprek op het ministerie. Zelf had ik als leider van een Projectgroep Communicatie en PR in 1993, na een uitgebreide enquête onder het controle personeel, gerapporteerd dat de classificatie, opslag en het transport van gevaarlijke stoffen zodanig complex is, dat alleen specialisatie kan leiden tot kwalitatief hoogwaardige handhaving. Beleidsmatig was het management echter bezig van alle controleurs/inspecteurs generalisten te maken, ondanks het feit dat onderzoek had uitgewezen dat er in brede zin toen al een kennistekort was onder het controle personeel. Helaas zijn de aanbevelingen van de projectgroep toen in de wind geslagen. Een belangrijk maar zeer fundamenteel punt van kritiek, was de vaststelling dat met de lessen en aanbevelingen rond de vuurwerkramp in Culemborg in 1991 weinig was gedaan. Kernpunt van kritiek was dat de zes betrokken ministeries nauwelijks met elkaar overlegden over de bevindingen. De vuurwerkramp triggerde opnieuw de discussie over de noodzaak van een ‘Nationale Inspectiedienst’ en centralisering van de inspectietaken (6). 

Centrale Bijzondere Opsporingsdienst

Op grond van persoonlijke ervaringen, uitspraken van opsporingsambtenaren en ondernemers alsmede op basis van mijn taak als voormalig projectleider stelde ik in april 1995 een ‘Beknopt pleidooi voor de instelling van een Centrale Bijzondere Opsporingsdienst’ op Beknopt Pleidooi Centrale Bijzondere Opsporingsdienst. Ik had toen de overheid als werkgever reeds verlaten. In de media zoals vakbladen werd veel aandacht besteed aan mijn pleidooi. De voor- en nadelen van zo’n stap heb ik beschreven vanuit de vaste zekerheid, dat dit een efficiënter opsporingsapparaat zou kunnen verwezenlijken, onder andere door afstemming van de digitaliseringsprocessen. Onder hoge ambtenaren was weinig animo voor mijn initiatief. Zij zagen hun riante posities in gevaar komen en handhavingspersoneel aan de basis vertoonde verschijnselen  van reorganisatie moeheid. Door de vuurwerkramp en voortschrijdend inzicht kwam het onderwerp weer in beeld. De heer Van Vollenhove die aan de wieg stond van de Onderzoekraad voor Veiligheid, pleitte ook voor het samenvoegen van inspecties. Of het er ooit van komt is de vraag. Natuurlijk zijn er nadelen aan verbonden, maar die wegen niet op tegen de vele voordelen. Door digitalisering en sterk verbeterde handhavingsinstrumenten zijn die voordelen alleen maar toegenomen. Recensie Boek Controleambtenaren in vakblad

Kantelconclusie. Na een decennium van bezuinigingen moeten er meer financiële middelen naar de Nationale Politie en andere belangrijke opsporingsdiensten. Veiligheid heeft topprioriteit voor burgers en door goede handhaving kan er een veiliger samenleving ontstaan. Dat geldt onder andere voor geweldsmisdrijven en cybercriminaliteit, waar met name senioren en mensen met een beperking kwetsbaar zijn. Ik heb dat uitgebreid beschreven in het vorige hoofdstuk over digitalisering en cyberveiligheid. Een ingewikkelde en kostbare klus om te klaren, waarbij een belangrijke taak is weggelegd voor preventie en optimale voorlichting dichtbij de burger.  Recensie Boek Controleambtenaren in vakblad

Foto’s: Jaap Spaans: (oude) ministerie van Justitie, Muur tegen Geweld met naambordjes van geweldsslachtoffers o.a. Joes Kloppenburg, politiecontrole in het Westland, bewaking door marechaussee op het Binnenhof, wegcontrole door Rijksverkeersinspectie (RVI) in Drenthe, omslagen van mijn boeken over de RVI en bijzondere opsporingsdiensten.

Enige publicaties in vakbladen over geweld in: de Justitiekrant, het Algemeen Politieblad en andere vakbladen: HANDHAVING Mijn Bijdrage JUSTITIEKRANT 1999 , AlgemeenPolitiebladGastcolumnGEWELDMaart1999

Bronnen

  1. –Eindversie Rapport Handelen naar Waarheid. Sterkte- en zwakte-analyse van de opsporing. Hoofdstuk 5 onder 5.1 over Verandervermogen Auteurs S. Huisman, M. Princen, P. Klerks en N.Kop in opdracht van het Programmateam Herijking Opsporing. Amsterdam, 6 mei 2016
  2. –‘Criminaliteit’, pagina 12, Lambert Rooijendijk en Fee van Delft. Uitgeverij H. Nelissen, Baarn. 1e druk, 1998. –Publicatie Criminaliteit en rechtshandhaving 2019 Auteurs: Meijer, R.F., Braak, S.W. van den, Choenni, R. Uitgave Wetenschappelijk Onderzoek en Documentatiecentrum (WODC).
  3. –Verkiezingsprogramma Bij de Tijd van de politieke partij NIDA. Pagina 16. NIDA pleit daarin voor een herleving en belichting van ethische grenzen.
  4. –Informatie van websites van de vermelde diensten en organisaties, voor zover van toepassing.
  5. –Twee paginagrote reportages en interviews met mij in dagblad De Telegraaf, zaterdagen 23/8 en 30/8 1997 respectievelijk ‘De machtige arm van de controleurs’ en ‘In de greep van duistere speurneuzen. Waas van geheimzinnigheid rond buitengewoon opsporingsambtenaren’. Emile Bode. –‘Horeca wil één dienst inspectie’. Nieuwsblad van het Noorden, 5/1/2001.
  6. Rapport van de :Projectgroep Communicatie en PR van de Rijksverkeersinspectie. RVI 1993. –Onderzoek vuurwerkramp Enschede. Deelreconstructie Cluster 1, verzie 1 november 2000. ‘Pro-actie en preventie’. –Overheid leerde niets van ramp Culemborg’. Nieuwsblad van het Noorden, 20/2/2001. -–‘Onderzoek inspectie: Etiket op vuurwerk deugt niet’. NRC-Handelsblad, 11/12/2000. –‘Inspectie (RVI J.S.) faalt bij toezicht vuurwerk. Rapport schetst ontluisterend beeld’. –Nieuwsblad van het Noorden, 27/10/2000. –‘Weinig interesse voor vuurwerk bij inspecties’. Signalen van een RVI controleur over de gebrekkige controles werden genegeerd. De Volkskrant, 14/12/2000. –Persoonlijk gesprek in Den Haag met en op uitnodiging van de Inspecteur Generaal van de Rijksverkeersinspectie op 28 november 2000 en correspondentie daarover van 27 oktober 2000 en 20 december 2000. –‘Oosting is woedend op de RVI’. De Telegraaf, 6/3/2001. –‘Controle zware explosieven faalt’. Drentse Courant, 28/10/2000. —KRO Reporter 26 10 2000 Over hoe de vuurwerkramp voorkomen had kunnen worden – YouTube
  7. –‘Kamer houdt vast aan fusie van inspecties. Coalitie wil ministers dwingen’. Martin Visser in Het Financieele Dagblad, 30/1/2006. –‘Controle op controleurs ontbreekt’. Michel Brandsma in het Haarlems Dagblad, 20/12/1996. –‘Beknopt pleidooi voor de instelling van een Centrale Bijzondere Opsporingsdienst’. Jaap Spaans, april 1995. –‘Instelling Centrale Bijzondere Opsporingsdienst bepleit’. Nieuwsbrief Politie, 14/1/1997. –’Wildgroei in controle sector’. Visserijnieuws, 24/1/1997.

 

 

–Kanteldecennium 4: Digitalisering en de informatieoverlast

Gelet op de brede maatschappelijke discussie die wordt gevoerd, is dit hoofdstuk omvangrijker dan andere. U kunt de punten aan het begin afzonderlijk lezen.

“We verdrinken in informatie, maar hongeren naar kennis” – John Naisbett

Om een beeld te krijgen van mijn correspondentie met de overheid is het gewenst een deel van deze correspondentie eerst te lezen:  DIGITALISERING Cor Biometrie Overheid

Digitalisering, privacy en bijvoorbeeld de groeiende macht van de zogenaamde Tech reuzen zijn gevoelige onderwerpen, waar Iedereen tijdens het leven mee te maken krijgt. Vanaf de geboorte tot de dood en nabestaanden zelfs nog daarna. Om opmerkingen over complottheorieën te vermijden, onderbouw ik dit hoofdstuk met meer bronnen dan gebruikelijk. Vooral de context van de bronnen waarnaar wordt verwezen vanuit diverse maatschappelijke invalshoeken en visies, is in deze publicatie van essentieel belang, omdat die aantonen dat het voortrazende maatschappelijke debat over digitalisering breed, intensief en permanent is en zeker geen exclusief onderwerp van complot- en doemdenkers of behoudende gelovigen, zoals wel wordt gesuggereerd. Ik verwijs onder andere ook naar boeken en publicaties van mijzelf, die de afgelopen 3 decennia over het onderwerp zijn verschenen.  In dit hoofdstuk aandacht voor de volgende onderwerpen, die los van elkaar kunnen worden gelezen.

1.Publiek Debat Biometrie. Je gezicht gescand zonder dat je het weet

2.Voor- en nadelen van digitalisering

3.De positie van de overheid

4.Informatie, persoonsgegevens en bestanden

5.Identificatie, Biometrie, slimme camera’s en persoonsregistratie

6.(Cyber)Criminaliteit en andere digitale excessen

7.Het betaalsysteem en kwetsbare burgers

8.Slotconclusie

9.Bronnen en foto’s en illustraties

1.Publiek Debat Biometrie. Je gezicht gescand zonder dat je het weet

Als de intercitytrein op 18 mei 2000 na een vertragingsvrije rit het station van mijn geboorteplaats Voorburg voorbij rolt en het Centraal Station van Den Haag binnenrijdt, berg ik het biometrie dossier dat ik had doorgenomen op en verlaat de trein. Het is nog vroeg en ik ben ruimschoots op tijd voor mijn afspraak. Ik drink snel een espresso bij de Wiener Konditorei aan de Korte Poten en adem vluchtig de sfeer van het verleden in. Tijdens de zestiger jaren, de periode van hippies en flower power, was het een van de vele ontmoetingsplaatsen van progressieve jongeren. Na een wandeling van 20 minuten bereik ik mijn eindbestemming, het gebouw van de Registratiekamer, waar ik was uitgenodigd voor deelname aan Het Publiek Debat Biometrie. De Registratiekamer is belast met toezicht op de naleving van de  privacywetgeving, in die periode onder andere de Wet persoonsregistraties van 1989. In de decennia die volgden is, inherent aan de snelle maatschappelijke ontwikkeling en permanente aanpassing van wetgeving, de naam van de toezichthouder diverse malen gewijzigd. Anno 2021 luidt die Autoriteit Persoonsgegevens (AP). Belangrijkste taak op dit moment is toezien op de handhaving van de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG), Europese wetgeving met nationale jurisdictie op grond van de Uitvoeringswet Algemene verordening gegevensbescherming van 1 januari 2020.

Ik ben een van de 60 genodigden voor het publieke debat, een forumdiscussie over de al dan niet wenselijke toepassing van biometrische identificatie.  Na de publicatie van de achtergrondverkenning ‘At Face Value On biometrical identification and privacy’ door de Registratiekamer in samenwerking met TNO, waren er in ambtelijke kringen vragen gerezen over de ethische en juridische aspecten van biometrische identificatie. Die reacties overtuigden de overheid van de noodzaak om een publiek debat te houden. Biometrie is een verzameling van technieken gebaseerd op het meten van unieke menselijke kenmerken en daardoor zeer geschikt voor (massa)identificatie. Vormen van biometrische identificatie zijn gezichtsherkenning, vingerscans, DNA, irisscans, gedragskenmerken, stemherkenning etc. Verderop onder punt 5 ga ik dieper in op deze vorm van identificatie. De aanwezigen waren het over een belangrijke conclusie met elkaar eens: het meten van biometrische gegevens zonder dat mensen dit weten vereist bijzondere aandacht. Tevens was er de vraag of het registreren van biometrische kenmerken op gespannen voet staat met de lichamelijke integriteit zoals vastgelegd in artikel 11 van de Grondwet. Helaas ging het onderwerp pas jaren later ‘leven’ bij de massamedia en een breed publiek. Vanuit 2021 terugblikkend, is het duidelijk dat biometrische identificatie veel ingrijpender is dan toen werd ingeschat. Voor 18 mei 2000 had ik al uitgebreid over dit onderwerp gecorrespondeerd met bewindslieden en Kamerleden. Het publiek debat overtuigde mij ervan, dat de ongebreidelde computerisering en digitalisering van de samenleving aan de basis zou liggen van toekomstige maatschappelijke spanningsvelden, bijvoorbeeld tussen privacy en rechtshandhaving, innovatiedrang en zorgvuldigheid om maar niet te spreken over het snel groeiende aantal excessen bij gebruik van algoritmes, de sterke toename van cybercrime, datalekken en de groeiende informatieoverlast. Het publiek debat werd afgesloten met de slotconclusie dat biometrische identificatie een belangrijke trend is binnen de beveiliging, maar dat een verantwoorde inzet van biometrische identificatie betekent dat rekening wordt gehouden met de wetgeving voor de bescherming van persoonsgegevens. De lezer moet na het lezen van dit hoofdstuk zelf maar beoordelen wat er in de praktijk van die conclusies terecht gekomen? (1).

2.Voor- en nadelen van digitalisering

Digitalisering is een uitermate complex en dynamisch onderwerp, dat onmogelijk is samen te vatten in één hoofdstuk. Ik beperk mij in dit hoofdstuk dan ook tot de essentie, korte opsommingen van onderwerpen die een belangrijke impact hebben gehad op mijn leven dan wel een grote ethisch-maatschappelijke invloed hebben.

Belangrijke voordelen

Dat digitalisering en technologische innovatie veel maatschappelijke voordelen opleveren staat vast. Iedere keer als ik een omvangrijk document of foto’s met een muisklik opsla, ben ik onder de indruk van de mogelijkheden die de computer biedt en mijn fysieke en mentale mogelijkheden op veel gebieden overstijgen. Tijdens de corona pandemie konden veel werknemers vanuit huis werken, waardoor zij zelf en hun omgeving minder risico op besmetting liepen. Kerkdiensten konden online worden gevolgd en er werden digitale handelsmissies uitgevoerd. Onlangs werd vanuit Den Haag een mondiale, door Nederland geïnitieerde digitale klimaatconferentie gehouden, waaraan belangrijke internationale leiders en VIP’s een bijdrage leverden. Binnen de sector transport en logistiek heeft automatisering ervoor gezorgd dat er minder bureaucratie is aan de grenzen en de bereikbaarheid en veiligheid voor personeel onderweg sterk is verbeterd. In de gezondheidszorg levert technologie een belangrijke bijdrage aan onderzoek, diagnostiek, behandeling en e-health monitoring. Bij de rechtshandhaving kunnen moderne technieken worden ingezet om de criminaliteit te bestrijden en kunnen cold cases (oude zaken) worden opgelost. In alle maatschappelijke sectoren heeft digitalisering geleid tot innovatie, efficiencyverbetering, veiligheid en talrijke andere voordelen. We ervaren dagelijks het gemak van pinnen en kunnen een virtuele wandeling maken in een ander werelddeel. Door nieuwe media vervagen landsgrenzen, zijn de communicatiemogelijkheden sterk verbeterd en kunnen vermiste personen worden opgespoord. Complex onderzoek, bijvoorbeeld op het gebied van genetica en nanotechnologie, kan alleen plaats vinden dankzij computertechnologie. Digitalisering heeft de efficiency in veel maatschappelijke sectoren verbeterd. Estland is voor velen een voorbeeld, ook wel het Walhalla van de digitale wereld genoemd. Het land heeft een voortvarende digitale overheid met hoogwaardige infrastructuur, waarbij bestanden vergaand zijn gekoppeld en nagenoeg alles online kan worden geregeld. Voordelen zijn goede beveiliging maar ook het feit dat de burger zelf toegang heeft tot zijn data, dus alles wat over hem of haar wordt verwerkt en opgeslagen.  

Belangrijke nadelen

De grote afhankelijkheid van computertechnologie maakt ons echter ook kwetsbaar en hoe meer de samenleving gedigitaliseerd raakt, hoe intensiever de zwaarwegende nadelen aan de oppervlakte komen. Een aantal komt in dit hoofdstuk uitgebreid aan de orde. In het Global Risks Report  van het World Economic Forum van 2012 en recentere jaren, worden cyberproblemen zoals cybercriminaliteit, fraude met informatie en de uitval van vitale systemen, beschouwd als mondiale grensoverschrijdende kernproblemen. De computer die zoveel voordelen bracht, creëert tegelijk universele problemen, waarvan de gevolgen nauwelijks zijn te overzien. De privacy-discussie begon schoorvoetend begin jaren tachtig. De introductie van biometrie twee decennia later was een belangrijke fase en anno 2021 kunnen we in de praktijk vaststellen hoe noodzakelijk de vroege waarschuwingen waren. We zijn meetbaar en transparant geworden. Door de invoering van nummeridentificatie en moderne identificatiesystemen, kunnen databestanden effectief worden gekoppeld. Daardoor is de intensiteit van de persoonsregistratie sterk toegenomen. Vaak gaat het om de verwerking van bijzondere persoonsgegevens over gezondheid, ras of levensbeschouwing. Gevoelige informatie, waarvan misbruik kan worden gemaakt. Datamining maakt het mogelijk profielen op te stellen voor marketingdoeleinden, maar ook voor selectie. Cybercrime als hacking en identiteitsfraude, behoren tot de snelst groeiende vormen van criminaliteit. Bepaalde criminelen richten zich vooral op kwetsbare groepen zoals senioren en mensen met een beperking. Slimme meters brengen ons energieverbruik in kaart, drones observeren ons vanuit de lucht. Veel mensen lijden onder cyberstress door (te) intensief gebruik van computertechnologie en er is een duidelijke toename van het aantal computer gerelateerde verslavingen, zoals gok- en internetverslaving (cyberfrenie) en excessen via sociale media. Door de snelheid van nieuwe media en de groeiende informatieoverlast, is ons bestaan ingewikkelder geworden. Zoals de meeste burgers gebruik ik ook computertechnologie, maar leg mij daarbij wel beperkingen op vooral bij gebruik van sociale media. Van bezinning of een publiek debat over digitalisering waarop van diverse zijden sterk werd aangedrongen, is weinig terecht gekomen. De digitaliseringstrein raast op volle snelheid door (2).

3.De positie van de overheid

Veiligheid is een kernopdracht van de overheid. Zij is er om de burger te beschermen en de Grondwet (GW) vormt de basis voor de verhouding tussen de overheid en burgers. Uit de GW vloeit ook de privacywetgeving voort, onder andere de artikelen 10 en 11. De overheid speelt in de digitaliseringsdynamiek een belangrijke rol, maar creëert tegelijk dilemma’s. Met een vooruitziende blik concludeerde privacy deskundige drs. Jan Holvast reeds in 1985, in de voor die tijd opzienbarende Verkenning van het binnenlands bestuur ‘De overheid als privacy-beschermer versus de overheid als privacy-bedreiger’, dat de overheid tussen twee vuren zit. Aan de ene kant voert zij het beheer over talloze registraties, aan de andere kant heeft zij de plicht maatregelen te treffen ter bescherming van de persoonlijke vrijheid’, zoals de GW voorschrijft. Ik kan voorbeelden geven uit mijn werkzame leven als ambtenaar, waarbij de overheid regels overtrad. In die tijd waren dat nog futiliteiten vergeleken met de huidige situatie, daarom laat ik bij voorkeur excessen uit de geschiedenis en actuele misstanden spreken. De nummeridentificatie in Nazi Duitsland, was een perfectionering van oude, door overheden gebruikte dan wel toegestane identificatiesystemen, zoals het brandmerken en nummeren van slaven. Angst, controle en repressie beheersten het leven in het Nazisysteem, dat was gefundeerd op intensieve persoonsregistratie en een algemene identificatieplicht. In een voor die tijd perfect (gründlich) registratiesysteem, werden enorme hoeveelheden informatie verwerkt, op alle bestuurlijke niveaus. Een Hoogeveense historicus beschreef gedetailleerd hoe een overijverige burgemeester al direct na de bevrijding gegevens van Joden aan de bezetter verstrekte en hoe later Joodse goederen in beslag werden genomen. Hoe erg het toen ook was, de persoonsregistratie anno 2021 is vele malen omvangrijker en wordt toegepast op een mondiale schaal. Rond de inmiddels bekende Toeslagenaffaire is via uitgebreid onderzoek door de Parlementaire Ondervragingscommissie Kindertoeslag vastgesteld, dat duizenden burgers onterecht als fraudeurs waren aangemerkt. Informatie speelde een cruciale rol (3).

4.Informatie, persoonsgegevens en bestanden

De Ondervragingscommissie stelde onder andere vast dat de informatievoorziening vanuit de rijksoverheid onvoldoende was. Op het hoogste niveau is de Tweede Kamer bij herhaling niet tijdig, onvolledig of onjuist geïnformeerd over de kinderopvangtoeslag. Achter de gebrekkige informatievoorziening gaat een tekortschietende informatiehuishouding schuil. Bij alle ministeries waar de commissie onderzoek van enige omvang heeft verricht, bleek de informatiehuishouding onvoldoende op orde. Aanpak van dit probleem moet een prioriteit zijn. Tevens was er het advies om een regeringscommissaris voor informatievoorziening aan te stellen. De maatregelen zijn nodig voor het goed functioneren van de ministeries, van de parlementaire democratie en van de controlerende functie van de media. Bij de fraudeaanpak van de kinderopvangtoeslag zijn grondbeginselen van de rechtsstaat geschonden. Een vergissing bij een aanvraag werd al gauw als fraude gezien, waardoor ouders ten onrechte gebrandmerkt zijn als opzettelijke fraudeurs. Dit verwijt treft niet alleen de uitvoering – specifiek de Belastingdienst/Toeslagen – maar ook de wetgever en de rechtspraak.

Foto Andre Weima: 2006 Uitreiking boek Biometrie Identificatie aan (toen nog) Kamerlid Arie Slob

Door deze overtredingen heeft de minister van Financiën, als verwerkingsverantwoordelijke voor de verwerkingen van Toeslagen, gehandeld in strijd met het beginsel van behoorlijkheid, neergelegd in artikel 5, eerste lid, aanhef en onder a, van de AVG en artikel 6 van de (in die tijd geldende) Wbp. De misstanden hadden een dusdanig negatief effect op de ‘gebrandmerkte’ burgers, dat er stemmen opgaan om een nieuw BSN nummer aan te vragen zodat met een schone lei kan worden begonnen. Volgens mij een novum en ik betwijfel of Artikel 7 en 8 onder 3 van de Wet algemene bepalingen Burgerservicenummer dit toestaat. Daarin staat immers: Onze Minister draagt er zorg voor dat een nummer dat als Burgerservicenummer kan worden toegekend slechts éénmaal wordt aangemaakt en ter beschikking gesteld aan een bestuursorgaan dat bevoegd is het nummer toe te kennen. Bij dit gevoelige dossier wordt duidelijk, dat waarschuwingen uit het verleden in de wind zijn geslagen. Reeds in 2007 pleitte het Rathenau Instituut, dat advies uitbrengt aan overheid en parlement, voor meer openheid van de overheid en een betere informatievoorziening’. De coronapandemie levert extra risico’s voor datalekken op. De politie arresteerde eind januari 2021 twee personen die worden verdacht van illegale datahandel. Er werd gehandeld in miljoenen adresgegevens, telefoon- en Burgerservicenummers (BSN), afkomstig uit de twee belangrijkste coronasystemen van de GGD. Een zeer kwalijke zaak omdat misbruik van informatie, vooral medische informatie en identiteitsfraude, ernstige en langdurige schade kunnen berokkenen aan de slachtoffers. Een hoogleraar ICT & Recht bestempelde de illegale datahandel als diep schokkend.

In de AVG worden volgens artikel 1 onder 1 en 2 regels vastgesteld voor de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en het vrije verkeer van persoonsgegevens. Tevens beschermt het de grondrechten en de fundamentele vrijheden van natuurlijke personen en met name hun recht op bescherming van persoonsgegevens. In artikel 4 staan de definities die relevant zijn voor dit hoofdstuk o.a. persoonsgegevens (alle informatie over een geïdentificeerde of identificeerbare natuurlijke persoon), verwerking (een bewerking van persoonsgegevens, al dan niet uitgevoerd via geautomatiseerde procedés) en bestand (elk gestructureerd geheel van persoonsgegevens die volgens bepaalde criteria toegankelijk zijn). Voor de exacte beschrijving en andere definities verwijs ik naar de wetstekst. De burger heeft veel rechten zoals het recht op inzage en correctie van geregistreerde persoonsgegevens, waarvan ik zelf in het verleden diverse malen gebruik heb gemaakt (4).

5.Identificatie, Biometrie, slimme camera’s en persoonsregistratie

Identificatie oftewel het vaststellen van iemands identiteit, is een cruciaal begrip in de moderne gedigitaliseerde samenleving. Nederland heeft een algemene identificatieplicht, dus ook de zwetende hardloper moet zich kunnen legitimeren. De gemiddelde burger identificeert zich dagelijks vele malen zoals bij digitale transacties, via DIGID, bij het lenen van boeken etc. De ruggengraat van persoonsregistratie is het Burger Service Nummer (BSN) dat voortvloeide uit het A-nummer uit de gemeentelijke basisadministratie en het Sofinummer. Het BSN is een persoonsnummer, dat in de eerste plaats bedoeld is voor het contact tussen burgers en de overheid. Organisaties buiten de overheid mogen het BSN alleen gebruiken als dat wettelijk is bepaald. Dit geldt bijvoorbeeld voor zorgverleners, zoals huisartsen, apotheken en zorgverzekeraars en bepaalde volgsystemen. Omdat met het BSN gemakkelijk een koppeling kan worden gemaakt tussen informatie uit verschillende bestanden, brengt het gebruik ervan privacy risico’s met zich mee. Bijvoorbeeld misbruik van persoonsgegevens en identiteitsfraude. Ik verwacht dat in de verdere toekomst de burger een uniek nummer krijgt dat geschikt is voor massaal digitaal gebruik. Wat veel burgers niet beseffen is dat een nummer de ‘zoeksleutel’ kan zijn om informatie te verzamelen en verwerken. Nummeridentificatie is zeg maar de ‘digitale kapstok’, waaraan alle verzamelde persoonsgegevens worden opgehangen. Deze vorm van identificatie is een logisch gegeven in een digitale samenleving, maar het nadeel is dat het in bepaalde situaties mensen kan reduceren tot nummers. Dat was een van de problemen tijdens de Tweede Wereldoorlog, toen de Joden eerst een Jodenster kregen en later in de vernietigingskampen een getatoeëerd nummer op de arm. Met behulp van onder andere moderne biometrische identificatiesystemen zal het in de toekomst mogelijk zijn een bevolking massaal nauwgezet te volgen. Anno 2021 beschikt China over een zogenaamd surveillance systeem, waarmee de bevolking via slimme camera’s met gezichtsherkenning in seconden kan  worden geïdentificeerd en gevolgd. En dat zonder het te weten. Het systeem is in een betrekkelijk korte periode geïmplementeerd en zal verder worden geperfectioneerd. Ik zou dit voorbeeld met tientallen andere kunnen aanvullen. In december 2020 gaf de AP een formele waarschuwing aan een supermarkt vanwege gezichtsherkenning’. In feite vinden de identificatie excessen, waarvoor werd gewaarschuwd tijdens het Publiek Debat Biometrie, twee decennia later massaal plaats en deskundigen voorzien een door biometrische identificatiesystemen gedomineerde samenleving. Velen maken zich grote zorgen over deze ontwikkeling en ik begrijp die zorgen. Hoe belangrijk deze ontwikkeling is blijkt wel uit het feit dat kritische ambtenaren hun kritiek op het systeem moesten inslikken. De burgerrechtenorganisatie Privacy First diende in 2011 een verzoek in op grond van de Wet Openbaarheid Bestuur (WOB) om inzicht te krijgen in de gang van zaken rond de invoering van het biometrisch paspoort.  Het zou een van de meest uitgebreide en langdurige WOB-verzoeken worden, dat pas in 2020 werd afgerond. Omdat het ook om informatie van mijzelf ging, heb ik er in 2020 een afzonderlijke webpublicatie aan gewijd (5) zie ook –Wet openbaarheid van bestuur: Omvangrijk verzoek biometrie | Jaap Spaans ).

6.(Cyber)Criminaliteit en andere digitale excessen

Tijdens de coronapandemie is het aantal cyberdelicten sterk toegenomen. Een van den redenen is dat er door de lockdown meer online activiteit is. Opvallend is dat zelfs de Fraudehelpdesk slachtoffer was van spoofing een nieuwe vorm van cybercriminaliteit. Tevens werden er datalekken geconstateerd bij een callcenter van de GGD, welke organisatie een belangrijke rol speelt bij het bestrijden van de pandemie. Eind januari bleek ook nog dat het probleem al enige maanden bekend was. Tijdens een voordracht in september 2008 met de toepasselijke titel ‘Big Brother is Watching You’, kwalificeerde de toenmalige korpschef van de politieregio Rotterdam Rijnmond, Aad Meijboom, cybercrime als: ‘een fenomeen waar een aantal jaren geleden niemand van gehoord had, maar waar we nu volop mee bezig zijn. We zitten in een ratrace met slimme criminelen en moeten met de tijd meegaan’. Hij sloeg de spijker op de kop en onderstreepte de uitdagingen waarvoor onze overheid staat zoals de snelheid waarmee ontwikkelingen zich voltrekken. Cybercrime zou nog drie jaar een blinde veiligheidsvlek blijven. Ruim een decennia verder is de waarschuwing ingedaald en de naïviteit verdwenen. Onder cybercrime (computercriminaliteit) verstaan we criminele activiteiten, waarbij informatie en communicatie technologie (ICT) wordt gebruikt. Het is een van de snelst groeiende vormen van criminaliteit, met een grensoverschrijdend karakter. Omdat we als individu en samenleving afhankelijk zijn geworden van ICT, beschouw ik cybercrime als een risico voor zowel onze rechtsstaat als de internationale rechtsorde. De grensoverschrijdende aspecten bemoeilijken de vervolging en de opsporing. Identiteitsfraude, hacking (computervredebreuk) en virussen vormen bijzondere risico’s. Bij identiteitsfraude wordt illegaal gebruik gemaakt van iemands persoonsgegevens. Criminelen kunnen zo producten en diensten verkrijgen op andermans naam, een bankrekening openen, toeslagen aanvragen of bestellingen doen via internet. De strafbaarstelling ligt met name in de achterliggende delicten zoals diefstal van een creditcard, valsheid in geschrifte of oplichting. Hacking is als afzonderlijk delict strafbaar gesteld in artikel 138ab van het Wetboek van Strafrecht. In mei 2013 vond er voor het eerst een grootschalige cyberbankroof plaats. Een trieste mijlpaal, die aangeeft dat er werk aan de winkel is voor de overheid en in het bijzonder de Fraudehelpdesk en het Centraal Meldpunt Internetoplichting van de politie.

Cyberwar

Als onder cybercrime wordt verstaan criminele activiteiten waarbij ICT wordt gebruikt, zou naar taalkundige logica cyberwar moeten worden gedefinieerd als ‘oorlogsvoering waarbij gebruik wordt gemaakt van ICT’. Die logica gaat niet geheel op. Allereerst omdat bij oorlogsvoering al decennia lang gebruik wordt gemaakt van computertechnologie. Zoals vaak bij nieuwe ontwikkelingen, liep de oorlogsindustrie voorop. Moderne gevechtsvliegtuigen zijn volgestouwd met technologie en veel wapens en raketsystemen zijn computergestuurd. Soldaten op het moderne slagveld maken al volop gebruik van ICT. Robotica, oftewel gebruik van robots die zelf beslissingen nemen, is in opmars. Bij het hoofdstuk over drones gaf ik al aan, dat dit aanpassing van het oorlogsrecht vereist. Deskundigen zijn bezorgd dat cyberaanvallen deel gaan uitmaken van conventionele oorlogsvoering, bijvoorbeeld door datanetwerken van een land te ontregelen tijdens de eerste fase van een militair offensief. Door hacking kunnen niet alleen computergestuurde wapensystemen worden gemanipuleerd, maar ook vitale infrastructuur en burgerdoelen lam worden gelegd. Totale chaos kan het gevolg zijn. Landen investeren steeds meer geld in hun cyberdefensie en cyberspionage. Ik noem het de cyberwapenwedloop. De grens tussen cybercrime en cyberwar is flinterdun. Nu al vinden er cyberaanvallen plaats door overheden, die in strijd zijn met het eigen nationale strafrecht. Tegenhacken is een van de grensoverschrijdende ethische en juridische dilemma’s, waarmee overheden worden geconfronteerd. Mag een overheid bij een cyberaanval vanuit het buitenland een tegenaanval uitvoeren en wat kunnen daarvan de gevolgen zijn? Deskundigen pleiten voor een aanpassing van het oorlogsrecht en bindende internationale afspraken. Een aanzienlijk deel van de burgerlijke infrastructuur is gedigitaliseerd. Bepaalde civiele systemen zoals elektriciteitsnetwerken en ziekenhuizen, zouden moeten worden beschermd tegen de gevolgen van cyberwar en ook humanitaire hulp zou niet mogen lijden onder cyberaanvallen. Gezien de geschiedenis heb ik weinig vertrouwen in het zelfregulerend vermogen van de mensheid. Ik realiseer mij, dat velen die visie te pessimistisch zullen vinden (6).

7.Het betaalsysteem en kwetsbare burgers

Door een aantal oorzaken zijn er momenteel grote veranderingen in het betaalsysteem in ons land. Door de corona pandemie en de noodzakelijke lockdowns werden pinnen en andere vormen van digitaal betalen krachtig gestimuleerd. Contant geld werd in de beginfase van de pandemie ook beschouwd als een mogelijke besmettingsbron en een aantal winkels weigerde contante betaling. Banken en andere voorstanders van digitaal betalen maakten dankbaar gebruik van de mogelijkheden die de pandemie bood en stimuleerden de digitalisering. Banken maakten gebruik van de situatie en voerden versneld plannen uit om het aantal bankfilialen te reduceren. Van de drie grote Nederlandse banken sloten er in 2020 twee hun bankfiliaal in mijn woonplaats. De derde grote bank kondigde ook toekomstige sluiting van bankfilialen aan en mogelijk wordt er nog een bankfiliaal in mijn woonplaats gesloten. Ik ben tegenstander van dit beleid omdat er onvoldoende rekening wordt gehouden met kwetsbare burgers zoals bepaalde groepen senioren, en mensen met een beperking bijvoorbeeld degenen die minder taalvaardig zijn. Zij worden in toenemende mate afhankelijk van derden zoals familie zorgverleners, bewindvoerders of mantelzorgers. We hebben de mond vol over participatie en burgerschap, maar staan toe dat dit gebeurt. Seniorenorganisatie KBO-PCOB maakte op 30 januari 2021 op de website bekend: ‘Verplicht op internet: senioren zijn zat zijn’ een indringend maatschappelijk signaal dat door de media werd overgenomen. Onderzoek had uitgewezen  dat negen van de tien internetloze (91%) en de helft (46%) van de online senioren het over één ding eens zijn: zij zijn het zat dat ze meer en meer verplicht worden om van alles via internet te doen. Bijna alle senioren vinden daarom ook (98% offline senior, 94% online senior) dat bedrijven en overheden altijd een alternatief moeten bieden voor mensen zonder internet. Ik sluit mij als senior bij die conclusie aan. (Foto kantoor DNB tevens copyright).

Het betalingsverkeer is een hoeksteen voor iedere samenleving. Nog maar enige decennia geleden vonden nagenoeg alle betalingen contant plaats. De introductie van de betaalcheque was een revolutionaire gebeurtenis. Toen een grote bank in 1984 aankondigde dat er een tijd zou komen dat we geld uit een automaat zouden betrekken en met een pasje zouden betalen, leek dat sciencefiction. Ruim 3 decennia later zijn we de verbazing voorbij. Overheid en bedrijfsleven stuurden het proces, door digitale dienstverlening te stimuleren en contante betaling of transacties te ontmoedigen. Nadat veranderingen eenmaal waren afgedwongen, volgden er andere stappen zoals het einde van betaalcheques en de gratis betaalrekeningen, sluiting van bankfilialen, reductie van het aantal geldautomaten en verhoging van stortingskosten voor contant geld. Een andere factor was het aantal plofkraken, waardoor er veiligheidsrisico’s ontstonden voor wooneenheden in de directe omgeving boven geldautomaten. Door de ongebreidelde digitalisering is de macht van banken en andere financiële instellingen als een boemerang op de samenleving teruggeslagen. In de haast en gretigheid om geld te verdienen en veranderingen door te voeren, zijn cruciale aspecten over het hoofd gezien. Vaak ontbrak het aan visie en inzicht. Bij het begin van de financiële crisis in 2008, werd snel duidelijk dat bedrijven, banken en overheden hun hand hadden overspeeld. Er was een systeem in het leven geroepen, zonder dat men voldoende inzicht had in wereldwijde verbanden en netwerken. Deskundigen spraken elkaar tegen, nationale en Europese financiële toezichthouders bleken machteloos. Cyprus was toen een tragisch dieptepunt. De aanblik van wanhopige Cyprioten, die geen geld meer konden pinnen of spaargeld geheel of ten dele zagen verdampen, heeft ons met de neus op de harde feiten gedrukt. Een bankrun zou bij een volgende crisis overal kunnen toeslaan. Het Jaarverslag 2012 van De Nederlandse Bank (DNB), volgend op de financiële crisis was ten aanzien van het betalingsverkeer duidelijk: ´Hoewel het aandeel contante betalingen daalt, blijft cash een kernrol vervullen in het betalingsverkeer. Het is daarom van groot belang dat ook dit onderdeel van het betalingsverkeer veilig, betrouwbaar en efficiënt is en dat cash als algemeen bruikbaar betaalmiddel beschikbaar blijft´. De DNB geeft er ook een argument bij. ‘Naarmate het pinnen een grotere rol gaat spelen in het Nederlandse betalingsverkeer, neemt het belang van de beschikbaarheid en betrouwbaarheid van de achterliggende systemen toe. Het is gebleken dat telecom een relatief zwakke schakel is in de pinketen’. Grootschalige cyberaanvallen en zelfs een wereldwijde bankroof door een cyberbende in april en mei 2013, legden een zenuw bloot bij zowel de banken als de samenleving. Systemen blijken minder veilig en betrouwbaar dan ons altijd is voorgehouden. Digitalisering van het betalingsverkeer werd gestimuleerd, vanuit de gedachte dat het de veiligheid zou bevorderen. Helaas durven slechts weinigen de volgende vraag te stellen, laat staan te beantwoorden: waarom is de samenleving er sinds de massale invoering van computertechnologie niet veiliger op geworden? (7). Lees ook een eerdere publicatie hierover op deze website https://www.jaapspaans.nl/cashloze-samenleving-een-heilloos-streven/

Reactie DNB op mijn mail over betaalverkeer

Mail die ik zond aan DNB op 26/6/19 en op 29/6/19 werd beantwoord: Het aantal zorgelijke signalen vanuit de samenleving neemt snel toe. Bepaalde categorieën burgers als kwetsbare senioren, mensen met een beperking en laaggeletterden zijn niet in staat het tempo van digitalisering te volgen. De huidige ontwikkelingen met de dominantie van computertechnologie en digitalisering, komt voor veel burgers op gespannen voet te staan met het belangrijke grondrecht van bescherming van de persoonlijke levenssfeer, zoals vastgelegd in artikel 10 van de Grondwet en artikel 8 van het Europees Mensenrechtenverdrag (EVRM). Deze burgers worden in toenemende mate afhankelijk van derden zoals familie, mantelzorgers, zorgverleners en anderen. Een situatie die niet alleen het veiligheidsgevoel bij mensen kan aantasten, maar ook negatieve gevolgen kan hebben voor de zelfstandigheid, actief burgerschap en sociale integratie.

Quote uit reactie DNB op mail: Als gevolg van de toenemende digitalisering van de maatschappij en het betalingsverkeer, verschuiven fysieke steeds meer naar digitale betaaldiensten. Het MOB vindt het belangrijk dat betaaldiensten voor iedereen bereikbaar en toegankelijk zijn.

8.Slotconclusie. 

Lees eerst de volgende publicatie die ik schreef in februari 2015 (foto in publicatie i.v.m. copyright verwijderd: De mens als CYBORG De Oogst

De digitalisering van de samenleving zal dit decennium versneld doorzetten. Het is een onomkeerbaar proces. In het decennium dat achter ons ligt is een groot aantal studies, rapporten en andere publicaties verschenen over de invloed van computertechnologie. Een van de zorgen is ‘Digitale verlamming’. De grote afhankelijkheid van ICT en de kwetsbaarheid als gevolg daarvan, zijn risicofactoren. Digitale onveiligheid, met name cyberterrorisme en cybercriminaliteit, worden beschouwd als belangrijke dreigingen die de samenleving kunnen verlammen en ontwrichten. De overheid zal proportionele maatregelen moeten nemen om deze dreiging te pareren en dat zal de druk op de rechtsstaat vergroten. De behoefte aan krachtig leiderschap om de talrijke grensoverschrijdende problemen en uitdagingen het hoofd te bieden groeit. Niet alleen op nationaal niveau maar ook internationaal en mondiaal. Wat zijn de consequenties van de massale inzet van ICT voor de relatie overheid-burger, welke tendensen zijn daarin en wat is de betekenis van deze consequenties vanuit de verantwoordelijkheid van de overheid wanneer ze ICT inzet in bedrijfsvoering, beleid en uitvoering?

We zijn zo bevoorrecht te leven in een democratische rechtsstaat en dat kunnen we maar beter zo houden. We mogen echter de macrocontext van het globaliseringsproces, die de mensheid in de richting sturen van krachtig leiderschap, niet negeren. We zien in toenemende mate dat grondrechten worden geschonden in landen, zoals beperking van de vrijheid van meningsuiting, desinformatie etc. Vast staat dat geen enkel land op deze planeet in staat is, de vele grensoverschrijdende problemen waarvan ik de belangrijkste beschrijf in dit digitale boek, op te lossen zonder hulp van anderen. In hoofdstuk 11 van mijn boekje De Cybersamenleving heb ik reeds in 2013 een overzicht opgenomen van grensoverschrijdende problemen die de mensheid bedreigen. Een van de punten was ‘UITBRAAK VAN INFECTIEZIEKTEN EN DIERZIEKTEN EN ZIEKTEN EN VIRUSSEN DIE VAN DIEREN OP MENSEN KUNNEN OVERGAAN (ZOONOSEN)’ (citaat op pagina 37 van mijn boek Cybersamenleving CV+BW). Anno 2021 ervaren we in de praktijk hoe ernstig en ontwrichtend die gevolgen kunnen zijn. Boek is gratis te downloaden van de pagina Boeken op deze website .

Sceptici van de ongebreidelde digitalisering zijn te vinden in alle maatschappelijke geledingen en richtingen. Cybercrime, infectieziektes en economische en financiële crises die mondiale systemen kunnen ontregelen en protectionisme zijn slechts enkele van de core global risks (mondiale kernproblemen) waarmee de mensheid wordt geconfronteerd en jaarlijks te vinden zijn in het global risks landscape van het World Economic Forum. In de tijd dat ik regelmatig lezingen hield over dit onderwerp, haalde ik vaak een publicatie aan uit NRC Handelsblad van vrijdag 8 juli 1988 met als kop ‘Profeet Johannes waarschuwde al tegen plastic geld. De auteur  begint de publicatie met een Bijbels citaat, namelijk Openbaring 13:16-17. Daar gaat het over een tijd dat mensen in een totalitair systeem worden buiten gesloten van het geldverkeer en niet kunnen kopen of verkopen. Ik heb het artikel bewaard, omdat ik het een opmerkelijke visie vond voor deze liberale krant. Feit is echter dat wat daar staat beschreven in dit informatietijdperk realiseerbaar is. Mensen worden als ‘met een druk op de knop’ geïsoleerd en buiten gesloten. In geseculariseerde kringen zal er lacherig over worden gedaan of het artikel worden beschouwd als complottheorie, maar Orwells boek Big Brother was en is ook in die kringen een bestseller. De kritiek is dan ook te gemakkelijk in een tijd dat overheden en media dagelijks de macht van Tech reuzen aan de kaak stellen. Het WOB verzoek dat ik beschreef is ingediend door progressief denkende burgers. Wie de Kamerdebatten in ons parlement volgt en intensief de media volgt, kan geen andere conclusie trekken dan dat de zorgen over onze snel digitaliserende samenleving groeien (8).

Foto’s en illustraties: Scanauto in winkelcentrum Jaap Spaans. Boekuitreiking Kamerlid Slob , Andre Weima. Vingerafdruk Nationale Beeldbank NBB Koch Studios. Cameraopstelling Nationale Beeldbank, Nico Groothausen. Omslag boek Cybersamenleving  Plan Support. Rechten DNB, Kantoor DNB Amsterdam. Jaap Spaans: Informatiedragers: wees er zuinig op.

9.Bronnen. Om de tekst leesbaar te houden en een overdaad aan bronverwijzingen in de tekst te voorkomen, zijn de bronnen geclusterd naar onderwerp. Bij iedere bron staan aan het begin 2 streepjes —  

  1. –Achtergrondstudie en verkenning ‘At Face Value On Biometrical Identification and Privacy’. De Registratiekamer in samenwerking met TNO, september 1999. –Verslag Publiek Debat Biometrie. Notulist Theo Hooghiemstra, 18 mei 2000. Pagina 4. –Bijeenkomst van het Nederlands Biometrie Forum te Zutphen, 25/3/02.
  2. –‘E-Estonia: het Walhalla van de digitale wereld’. Website Nieuwsredactie fhj 3/6/19.– ‘Estland als digitaal voorbeeld’. Trendwatcher Farid Tabarki in WNL Op Zondag 24/1/21.
  3. –Verkenning van het binnenlands bestuur ‘De overheid als privacy-beschermer versus de overheid als privacy-bedreiger’ , nr. 16 november 1985. Citaat pagina 1. Uitgave Ministerie van Binnenlandse Zaken, Directoraat-Generaal Binnenlands Bestuur. –‘De lijsten, de vreselijke lijsten’ , ‘Politie van Hoogeveen en in beslagname van Joodse goederen’ en ‘Het wegvoeren van de Joodse gemeenschap. De betrokkenheid van onze politie’ door historicus Albert Metselaar. Hoogeveensche Courant, respectievelijk 1/10/12,  3/7/20 en 2/10/29. –‘Ontneem Tjalma ereburgerschap en geef park andere naam’, Harald Buit, Dagblad van het Noorden, 24/1/19. — ‘1984’, George Orwell, gepubliceerd in 1949. Uitgever: Secker & Warburg. –Waarschuwingen op de website van Alliantie Digitaal Samenleven van prinses Laurentien, demissionair staatssecretaris Raymond Knops en VodafoneZiggo-ceo Jeroen Hoencamp, oprichters van de alliantie (17/1/21). — ‘We laten ons teveel sturen door de ongeremde digitalisering’, een interview met Yvonne Hofstetter, expert kunstmatige intelligentie door Saskia Jonker en Joris Kooiman in Het Financieele Dagblad, 4/2/17. — ‘Europa moet ons redden van grote Tech bedrijven’. Interview met Jonathan Taplin door Sandra Olsthoorn in Het Financieele Dagblad, 5/2/18. — ‘Wie neemt het op tegen Big Brother’, Karin Spaink, De Volkskrant, 28/1/2006. –‘Gevaar van ‘digitale’ meltdown neemt toe’, Wilco Dekker, De Volkskrant, 26/8/13. — ‘Op weg naar digitale horigheid’. Syp Wynia in opinieblad Elsevier, 14/1/17. PETITIE CYBERVEILIGHEID 2E kAMER
  4. –Rapport ‘Ongekend Onrecht’ van de Parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag van de Tweede Kamer, onder andere pagina 99/132 en persbericht aanbieding verslag aan de voorzitter van de Tweede Kamer op 17 december 2020. — ‘Onderzoeksrapport van de Autoriteit Persoonsgegeven Belastingdienst/Toeslagen z2018-22445’, 16/7/20. –Boek ‘Veiligheid en privacy. Een zoektocht naar een nieuwe balans’ pagina 17. Diverse auteurs. Uitgave Boom juridische uitgevers. — ‘Van privacyparadijs tot controlestaat? Misdaad en terreurbestrijding aan het begin van de 21e eeuw’. Studie van het Rathenau Instituut’. Tevens begeleidend persbericht van 31/1/2007 en –‘Maatschappij niet klaar voor digitale samenleving’. ‘Persoonsgegevens tienduizenden geteste Nederlanders onvoldoende beveiligd’. Actualiteitenprogramma Nieuwsuur, 23/1/21. –‘Lek in RIVM-coronasite: gegevens van gebruikers makkelijk in te zien’. –‘Privégegevens misdaadjournalisten op straat door datalek GGD’ met quote van Frederik Zuiderveen Borgesius van de Radboud Universiteit. RTL Nieuws, 25/1/20. –‘Google weet meer over je dan de AIVD’,  en ‘Kerk moet meer op privacy letten’. Reformatorische Dagblad, respectievelijk 20/3/18 en 28/2/18. –‘Controle over de toekomst’ Michael Persson en ‘Defensie verzamelt data burgers’, Arnout Brouwers, De Volkskrant respectievelijk  15/3/14 en 17/11/20. — ‘Data als wapentuig’, Olof van Joolen, De Telegraaf, 14/11/20. — Rapport ‘Onrechtmatige handelwijze van een (handels)informatiebureau, geanonimiseerde samenvatting’. De Registratiekamer juli 2001. –‘Illegale handel in privégegevens uit corona systemen. 
  5. –Informatie over BSN op de website van de Autoriteit Persoonsgegevens. –‘Formele waarschuwing AP aan supermarkt om gezichtsherkenning’, Persbericht AP 15/12/20. –Rapport van de Registratiekamer ‘In Beeld Gebracht. Privacyregels voor het gebruik van videocamera’s voor toezicht en beveiliging’, 1997. –‘Slob wil aandacht voor gewetensbezwaarden bij toename identificatiemogelijkheden’ en ‘Nieuwe brochure over biometrie, nummeridentificatie en chips’ Website ChristenUnie respectievelijk 14/7/05 en 7/9/06. — ‘Etnisch profileren met gezichtsherkenning’, Het Financieele Dagblad Barbara Noordermeer,, 29/8/20. — ‘Kamer wil actie tegen opsluiting Oeigoeren’, Arnout Brouwers, ‘Privacybescherming wordt steeds belangrijker’ Jan Willem van Dommelen en ‘Toekomst wordt ramp door veiligheidstechnologie’, Gerdi Schrooten, respectievelijk Nederlands Dagblad 26/9/20, 26/3/12 en 15/5/2004. — ‘De voor- en nadelen van biometrische identificatie’. Jaap Spaans in maandblad Uitdaging, september 2000. –‘De Computer’. Jaap Spaans in maandblad De Oogst. Maart 92. –Ingezonden brieven van Jaap Spaans over ‘biometrie’ en ‘biometrisch paspoort’, Hoogeveensche Courant respectievelijk 9/4/04 en 19/4/04. –Boeken van Jaap Spaans ‘De Cybersamenleving. Ethische en praktische kanttekeningen’, 2013. ‘Identificatie. De invloed van moderne identificatiesystemen als biometrie, nummeridentificatie en chips op ons leven’, 2005. ‘Biometrische Identificatie Digitaal Brandmerk’. Oogstpublicaties. ‘De Fatale Knieval’, 1990. De Gecontroleerde Samenleving, 1998. –’Het biometrisch paspoort in Nederland: crash of zachte landing’. Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR), M. Snijder 2010. –Politie wil niet in DNA-databank. Binnenlands Bestuur online, 25/11/2008. — ‘Stevige controle op VIS nodig’ en ‘Biometrische gegevens niet centraal opslaan’. De Staatscourant, respectievelijk 21/12/2005 en 9/11/2005. — ‘Reactie ChristenUnie op kenmerken Nederlanders in databank met reactie van (Kamerlid) Arie Slob, 24/2/2006 op de website van de ChristenUnie. –‘Vingerafdrukexperts moesten kritiek inslikken’, Kim van Keken, De Volkskrant, 21/4/11. –‘In de winkel betaal je straks met een glimlach’, Richard Smit, Het Financieele Dagblad, 10/10/20.
  6. –‘Ook Fraudehelpdesk slachtoffer van spoofing’. Website Fraudehelpdesk, 8/11/20. –’Zorgen over beveiliging bij thuiswerkende bankmedewerkers’, Rutger Betlem, Het Financieele Dagblad 14/10/20. — ‘Kraken voor het Koninkrijk’., Olof van Joolen en Silvan Schoonhoven, De Telegraaf, 12/10/20. –‘De Cyberkolonel’. Het Zoeklicht, 3/2012. –‘Toename van cyberaanvallen op systemen Europese Unie’, Wouter van Noort,  NRC Handelsblad, 9/1/17. –Torentje doelwit Russische hackers’, Huib Modderkolk,  De Volkskrant 4/2/17. –‘Onderzoek Nationale Veiligheid’ uitgevoerd door de overheid en vastgelegd in de ‘Strategie Nationale Veiligheid’. Aan de basis ervan liggen brede risicobeoordelingen.
  7. en 8. –Profeet Johannes waarschuwde al tegen plastic geld’, Paul Fentrop, NRC Handelsblad, 8/7/1988. –‘Juridische strijd tegen Paspoortwet bereikt climax bij Raad van State’. Website Stichting Privacy First, woensdag, 25 november 2015. –‘Verplicht op internet: senioren zijn het zat!’. Persbericht op website van seniorenorganisatie KBO PCOB, 30-01-2021. –‘Vader gehandicapte zoon strijdt tegen pinbeleid bank’. Nieuwsblad van het Noorden, 27/10/01. —‘Het teken van het beest in wording’. Omroepblad Visie, 7/5/2000..