Artikelen

–KANTELDECENNIUM 8: Infectieziekten, overbevolking en gezondheid

Voor de medische leek die ik ben is dit een moeilijk hoofdstuk. Ik publiceerde weliswaar artikelen en boeken over medische onderwerpen, maar die hadden altijd hun basis in persoonlijke ervaringen aangevuld met wetenschappelijke informatie met een sterke nadruk op het feit dat ik leek ben en geen professional. Ook in dit hoofdstuk staat die persoonlijke invalshoek centraal. Mijn praktijkervaring leert dat veel Nederlanders bij zichzelf of in hun omgeving medische aspecten als genetica, medische ethiek en diagnostiek, ervaringen met de GGZ, toename van ouderdomsziekten door de vergrijzing etc. zullen herkennen.  

Het Tuberculose Museum  

Enige jaren geleden brachten mijn echtgenote en ik een bezoek aan het Tuberculose Museum in Appelscha. Aanleiding was dat in het verleden enige familieleden waren opgenomen vanwege tuberculose (tbc), waarvan een bij de Stichting Beatrixoord Noord Nederland tijdens de oorlog en aan het begin van de vijftiger jaren. De historie van deze stichting gaat terug tot 1905. Toen richtte een aantal vooraanstaande artsen en bestuurders het ‘Friesch Volkssanatorium’ voor tbc-patiënten op in Joure. Omdat de luchtkwaliteit daar echter onvoldoende was voor de behandeling van tbc-patiënten, verhuisde het sanatorium in 1922 naar de bossen van Appelscha en heeft vanaf 1946 de naam Beatrixoord. In de loop der jaren zijn daar vele tuberculosepatiënten behandeld. Na de afname van het aantal tbc-patiënten door onder andere de verbeterde zorg, vaccinatie en toename van de welvaart, volgt in 1963 de verhuizing naar Haren waar het nog steeds is gevestigd. Volgens de website van het RIVM is Tuberculose een bacteriële infectieziekte die zich meestal laat zien in de longen (55%), maar ook andere organen kan aantasten. Anders dan velen denken is het nog steeds een ziekte die voorkomt in ons land. In het UMCG te Groningen waaronder ook Beatrixoord valt, is nog steeds een tbc unit op de longafdeling. Het RIVM publiceerde een belangrijk rapport over tbc met als doel de ziekte te elimineren o.a. door preventie en effectieve zorg. Ook andere wetenschappers hebben erover gepubliceerd. Volgens informatie op de website van de Universiteit van Leiden van 15 september 2015, dragen ongeveer twee miljard mensen op de wereld een slapende vorm van de tbc-bacterie met zich mee. Zoals bij veel ziektes het geval is, kan bij mensen met een verzwakt afweersysteem deze bacterie de overhand krijgen (1). Massale mobiliteit, toename van het aantal reizigers en migratiegolven als gevolg van de vluchtelingenproblematiek zijn factoren die het risico op besmetting kunnen vergroten. Een van de familieleden die tweemaal in een sanatorium was opgenomen wegens tbc, had een zwakke constitutie. Ik sluit niet uit dat ondervoeding tijdens de oorlogsjaren daarbij een rol heeft gespeeld. Ondervoeding kan gevolgen hebben voor iemands immuunsysteem en tijdens de zwangerschap kan het gevolgen hebben voor volgende generaties. Ik haal deze voorbeelden aan omdat ik er persoonlijk mee te maken heb gehad en de impact van de ziekte op gezinnen groot was. Door de aangehaalde gevallen van tbc in de familie, maar ook vanwege diagnoses van vormen van dementie bij mijn oudere broer en twee zusters die zijn geboren vlak voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog ben ik mij erin gaan verdiepen. Het indrukwekkende Hongerwinteronderzoek heeft aangetoond, hoe groot de gevolgen van ondervoeding kunnen zijn op mensen en hun nakomelingen. In 2020 werd een vervolgonderzoek gehouden waarbij ook ouderdomsziektes als dementie en alzheimer werden betrokken (2).  

Infectieziekten

De coronapandemie geselde de afgelopen 18 maanden ons land en de rest van de wereld. Niet eerder werd de mensheid op een dergelijke schaal geconfronteerd met een pandemie van infectieziektes. Dat infectieziektes niet nieuw zijn en grensoverschrijdende gevolgen kunnen hebben, heb ik hiervoor aangegeven. Ze kunnen meedogenloos toeslaan, zoals het geval was met de Spaanse Griep in 1918, die vele miljoenen slachtoffers heeft geëist (zie mijn webpublicatie daarover -Pandemie: Coronavirus en de Spaanse Griep | Jaap Spaans. In de zomer van 1956 werd ons land getroffen door de kinderverlamming (polio) epidemie. Op dit moment lijkt de CoViD-19 pandemie redelijk onder controle, maar dat geldt zeker niet voor alle landen. Twijfel bestaat er nog over de oorsprong van het virus. Het valt niet te ontkennen dat infectieziektes afnemen als de medische zorg verbetert. Om die reden werd in 1998 de Infectieziekten wet ingevoerd, die in 2008 verviel en sindsdien geïntegreerd is in de Wet publieke gezondheid (hoofdstuk 5 Infectieziektebestrijding). Al vele jaren waarschuwen gerenommeerde wetenschappers en organisaties als de WHO en het World Economic Forum, dat er nieuwe virussen zullen opduiken en pandemieën kunnen ontstaan. Helaas zijn die alarmerende signalen door de politiek noch individuele burgers en veel wetenschappers goed ingeschat. Er is waarschijnlijk ook een verband met de mondiale kernproblemen die ik in eerdere publicaties beschreef, zoals de mogelijke relatie tussen pandemieën en milieu/klimaat, de sterke groei van de wereldbevolking, massale mobiliteit en welvaart. Die wetgeving was nodig. Veel overheden en andere organisaties hebben in het verleden protocollen en draaiboeken opgesteld, hoe moet worden gehandeld bij een pandemie. Ondanks die beleidsmatige voorzorgsmaatregelen, is de snelheid waarmee CoViD-19 om zich heen kon grijpen zwaar onderschat. De praktijk blijkt weerbarstiger dan op papier gesmede plannen. Door politici wordt nu sterk aangedrongen op een effectievere aanpak om in crisissituaties sneller en adequater te kunnen optreden. Goede en door deskundigen onderbouwde besluitvorming met effectieve en centraal aangestuurde organisatie en communicatie en vooral een consistent beleid, zijn cruciaal. Uit de reacties op de pandemie heb ik een belangrijke les geleerd. De ongekende felheid waarmee tegenstanders van testfaciliteiten en vaccinaties hun punt trachten te maken, heb ik als schokkend ervaren. Ook in christelijke kringen. In een televisieprogramma gaf een vaccinatiescepticus aan waarom hij op levensbeschouwelijke gronden tegen vaccinatie was. Het kwam erop neer dat je het als mens alleen van God moet/kan verwachten. Gelet op artikel 11 van de Grondwet (recht op lichamelijke integriteit) respecteer ik de keuzes van tegenstanders. Wel vraag ik mij af waar de protesten waren toen in Afrika besmettelijke ziektes als SARS en EBOLA uitbraken en daar vele slachtoffers eisten. En als iemand ten aanzien van vaccinatie meent dat het in strijd is met Gods wetten en voorzienigheid, hoe zit dat dan met ingrepen die ook gebaseerd zijn op menselijk ingrijpen, zoals implantatie van een pacemaker, een kunstnier of hartklep, levensreddende en levensverlengende operaties, voorspellend erfelijkheidsonderzoek etc.. Ik sprak met een kennis die tegen vaccinatie was, maar er geen probleem mee had om dagelijks insuline te spuiten.  Er is ook een groep tegenstanders die meent dat vaccinatie autisme kan veroorzaken. Anderen doen een beroep op natuurwetten vanuit de gedachte dat de fysiek zwakkeren het eerst de ziekte zullen ontwikkelen. Vanuit mijn christelijke levensbeschouwing vind ik dat ook de kwetsbaren in de samenleving recht hebben op goede zorg en ondersteuning en vaccinatie als preventie valt daar ook onder. Volgens sommige sceptici ligt ook in de ‘testsamenleving’  de nadruk op het uitbannen van elk gezondheidsrisico (3). Het is overigens een moeilijke discussie, omdat er ook grenzen kunnen zijn aan complexe vormen van zorg en levensverwachting en door de medische revolutie zal die discussie dit decennium naar verwachting aanscherpen. In 2015 was ik als familielid van een cliënt met een spierziekte te gast bij een bijeenkomst van het Centrum voor Thuisbeademing van het UMCG in Groningen. De organisatie vierde het 60-jarig jubileum. Door de nachtbeademing konden patiënten thuis overdag een zo normaal mogelijk leven leiden. Medisch ingrijpen was simpelweg noodzakelijk en wat waren de patiënten dankbaar. Een van hen verklaart in het jubileumboek ‘Ik heb mijn verdere leven aan dit centrum te danken’ (4). Ik wil met dit voorbeeld benadrukken dat de moderne geneeskunde voor velen tot zegen is. Het is vaak moeilijk om een grens te trekken wanneer een medische behandeling nog gewenst is. Het was ook voor het eerste dat er stemmen opgingen om te selecteren in bevolkingsgroepen. Er zou bij de bestrijding van de pandemie teveel aandacht zijn uitgegaan naar de ouderen, ten koste van de jongere generaties. Ik vind het moeilijk daar een oordeel over te vellen. De maatschappelijke discussie daarover zal nog jaren doorgaan. Begrijpelijk, maar aan de andere kant moeten we niet de richting opgaan van een samenleving waarin het recht van de sterkste geldt.

Vaccinatie en het merkteken

Het Rijksvaccinatieprogramma als onderdeel van ons goede zorgstelsel heeft de samenleving veel gebracht. Vaccinaties waren verplicht in militaire dienst, om te reizen naar bepaalde risicogebieden etc. De felle reacties en protesten van deze pandemie waren er in het verleden nooit op zo’n grote schaal. Wel waren er altijd individuen en groepen die vaccinaties weigerden, bijvoorbeeld tegen polio. Waarom de ene vaccinatie weigert en de andere niet, is een vraag waarop ik nog geen afdoend antwoord heb gekregen. Er werd door medechristen ook verwezen naar het merkteken dat wordt vermeld in het Bijbelboek Openbaring hoofdstuk 13, in combinatie met een universele leider die de macht heeft de mensheid te controleren en manipuleren. Maar in die tekst gaat het duidelijk over een merkteken op rechterhand of voorhoofd, waardoor mensen kunnen worden uitgesloten van het economische en maatschappelijke verkeer. Vaccinatie heeft daar niets mee te maken. Waar het wel mee te maken heeft, is de groeiende macht van de overheid en de Big Tech bedrijven, die met biometrische identificatiesystemen en datamining via persoonsvolgsystemen en algoritmes, ons doen en laten gedetailleerd in kaart brengen. Over die ontwikkeling maak ook ik mij zorgen en dat heb ik uitgebreid beschreven in diverse boeken en talrijke publicaties. Die kritiek en zorg zijn overigens breed en komen zowel van links als van rechts en zowel uit seculiere als levensbeschouwelijke en wetenschappelijke kringen. Het was de overheid zelf die in 2017 onder druk van de maatschappelijke situatie de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) heeft ingevoerd om grondwettelijke rechten als bescherming van de persoonlijke levenssfeer (privacy) en lichamelijke integriteit te verankeren. Tevens werden wetgeving en beleid tegen de snel groeiende cybercriminaliteit ontwikkeld en ingevoerd. Aan die mondiale ontwikkelingen danken we het universeel bekende begrip ‘Big Brother’, naar het boek ‘1984’ van George Orwell met zijn vooruitziende visie. In kantelhoofdstuk 4 over ‘digitalisering’ heb ik dat met bronnen onderbouwd.  

Voorbeeld van goede gezondheidszorg

Ons land is een voorbeeld als het gaat om de kwaliteit van de gezondheidszorg. Ik heb daar persoonlijk de vruchten van mogen plukken, maar ook van  nabij de revolutie in de medische zorg meegemaakt. Het wetenschappelijk onderzoek dat tot vele medische doorbraken heeft geleid, het erfelijkheidsonderzoek, nieuwe vormen van medicatie, pacemakers en andere implantaten, de digitalisering van de zorg en verbetering van de diagnostiek, de ontwikkeling van robotica en andere vormen van kustmatige intelligentie. Er staan ons immense uitdagingen te wachten en de medische ethiek volgt vaak op afstand. Op dat punt is waakzaamheid geboden. Dat Nederland en vele andere landen demografisch aan het vergrijzen zijn en de levensverwachting nog steeds stijgt is een feit. De statistieken zijn daarover duidelijk en dat zal grote maatschappelijke gevolgen hebben. Bij trends ligt dat anders, want dan kan er nog worden omgebogen, maar dat vereist inzicht en daadkracht. De Volksgezondheid Toekomst Verkenning (VTV) 2018 (5) bevat een aantal trends bij ongewijzigd beleid. Naar verwachting zal door de vergrijzing het aantal mensen met ouderdomsziekten sterk stijgen. Volgens het Trendscenario van de VTV 2018 verdubbelt het aantal mensen met dementie van 154.000 in 2015 naar 330.000 in 2040. Dit zal immense gevolgen hebben voor bijvoorbeeld de eerstelijnszorg, verpleeghuiszorg en acute zorg. Ook de sociale huursector zal hiervan de gevolgen ondervinden.-TRENDS 3: ‘Adieu Zorgeloze Verzorgingsstaat’ | Jaap Spaans De geschetste trends zullen onvermijdelijk doorwerken naar andere maatschappelijke sectoren. Voortzetting van het huidige beleid kan leiden tot een verdubbeling van de jaarlijkse zorguitgaven naar 174 miljard euro. Van alle zorgsectoren stijgen de uitgaven aan de ouderenzorg het snelst. Daarom ben ik niet zo optimistisch over de vraag of de kwaliteit van de zorg zo zal blijven. In een eerdere uitgave op deze website heb ik daar aandacht aan besteed. Ik verwacht in dit kanteldecennium grote veranderingen in deze maatschappelijke sector. De premies voor zorgverzekeringen zullen stijgen en dat zal ook gelden voor de eigen bijdragen. Op dit moment is er nog onvoldoende inzicht in de directe en indirecte kosten van de CoViD-19 pandemie. Over herstel van de economie zijn de meningen van deskundigen verdeeld. Ik sluit niet uit dat er op termijn een versobering van de zorg zal volgen en dat zal zowel voor jong als oud, ziek of gezond, met of zonder beperking consequenties hebben.

De Volksgezondheid Toekomst Verkenning (VTV) van het RIVM 2020 had een geheel andere opzet, was vooral gewijd aan de corona pandemie en bevat een aantal kernboodschappen met betrekking tot de gevolgen van de pandemie:

–De extra sterfte aan COVID-19 in 2020 heeft geen effect op de levensverwachting voor de lange termijn;

— Maatschappelijke opgaven voor gezondheid zijn door corona nog urgenter geworden. In de Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2018 werden drie grote uitdagingen voor de Nederlandse volksgezondheid vastgesteld: 1) De blijvend hoge ziektelast door hart- en vaatziekten en kanker; 2) de groeiende groep zelfstandig wonende ouderen met dementie en andere complexe problemen; en 3) de toenemende mentale druk op jongeren en jongvolwassenen. Deze opgaven zijn nog urgenter geworden sinds de uitbraak van de pandemie. Het virus en de maatregelen verhogen de druk op de mentale gezondheid. Dat geldt voor bijna iedereen, en voor jongeren en jongvolwassenen in het bijzonder. Door de coronacrisis zijn rokers gemiddeld meer gaan roken en het aantal mensen met overgewicht stijgt verder. Dit zijn belangrijke risicofactoren voor kanker en hart- en vaatziekten. Doordat steeds minder mensen hieraan overlijden, leven steeds meer mensen met de langetermijngevolgen ervan. Voor deze mensen kan COVID-19 een ernstiger beloop hebben;

— Scheidslijnen tussen bevolkingsgroepen zijn scherper geworden en de generatiekloof is dieper geworden door de coronacrisis;

–De afschaling van de ‘gewone’ zorg door de pandemie was ingrijpend (6).

Foto’s persoonlijk archief. Treant ziekenhuis Hoogeveen met triagetent. Hoofdgebouw met informatiebord voormalig sanatorium Beatrixoord. Afdelingsbord Longafdeling UMCG Groningen.

Bronnen

1.— Het TBC-Museum Appelscha is sinds eind september 2017 gesloten –‘Nationaal Plan Tuberculosebestrijding 2016-2020 Op weg naar eliminatie’. RIVM Rapport 2016-0028. G. de Vries en R. Riesmeijer. –‘Tbc en ander misbruik van het immuunsysteem’. Oratie op 21 september 2015 van hoogleraar immunobiologie Annemarie Meijer aan de Universiteit van Leiden over onderzoek naar ons afweersysteem , onder meer om aanknopingspunten voor behandeling van tbc te vinden. Tbc en ander misbruik van het immuunsysteem – Universiteit Leiden

2.– Het Hongerwinter Onderzoek is een uniek onderzoek van het AMC naar de gezondheid van mannen en vrouwen die zijn geboren rond de tijd van de Hongerwinter (1944/1945) in het Wilhelmina Gasthuis in Amsterdam. Dat onderzoek heeft aangetoond dat ondervoeding tijdens de zwangerschap blijvende gevolgen kan hebben voor de latere gezondheid van het kind en generaties daarna. Hongerwinter Onderzoek – Gevolgen voor het kind van ondervoeding tijdens de zwangerschap

3.–‘Gij zult gezond zijn’. Bina Ayar en Matthias Giesen. Maandblad HP/DE TIJD, Juni 2021, pagina 61.

4.—‘Lucht om te leven. 60 jaar Chronische beademing Groningen’, pagina’s 16 en 45. Willy van der Schut, Centrum voor Thuisbeademing Groningen. 2015. 

5.–Volksgezondheid Toekomst Verkenning (VTV) 2018, onderwerpen ‘Ouderdomsziekten’ en ‘Zorguitgaven’. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), onderdeel van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.

6.–- VTV uitgave van het RIVM ‘Verder kijken dan corona, over de toekomst van onze gezondheid’. Verder kijken dan corona, over de toekomst van onze gezondheid | Volksgezondheid Toekomst Verkenning

 

–KANTELDECENNIUM 7: Klimaat, Milieu en Leefomgeving

 Het gebeurt steeds vaker dat ik dingen niet begrijp. De Covid pandemie heeft volgens deskundigen de ergste crisis sinds de Tweede Wereldoorlog veroorzaakt. Wat mij dan verbaast is dat harde feiten door een deel van de bevolking niet worden geloofd. De overbevolkte Intensive Care (IC) afdelingen worden genegeerd en door een klein deel van de bevolking, die Covid 19 als een  griepje beschouwt, zelfs ontkend. In het begin van de pandemie vroeg ook ik mij af of ik wellicht te goedgelovig was, maar die twijfel is over. Ik zie de angstwekkende gevolgen van de pandemie in landen als Brazilië, naar zuurstof smachtende patiënten in India die in de kofferbak van een auto naar het ziekenhuis worden vervoerd. Anderen overlijden onderweg. Ik krijg op talrijke media, nationaal en internationaal, uitleg over het tekort aan zuurstof en de op topcapaciteit werkende crematoria die het aanbod aan overledenen niet kunnen verwerken. In eigen land zie ik dat covid patiënten gemiddeld 17 dagen op de IC verblijven, wat er onder andere toe heeft geleid dat de coronazorg werd opgeschaald en andere zorg zoals operaties, tot verdriet van velen worden uitgesteld. Naar de gevolgen op langere termijn van uitgestelde diagnoses, behandelingen en operaties kunnen ook de medische deskundigen alleen maar gissen. De toekomst zal het ons leren.

Met de ontkenners van klimaatverandering is het niet veel anders. Laat ik voorop stellen dat ik mij er terdege van bewust ben dat klimaat en milieu ook cyclisch kunnen veranderen, dus niet alles is te wijten aan menselijk gedrag. Echter dat het klimaat de afgelopen decennia voor een belangrijk deel ook is veranderd door menselijk gedrag, kan niet worden ontkend. Zelf werd ik daarin bevestigd door een televisiereportage, waarin ruimtefoto’s van de aarde over de afgelopen vier decennia werden vergeleken. Het was een schokkende aanblik van de voortschrijding van aangetaste natuurgebieden, slinkende gletsjers en ijskappen, opdrogende meren, ontdooiing van permafrost in Siberië, massale ontbossing en vervuiling. De op veel feiten gebaseerde media informatie, gevoegd bij eigen waarnemingen in de directe omgeving en praktijkverhalen in reportages van deskundigen zoals de zeer bereisde bioloog David Attenborough, bevestigen de zorg dat de mensheid roofbouw pleegt op de aarde. Om een Bijbelse term te gebruiken ‘de aarde wordt ontwijd door haar bewoners’ (1). Extra zuur is dat veel problemen worden veroorzaakt door welvarende industrielanden, terwijl de armere wereldburgers het eerst de destructieve gevolgen merken van bijvoorbeeld een stijgende zeespiegel, overbevissing, vervuiling, droogte en overstromingen. 

Leefomgeving

Angst en wanhoop over het klimaat, ons milieu en dus onze leefomgeving groeien in snel tempo. ‘Eco Anxiety’ (Engels voor angst/ongerustheid ook wel klimaatstress genoemd)! In 2017 is het door de American Psychological Association in de Verenigde Staten tot officiële diagnose verklaard De diagnose kan worden omschreven als chronische vrees of ongerustheid over milieu en klimaat. Ik kwam ook de term klimaat rouw tegen in een maandblad over psychologie. Het kan tot allerlei klachten leiden zoals slaapproblemen en uitgroeien tot een obsessie . Angst voor klimaat en milieu wordt niet weggenomen door een verantwoorde en duurzame persoonlijke levenswijze, hoewel dat wel natuurlijk wel kan helpen. Mijn ervaring is dat juist onder degenen die zich bij het onderwerp en de gevolgen voor toekomstige generaties sterk betrokken voelen, ergernis kan ontstaan over gedrag in de omgeving dat onverantwoord is. Ik denk aan verspilling, een gebrek aan inlevingsvermogen, crimineel gedrag zoals het dumpen van chemisch afval in natuurgebieden. Het is mijn vaste overtuiging dat het halen van de klimaatdoelen tot grote maatschappelijke veranderingen en tegenstellingen zal leiden. Het groei denken staat per definitie op gespannen voet met het halen van klimaatdoelen. Ik geloof niet zo in de visie van degenen die uitdragen dat meer welvaart zal zorgen voor een duurzamer wereld. Volgens deskundigen is dit misleidende informatie. We zullen uiteindelijk moeten versoberen om de klimaatdoelen te halen, of we willen of niet. Daarbij is de kans groot dat de verschillen tussen rijk en arm zullen toenemen. Waar ik mij zorgen over maak is de haast die spreekt uit sommige beleidsmaatregelen van de overheid en de paradox die er uit voortvloeit. In hoog tempo moet in ons land de energie transitie plaats vinden en soms zijn de maatregelen ondoordacht en onvoldoende gerijpt en onderbouwd. Nederland moet aardgasvrij worden, terwijl in Duitsland de overgang van olie naar aardgas wordt gesubsidieerd. In Nederland wordt biomassa gesubsidieerd, terwijl deskundigen de laatste jaren nadrukkelijk wijzen op de twijfel die bestaat over de duurzaamheid daarvan en de gezondheidsrisico’s bijvoorbeeld van massale houtstook in dichtbevolkte gebieden biomassreport — Elfond . Een kind kan bedenken dat het kappen van bossen in de VS en de Baltische Staten om ons land, Denemarken en het Verenigd Koninkrijk van houtpellets voor energieopwekking te voorzien, verre van duurzaam is. Onder degenen die thans door gesubsidieerde biomassacentrales en houtkachels overlast en gezondheidsrisico’s ervaren in hun leefomgeving, nemen de verontwaardiging  en zorg toe. Vaak is er onvoldoende voorlichting en overleg over de energietransitie, waardoor het vertrouwen onder de burgers afneemt.  Daarnaast is er grote onzekerheid over de kosten van het halen van de klimaatdoelen zoals de energietransitie en de gevolgen daarvan voor andere verplichtingen die de overheid heeft zoals het sociale stelsel, de sterk stijgend zorgkosten door de vergrijzing, een toegezegde bijdrage aan de NAVO etc.. Nu al blijkt dat huiseigenaren en woningcorporaties die hoge kosten niet kunnen dragen of daartoe niet bereid zijn.

Extra problematisch is dat waarschijnlijk volgend jaar al het systeem van de Omgevingswet in de praktijk zal functioneren. Bij aanvragen voor omgevingsvergunningen om te bouwen, moet beter worden gekeken naar de mate van duurzaamheid en mogelijke gezondheidsrisico’s. Ik verwacht dat het een stroom bezwaren zal opleveren en dat kan weer vertragend werken op het halen van de klimaatdoelen. Onlangs meldde een dagblad op basis van honderden stukken, dat de stikstofproblematiek het systeem lam legt. Het probleem doet zich voor op veel plaatsen Volgens lokale organisaties en omwonenden die te maken krijgen met biomassacentrales, windmolen en zonneparken is er onvoldoende lokaal overleg en inspraak en wordt de discussie gekaapt door de zogenaamde eco-elite. De lobby van elitaire burger coöperaties, adviseurs en activisten ‘die bezig zijn hun geweten schoon te wassen’ maar tegelijk willen vermijden dat de gevolgen van de energietransitie hun eigen leefomgeving beïnvloeden (Not in my backyard). Zo’n opstelling is strijdig met het uitgangspunt van het behalen van de klimaatdoelen, namelijk dat ‘een eerlijke verdeling van lusten en lasten breed geïnterpreteerd moet worden, niet alleen financieel maar ook ruimtelijk en sociaal. Actualiteitenprogramma Nieuwsuur openbaar op dinsdag 11 mei 2021 schokkende feiten rond vermoedens van belangenverstrengeling, mogelijke corruptie en zelfverrijking bij projecten in de Eemshaven (2). 

Geloof in de mensheid

In het televisieprogramma van Ivo Niehe vertelde echtgenote Joos Ockels over de laatste uren van echtgenoot Wubbo. Een uur voor zijn overlijden vond hij nog de kracht voor een hartstochtelijke boodschap: ‘Ik heb kanker, maar de aarde heeft ook kanker’. Als mensheid moeten we de goede ‘mindset’ hebben om vernietiging te voorkomen. Aan het einde van zijn leven gaf hij een ‘statement for the earth’ uit over geloof in de mensheid. Daarin geeft deze betrokken geest een visie op wat er gebeurt en wat de toekomst van ons eist. Volgens Ockels is het genoeg en zijn we te ver gegaan. ‘De industriële revolutie heeft ons in een ongewenste situatie gebracht. We zijn door de natuur geraasd, we vernietigen onze levensbronnen. We moeten stoppen, we moeten veranderen, we moeten een ander pad kiezen, we moeten onze levens veranderen, en de manier waarop we zaken doen’. Ik deel zijn mening over de huidige situatie op de wereld. Het Wereld Natuur Fonds (WNF) toont via een reclamecampagne in de media aangrijpende beelden met de indringende tekst: ‘Wij zijn de eerste generatie die weet dat we de wereld aan het vernietigen zijn. We zijn ook de laatste generatie die hier nog iets aan kan doen. Elke seconde telt, help je mee?’. Zo’n aansprekende slogan met beelden landt bij velen. De bezorgdheid over de planeet die we achterlaten voor volgende generaties, die ik al vele jaren meedraag, is terecht en dat we het kunnen weten heb ik aan het begin van deze publicatie beschreven. Ockels formuleerde ook zijn tien geboden over het geloof in de mensheid die te vinden zijn via internet. Na hem volgden er nog velen die waarschuwden voor de klimaatrisico’s en mogelijke oplossingen aandroegen (3). Over de goede afloop ben ik helaas minder positief. Als ik dagelijks kennis neem van het egoïsme, de hebzucht en de ongelijkheid op de wereld alsmede de excessen in de vorm van oorlogen, criminaliteit, geweld en het gebrek aan empathisch vermogen, geloof ik niet dat de mensheid op eigen kracht in staat is de betere wereld te creëren waar zo naar wordt verlangd. In de slothoofdstukken ga ik daar dieper op in. Massale ontbossing schaadt de schepping/ons ecosysteem.

Kantelconclusie: Als er één onderwerp is dat dit decennium een groot stempel zal drukken op de nabije toekomst en tot kanteling van ons gedrag zal moeten leiden, is het klimaat en milieu. Er is in feite sprake van een permanente crisissituatie, die naast goed leiderschap vooral openheid en transparantie naar de brede lagen van de bevolking vereist.

Foto’s familie-archief. Windmolenpark Eemshaven. Dijkverzwaring/verbreding wegens klimaatverandering bij het Eemshotel in Delfzijl. Links de dijk voorheen. Rechts de dijk  in 2021.  Aanvoer pellets voor energiecentrale blokverwarming in woonwijk. Spaarbankbos in Hoogeveen. Bossen zijn onmisbaar voor het leven op de planeet. Volgens het WNF is ons land een grote Europese aanjager van ontbossing. ‘Shame on us’. 

Bronnen:

Bronnen onder 1

–Jesaja 24:5. –Time Magazine July 20-27 2020 ‘One last chance. The defining year for the planet by Justin Worland’. –Het Financieele Dagblad, 1/11/2006. ‘Stern verhit de gemoederen’. Hij waarschuwde openlijk voor de opwarming van de aarde en de gevolgen ervan. –Hoogeveensche Courant, 12/11/01 ‘VN: ramp door groei van wereldbevolking’.

Bronnen onder 2

–Psychologie Magazine, 6/2019. Anne Havelaar: ‘Help de wereld. Huilen om gekapte bomen’. –Algemeen Dagblad, 7/4/21 Leo van Raaij ‘Overijssel: geen geld meer naar houtgestookte biomassacentrales’. –NOS Nieuws, 14/4/2021 ‘WNF: Nederland is grote Europese aanjager van ontbossing’. –Website uit Estland van het Estonian Fund for Nature. Ook verwerkt in de tekst van de brief en verwijzing naar het rapport over export van en subsidies op pellets, pagina’s 5, 30 en 31  biomassreport — Elfond –Trouw, 28/12/2019 Estland is grootleverancier van biomassa, maar wil af van de productie van pellets’.  –Dagblad van het Noorden, 4/12/2019 ‘Is houtstook het nieuwe roken?’. –Dagblad van het Noorden, 6/5/2019 ‘Vernietiging natuur bedreigt mensheid’. –Dagblad van het Noorden, 26/10/2019. ‘Nederland sloopt natuur en maakt inwoners VS ziek. Biomassa? Ik snap niet wat daar duurzaam aan is’. –Nederlands Dagblad, 8/7/2020 ‘SER: geen biomassa voor energieopwekking’. De Telegraaf 8/5/2021 en on-line 10/5/2021 respectievelijk ‘Gevangen in windmolenweb. Groen rookgordijn Omwonenden turbines voelen zich machteloos tegen listige lobby van burger coöperaties, adviseurs en activisten’(Mike Muller en Edwin Timmer) en ‘Overvallen door stikstofmalaise: amper ideeën en geen plan B’. De Telegraaf online, Alexander Bakker, 10/5/2021. Interview met onderzoeksjournalist Bas Haan in het actualiteitenprogramma Nieuwsuur op 11 mei 2021.

Bronnen onder 3

–Tros TV Show – 17-1-2021 – Tvblik Ivo Niehe ’. –‘Statement Wubbo Ockels: ‘We moeten ons voortbestaan redden’ en ‘Ik heb een superleven gehad’, Algemeen Dagblad, Redactie, 19/05/2014 en Arno Gelder 19/5/2014. –Tevens Statement van Wubbo Ockels: ‘We moeten ons voortbestaan redden’. –Nieuwsbericht van de Nederlandsche Bank (DNB) van 22 maart 2021 ‘DNB publiceert eerste rapportage over financiële  klimaatrisico’s- en kansen volgens de Task Force on Climate-related Financial Disclosures (TCFD). –‘Topman ASR: we hebben een noodfonds voor een klimaatramp nodig’. | RTL Nieuw, 15/3/2021.

-KANTELDECENNIUM 6: Economie & Financiën

Deze publicatie ziet er iets anders uit dan voorgaande. Ik benader het belangrijke onderwerp ‘economie’ informeler en meer vanuit mijn persoonlijke situatie en visie. Ook de onderbouwing met bronnen die ik normaliter overvloedig vermeld, is beperkt. Negen van de twaalf hoofdstukken van Het Kanteldecennium 2020-2030 gaan over belangrijke onderwerpen binnen een mondiale context. Maar bij alle onderwerpen is er één gemeenschappelijke noemer, namelijk dat ze nauw verweven zijn met geld, met economie. Die samenhang wordt vaak onderbelicht. De doorsnee burger die tracht zich goed en breed te informeren, zal regelmatig kijken naar de vele actualiteitenrubrieken en discussieprogramma’s. Diegene zal zich, net als ik, regelmatig afvragen hoe het toch mogelijk is dat deskundigen, wetenschappers, trendwatchers en andere deskundigen aan de discussietafels meningen verkondigen over belangrijke kwesties die lijnrecht tegenover elkaar staan. Ik belicht in dit hoofdstuk vanuit de geschetste context, de volgende in mijn visie voor de economie belangrijke onderwerpen en verwijs indien nodig naar eerdere publicaties van mij en de daar vermelde foto’s en bronnen:

–Mijn opvoeding en jeugd tijdens de Wederopbouw waren bepalend voor mijn huidige visie op welvaart en economie

–De zorgeloze verzorgingsstaat

–De gevolgen van de corona pandemie

–Het betaalstelsel

Mijn opvoeding en jeugd tijdens de Wederopbouw zijn van grote invloed geweest op mijn huidige visie op welvaart en economie

Ik ben van de babyboomgeneratie, geboren in 1948, drie jaren na het einde van de Tweede Wereldoorlog. Mijn drie zusters en broer zijn geboren voor en tijdens de oorlog. Enige achtergronden van het gezin waarin ik opgroeide en de invloed van de oorlog, beschreef ik in een eerdere publicatie op deze website. Ieder mens maakt in het leven wel dingen mee die zich diep in het geheugen nestelen. Tijdens actieve levensfasen worden die vaak naar de achtergrond gedrongen, om op latere leeftijd weer versterkt naar boven te komen. Een zo’n herinnering is dat ik in het begin van de vijftiger jaren met mijn moeder vanuit Voorburg met de Blauwe Tram naar Den Haag reisde, om inkopen te doen. De tram reed door de Haagse wijk Bezuidenhout die nog zwaar gehavend was door het geallieerde bombardement van maart 1945. Als vijfjarige kleuter herinner ik mij dat nog, maar de diepere betekenis van het trieste uitzicht vanuit de tram ontging mij. Mijn aandacht ging vooral uit naar de trambestuurder, de ‘spannende’ dingen die ik in het centrum van Den Haag waarnam en het kroketje dat ik met mijn moeder ging eten bij Rutecks. Als er genoeg geld was volgde er soms een bezoekje aan de Cineac, waar elk uur het polygoon nieuws voor een luttel bedrag kon worden bekeken. Het was een sobere tijd waarin geldzorgen ons gezin beheersten. In die vijftiger jaren werd bij mij de basis gelegd voor mijn aversie tegen verspilling en overconsumptie en de behoefte aan soberheid en overzicht. Eigenschappen die wellicht door velen als positief zullen worden aangemerkt, zeker in het huidige duurzaamheidsstreven. Het leven heeft mij echter ook geleerd, dat ze het vermogen om in betere tijden van materiele en aardse zaken te genieten kunnen blokkeren. Gestimuleerd door de Marshall hulp uit de VS, zorgde de naoorlogse Wederopbouw voor een snelle welvaartsgroei. Als in de jaren vijftig schoolkinderen massaal aan de (volle) schoolmelk zijn, komt de economie op stoom. Er wordt fors geïnvesteerd en er is onder de bevolking voldoende motivatie en werklust. Toen werd de basis gelegd voor de zorgeloze verzorgingsstaat met een gedegen sociaal vangnet.  Dat geld en welvaart belangrijk zijn, zullen weinig mensen ontkennen. In die opverende economie was weinig aandacht voor de talrijke ethische kwesties die nu de samenleving domineren. We leven nog steeds in een bevoorrecht land. Weliswaar is de welvaart onrechtvaardig verdeeld, maar door het sociale vangnet is armoede hier minder ingrijpend dan in veel armere landen. In het lopende kanteldecennium zal de omgeving ingrijpend veranderen en daar kunnen we ons maar beter op voorbereiden, persoonlijk en de samenleving als geheel.

De Zorgeloze Verzorgingsstaat en de Hollandse ziekte

Onze verzorgingsstaat biedt sociale zekerheid aan kwetsbare burgers en we hebben een van de beste zorgstelsels ter wereld. Basiszorg is voor iedere burger beschikbaar en er zijn allerlei regelingen om de levensomstandigheden te verbeteren. Afhankelijk van een aantal voorwaarden, kunnen ouderen een ouderdomsuitkering krijgen en na een werkzaam leven een aanvullend pensioen. De huidige dynamiek in onze snel veranderende samenleving, roept echter bij velen onzekerheid op. Op 27 januari 2019, dus ruimschoots voor de corona uitbraak, zei de directeur van De Nederlandse Bank (DNB) Klaas Knot in het televisieprogramma Buitenhof over de schokbestendigheid van onze economie: ‘De wereld is onzeker en aan onzekerheden kunnen we weinig doen’. In het in 1992 uitgegeven boek ‘Afscheid van de zorgeloze verzorgingsstaat’, geven de auteurs een ruwe schets van ‘de verzorgingsstaat van morgen’. Met een vooruitziende blik analyseren zij ons sociale zekerheidsstelsel van dat moment maar ook mogelijke effecten voor de langere termijn, zoals betaalbaarheid van het systeem. Bijna drie decennia terug pleitten zij voor een grondige versobering van voorzieningen en verzekeringen, waarbij zelfs ingrepen in de AOW zoals verlaging, niet worden uitgesloten. Wel wordt er de kanttekening bij geplaatst dat dit gevoelig ligt in de samenleving (1). In de decennia die volgen zouden nog vele publicaties en rapporten over de verzorgingsstaat worden gepubliceerd, onder andere van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR, 2). Een cruciale en zeer actuele vraag uit het WRR-rapport sprak mij aan: ‘wat betekent een globaliserende wereldorde voor de verzorgingsstaat?’. De ontdekking van de gasbel van Slochteren door de NAM op 29 mei 1959, was een belangrijke impuls voor het optuigen van een zorgeloze verzorgingsstaat. De ene na de andere sociale wet werd aangenomen en leidde tot onze verzorgingsstaat, een sociaal paradijs. Laat ik duidelijk stellen dat dit voor velen, inclusief mijn gezin, een zegen was en reden voor dankbaarheid. Er waren echter ook kritische geluiden van deskundigen. Overbesteding en overconsumptie in plaats van spaarzaamheid, zouden op termijn een onbetaalbaar systeem creëren. Een overdreven sociaal vangnet, zou een negatieve invloed hebben op de zelfredzaamheid en verlammend kunnen werken op het initiatief van burgers. Vraag was ook toen al wat de gevolgen van een crisis zouden zijn voor de verzorgingsstaat. In de media verschenen zelfs berichten over de Hollandse Ziekte. Voor de Noorse overheid zou het decennia later zelfs een aanleiding zijn om anders om te gaan met de immense gasvoorraden, die daar werden ontdekt. De inkomsten ervan worden ondergebracht in het Noorse staatsinvesteringsfonds, in plaats van uit te geven en de consumptie te stimuleren. Dit grootste staatsinvesteringsfonds ter wereld met een enorm vermogen, investeert fors in duurzame energie ook in Nederland. Nu de wereld voor ongekende uitdagingen staat met veel onzekerheden, is een herijking van onze verzorgingsstaat onvermijdelijk. Het halen van klimaatdoelen, de toegezegde verhoging van de bijdrage aan de NAVO, mondiale uitdagingen en de ingrijpende economische gevolgen van de coronapandemie zijn slechts enige uitdagingen voor de verzorgingsstaat. Het wegvallen van aardgasbaten en de energietransitie die momenteel plaats vindt, zullen ons land harder treffen dan andere landen. De financiële crisis maakte ons nog bewuster van de complexiteit van de samenleving. De huidige coronapandemie heeft geleerd dat er onvoorspelbare ontwikkelingen kunnen zijn met een groot ontwrichtend effect, waarop de mensheid amper greep heeft . Zie ook:  TRENDS 3: ‘Adieu Zorgeloze Verzorgingsstaat’ | Jaap Spaans 

De gevolgen van de corona pandemie

De corona pandemie wordt door politici en wetenschappers aangeduid als de grootste crisis sinds de Tweede Wereldoorlog. Ik deel die mening slechts ten dele. De pandemie is anders en de ontwrichting is groot en dat geldt ook voor de gevolgen van deze crisis voor komende generaties. Belangrijk verschil is dat de naoorlogse Wederopbouw zich voornamelijk richtte op ons land, op nationale belangen, onze export, economie en ons ons sociale stelstel. Inherent aan die groei namen de omvang en het belang van Europa toe en is het globaliseringsproces in een stroomversnelling geraakt. In de decennia die volgden heeft ons van export afhankelijke landje daar veel baat bij gehad. Internationalisering en globalisering maakten de samenleving echter ook ingewikkelder onder andere door een opstapeling van grensoverschrijdende en geopolitieke problemen en uitdagingen. Het post corona herstel vereist een totaal andere aanpak dan direct na de oorlog. De gedachte dat we ons als klein land kunnen handhaven op een wereldtoneel waarop een aantal grootmachten de dienst uitmaakt, is volstrekt onrealistisch. Ik heb dat in diverse publicaties beschreven. In het verleden was ook ik sceptisch ten opzichte van een aantal Europese ontwikkelingen, maar in hoofdstuk vier over de geopolitieke situatie heb ik beschreven waarom Europese integratie juist nu zo belangrijk is. De nasleep van de corona pandemie zal groot zijn en nieuwe crises zijn onvermijdelijk. Hoe kwetsbaar de wereldhandel is op logistiek gebied, bleek uit de Suez blokkade door het vastgelopen containerschip Ever Given in maart 2021. Een groot deel van de internationale transportketen kwam abrupt tot stilstand en een langdurige stremming zou grote schade voor de wereldhandel tot gevolg hebben gehad. Dankzij onder andere de slepers van het Nederlandse bedrijf Smit Tak, kon de blokkade snel worden opgelost en een calamiteit worden voorkomen. Nu er al containerschepen staan gepland die 24.000 containers kunnen laden, lijkt de tijd voor bezinning rijp. Bij een postcorona herstelplan zal dan ook rekening moeten worden gehouden met de vele grensoverschrijdende problemen, zoals de aanpak van de klimaatcrisis, de ontwrichtende werking van cybercrime en cyberwar, criminaliteit en internationale spanningen. Natuurlijk blijft de nationale situatie belangrijk, zoals de beheersbaarheid van de uit de hand lopende zorgkosten, het groeiende woningentekort, onzekerheden rond het energie transitiebeleid. Als het vaccinatieproces is afgerond, kan een grondige inventarisatie van de gevolgen tot een toekomstgericht herstelplan leiden. Onlangs was in een nieuwsuitzending een aantal failliete horeca ondernemers aan het woord. Op emotionele wijze uitten zij hun emoties over hun levenswerk, hun florerende bedrijven die door de pandemie waren vernietigd. Menselijke tragedies. Belangrijke vraag is wat er gaat gebeuren met al die lege horeca- en winkelpanden die ter beschikking komen. Zal er geld van draagkrachtige criminelen worden geïnvesteerd in deze bedrijven en groeit daardoor het risico op vermenging van onderwereld en bovenwereld? Ondernemers zoeken steeds vaker naar alternatieve middelen voor financiering en dat kan een risico zijn. Ook dergelijke gevolgen moeten worden meegewogen bij een herstelplan. Er wordt helaas nog onvoldoende over nagedacht. Keihard gegeven is dat de Nederlandse staatsschuld door de gevolgen van de pandemie sterk is toegenomen, waardoor op langere termijn bezuinigingen om een nieuwe financiële buffer op te bouwen onontkoombaar zijn. En dat in een tijd waarin de komende jaren een miljoen woningen moeten worden gebouwd om aan de te verwachten vraag te kunnen voldoen. De kosten van de energietransitie zijn onzeker en het beleid onsamenhangend. In het televisieprogramma Nieuwsuur van 1 maart 2021 werden schokkende cijfers en onzekerheden gepresenteerd, rond een aantal proefprojecten om woningen te verduurzamen. Met behulp van duurzaamheidsubsidies, waren huizen voor ongeveer 20.000 euro verduurzaamd en gasloos gemaakt. De kosten van verduurzaming zouden volgens deskundigen en enige deelnemers aan de proef, zonder subsidie zijn uitgekomen op 40.000 euro per woning. Een aantal huiseigenaren gaf aan bij dergelijke hoge kosten niet over te gaan tot verduurzaming. Die onzekerheden over de kosten en de gevolgen voor leefomgeving en gezondheid, kunnen het draagvlak onder de bevolking aantasten. De transitiekosten kunnen dit kanteldecennium bovenop de extra kosten komen die gemaakt moeten worden om de bio-industrie te reduceren, de vreemdelingenketen te beheersen en de toegezegde financiële bijdrage aan de NAVO te bekostigen om maar enige voorbeelden te vermelden. En dan maar hopen dat de rente niet te sterk stijgt en de staatsschuld beheersbaar blijft. President Klaas Knot van DNB benadrukte in een rede bij de presentatie van het Jaarverslag over 2020 op 22/3/21, dat na de pandemie de staatsschuld weer zal moeten worden verminderd. Juist door die lage staatsschuld had ons land een buffer om de ondersteuningsmaatregelen te financieren. Land en volk wacht een aanzienlijke inspanning. De topman van een financiële instelling pleitte onlangs voor een noodfonds voor een klimaatramp. Hij dacht daarbij aan een dijkdoorbraak of andere natuurrampen, die niet door verzekeraars kunnen worden gedekt. In hoofdstuk 7 over klimaatverandering ga ik daar dieper op in. De baas van de World Health Organisation (WHO) onderstreepte op 30 maart 2021 de noodzaak van een internationale aanpak voor pandemieën (global approach), waarbij de lessen die zijn getrokken uit de Covid19 pandemie worden geïmplementeerd. Bij zo’n brede aanpak moeten niet alleen de analyses van medici en virologen worden betrokken, maar ook die van deskundigen die het vermogen en de kennis hebben om de economische en sociale gevolgen te kunnen inschatten. De bekende viroloog Marion Koopmans haalde in een uitzending van Buitenhof de ‘preventie-paradox’ aan, die in ons land heerst. Vaak komt er pas actie als zich een ernstige situatie voordoet, terwijl juist preventie zo belangrijk is. In dat verband sprak de publicatie ‘De Economie na het coronavirus: Hoe Nederland zich uit de crisis kan innoveren’ van TNO mij bijzonder aan (3). Oplossing van de coronacrisis heeft uiteraard de hoogste prioriteit, maar we moeten vooral ook nadenken over de toekomst en hoe ons land op de langere termijn economisch uit de crisis kan groeien. Want de recessie die als gevolg van de coronamaatregelen op ons afkomt is onvermijdelijk. De staatsschuld is fors gestegen, de hoogte van het begrotingstekort is nog niet te overzien en dat geldt ook voor de schulden die ondernemers hebben, bijvoorbeeld bij de betaling van uitgestelde belastingaanslagen.

Persoonlijke zorgen over de toekomst

Vanuit mijn persoonlijke opvatting heb ik een aantal punten van zorg over de toekomst. In hoofdstuk 4 over digitalisering heb ik uitgebreid aandacht besteed aan het betaalsysteem. Door overheden en bedrijfsleven worden we als burgers meegezogen in de digitaliseringshype. Digitalisering biedt vele voordelen, maar ook vele nadelen zoals ik heb geschetst in dat hoofdstuk. Supermarkten stellen alles in het werk om de klanten mee te slepen in hun digitaliseringsdrang. De vele nadelen voor werkgelegenheid, toenemende onpersoonlijkheid en de privacyaspecten komen onvoldoende aan bod. Dat geldt ook voor de banken die na een stimuleringsbeleid voor internetbankieren en ontmoedigingsbeleid voor contant geld, de macht naar zich hebben toegetrokken. Bankkantoren worden in hoog tempo gesloten, de gevolgen voor kwetsbare burgers worden onvoldoende afgewogen. In diverse brieven aan banken en ingezonden brieven in media heb ik daarvoor aandacht gevraagd. De Nederlandsche Bank (DNB) is er echter duidelijk over. ‘Contant geld moet blijven als betaalmiddel’. Zie mijn publicatie daarover op deze website met verwijzing naar een publicatie van DNB. De pandemie heeft online kopen en digitaal betalen in een stroomversnelling gebracht.  Efficiency en geld bepalen het beleid. Net zoals de winkelleegstand vind ik dat een mentale verarming voor onze samenleving. Tegelijk zien we een snel groeiend aantal kwetsbare burgers, dat onder schuldbewind moet worden gesteld. Overconsumptie door pingemak en online bestellingen speelt vaak een rol. Belangrijkste risico van het betaalsysteem vind ik dat geld is gedegradeerd tot een getal in een computer en iemand eenvoudig kan worden uitgesloten van het betaalverkeer. De dekking door goud die in het verleden de kracht was van belangrijke valuta, wordt steeds minder belangrijk. Dat maakt ons kwetsbaar, met name bij crises. De woningmarkt en de veel te sterk gestegen huizenprijzen vormen een tijdbom onder ons financiële systeem. Daarnaast zijn er de klimaatrisico’s die echter ook een uitdaging kunnen betekenen (4). We hebben vaak kritiek op Zuid-Europese landen die tekort zouden schieten bij hervormingen. Het is de EU die nu van ons land hervormingen eist om de hoge schuldenlasten van burgers burgers en ondernemingen te beteugelen. Bijdragen uit het Europese Herstelplan zijn zelfs gekoppeld aan hervormingen op dat gebied. Bij crises, stijgende rentes of sociale problemen zullen veel huizenbezitters onder water komen te staan en niet meer aan hun financiële verplichtingen kunnen voldoen. Banken en financiële instellingen kunnen daarin worden meegezogen. 

Foto’s: Mega containerschip Madrid Maersk komt aan op de Maasvlakte. Corine van Kapel Nationale Beeld Bank (NBB). Foto Ruïne Bezuidenhout na bombardement: Vervaardiger Willy Schuurman – Collectie Haags Gemeentearchief.  Foto Beurs van Berlage met tekst: Jaap Spaans. Gevel van een in 2020 ontruimd bankfiliaal met de ‘littekens’ van ontmantelde geld- en stortingsautomaten. Omslag rapport ‘De verzorgingsstaat herwogen. Over verzorgen, verzekeren, verheffen en verbinden’. Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. 

Bronnen

1.’Afscheid van de zorgeloze verzorgingsstaat’, hoofdstuk 9 onder 9.2. M.J. de Jong en R. van Schoonhoven. Uitgave Spectrum / Aula, 1992. 2.’De verzorgingsstaat herwogen’. Rapport van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid en Amsterdam University Press, hoofdstuk 3 Globalisering en de verzorgingsstaat. Amsterdam 2006. 3. Hoe Nederland zich uit de crisis kan innoveren | TNO en Orchestrating innovation: hoe transities écht kunnen slagen | TNO  4. DNB publiceert eerste rapportage over financiële klimaatrisico’s en -kansen volgens TCFD Website DNB 22/3/21   

Zie ook de publicaties van mij die betrekking hebben op economie op de overzichtspagina  van deze website en onder artikelen

–KANTELDECENNIUM 5: Criminaliteit en Rechtshandhaving

Dit hoofdstuk bestaat uit verschillende delen die afzonderlijk gelezen kunnen worden

Rechtshandhaving betekent dat de burger wetten en regels moet naleven waarop wordt toegezien en gecontroleerd. Het belang ervan voor onze rechtsstaat komt tot uitdrukking in het wapenschild, met het beeld van twee leeuwen en de tekst ‘Je maintiendrai’ oftewel ‘Ik zal handhaven’. In het civiele recht kan handhaving, zoals naleving van bijvoorbeeld het Burgerlijk Wetboek, door sancties of juridische actie worden afgedwongen. Bij het strafrecht en bijzondere wetgeving op onder andere het gebied van belastingrecht, voedselwetten, regels voor het transport en sociale wetgeving zien de overheid en opsporingsorganisaties erop toe dat het recht wordt nageleefd, door preventie, controle en opsporing. Handhaving gebeurt door algemene opsporingsambtenaren (Nationale Politie en Koninklijke Marechaussee) en buitengewone opsporingsambtenaren (inspecties, autoriteiten en BOA’s). De coronapandemie heeft de burgers nadrukkelijk gewezen op de belangrijke rol van BOA’s. Zij sporen bepaalde strafbare feiten op en vullen zo politie en marechaussee aan bij de handhavingstaken. BOA’s hebben opsporingsbevoegdheden die samenhangen met hun functie, die meestal beperkt zijn tot één bepaald werkterrein. Denk bijvoorbeeld aan jachtopziener, milieu-inspecteur, sociaal rechercheur of parkeerwachter. Als de regels worden overtreden kan het Openbaar Ministerie (OM) een vervolging instellen en vervolgens een schikking treffen of strafbare feiten aan de rechter voorleggen. Die oordeelt en legt eventueel een sanctie op. De Grondwet is de basis van ons rechtssysteem waarop de zogenaamde scheiding der machten of Trias Politica is gebaseerd. Dat houdt in dat de wetgevende, de uitvoerende en de rechterlijke macht strikt gescheiden zijn. Wetten die voortvloeien uit de Grondwet noemen we organieke wetten. Ook zijn er wetten gebaseerd op internationale verdragen, zoals de Algemene Verordening Gegevensbescherming ( AVG), Europese regels waarin onderwerpen als privacy en digitale ontwikkelingen zijn geregeld (zie ook hoofdstuk 4). Om zo’n EU Verordening rechtskracht (jurisdictie) te geven in ons land is er een korte wet ingevoerd, de Uitvoeringswet AVG. Toezicht en handhaving berusten bij de Autoriteit Persoonsgegevens (AP). Ik herinner mij uit mijn werkzame leven bij de politie en een inspectiedienst dat we in de zeventiger jaren bij grensoverschrijdend vervoer al handhaafden op Europese regels, bijvoorbeeld voor de rust- en rijtijden van beroepschauffeurs. Een van de snelst groeiende vormen van criminaliteit is computercriminaliteit, zoals computervredebreuk (hacking) en identiteitsfraude die voor politie en bijzondere opsporingsdiensten relevant zijn voor het toezicht, bijvoorbeeld door datalekken. Cybercriminaliteit is strafbaar gesteld in het Wetboek van Strafrecht. In 2016 werd het rapport ‘Handelen naar waarheid’ uitgebracht over het functioneren van de politie, waarin een belangrijke conclusie mij aansprak. Uit de vele gevoerde gesprekken en literatuur rijst volgens de opstellers van het rapport de conclusie op, ‘dat de opsporing in het algemeen over een te gering verandervermogen beschikt om als organisatie de huidige en toekomstige uitdagingen aan te kunnen’. Vervolgens wordt een aantal interne knelpunten opgesomd (1). Deze algemene conclusie is zo belangrijk, omdat onze samenleving steeds dynamischer wordt en voortdurend verandert. In het tv-programma Buitenhof van 7 maart 2021 uitte minister van Justitie Grapperhaus zijn zorgen over de toegenomen druk op de rechtsstaat. Als belangrijke oorzaken verwees hij onder andere naar de bezuinigingen bij politie en justitie, die sinds de financiële crisis zijn doorgevoerd. Justitie wordt volgens hem gemangeld door de enorme uitgaven voor zorg en sociale uitkeringen. In dit hoofdstuk ga ik in op twee belangrijke aspecten van de rechtshandhaving, namelijk de algemene opsporingsambtenaren bij politie en marechaussee en de buitengewoon opsporingsambtenaren (BOA’s) voornamelijk werkzaam bij gemeentes, inspecties en autoriteiten. Ik maak deze scheiding omdat ik in beide sectoren jarenlang werkzaam was en er de afgelopen decennia diverse boeken en publicaties over schreef.  Zie ook andere publicaties die ik schreef voor deze website -Rechtshandhaving en criminaliteit: actie en reactie | Jaap Spaans   en  -Verband tussen plofkraken, digitalisering en kletskassa’s | Jaap Spaans  en -TRENDS 3: ‘Adieu Zorgeloze Verzorgingsstaat’ | Jaap Spaans

Criminaliteit

Criminologie is de gedragswetenschap die crimineel gedrag bestudeert. Criminaliteit is ‘door de overheid strafbaar gesteld gedrag’. Gedrag dus ‘waarbij normen of regels worden overtreden, die in brede lagen van de bevolking algemeen worden erkend’ (2). Daar past wel de kanttekening bij dat criminaliteit plaats, tijd en cultuurgebonden is. In 2013 werd het verbod op godslastering in ons land afgeschaft. Er gaan echter weer stemmen op om dit verbod weer in te voeren met name vanuit religieuze kringen zoals Nida en de SGP. Wat in islamitische landen als ernstig misdrijf wordt beschouwd, zoals belediging van de profeet, kan in Westerse landen vallen onder de vrijheid van meningsuiting (3). Echter de maatschappelijke dynamiek is groot. Door demografische veranderingen neemt de druk toe om ‘achterhaalde’ wetgeving opnieuw in te voeren of wetgeving aan te passen. In deze publicatie gaat het om criminaliteit in ons land, waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen overtredingen en misdrijven. Veel verkeersdelicten zoals de gedragsregels zijn overtredingen, maar wie onder invloed een voertuig bestuurt of doorrijdt na een aanrijding pleegt een misdrijf. Afhankelijk van de aard van het delict en de omstandigheden worden misdrijven in de regel zwaarder gestraft dan overtredingen. In het tweede boek van het Wetboek van Strafrecht staan misdrijven beschreven zoals diefstal (artikel 310) en in het derde boek overtredingen, zoals openbare dronkenschap (artikel 426). Misdrijven zijn over het algemeen ernstiger en dan wordt als snel gedacht aan gewelds- en levensdelicten, zedendelicten, economische delicten, vermogensdelicten of computercriminaliteit. Al jaren wijzen de statistieken uit dat het aantal misdrijven in ons land afneemt, maar er zijn ook misdrijven waarvan we een toename zien zoals valsheid in geschrifte en computervredebreuk (Bron CBS: StatLine – Geregistreerde criminaliteit; soort misdrijf, regio (cbs.nl). De praktijk leert echter dat je met cijfers kunt ‘goochelen’, waardoor een vertekend beeld kan ontstaan. Door betere beveiliging neemt het aantal fietsendiefstallen af en dat geldt ook voor het aantal geweldsdelicten. Door onderbezetting bij de politie kan de aangiftebereidheid sterk afnemen, wat weer doorwerkt in de statistieken. Door decentralisatie van de jeugdzorg en bezuinigingen in de geestelijke gezondheidszorg (GGZ), wordt de politie in toenemende mate geconfronteerd met verwarde personen. Een kerntaak van de hulpverlening en de GGZ, die op het bordje van de politie wordt geschoven en ten koste gaat van de kerntaken. Door de sterke toename van cybercriminaliteit, de complexiteit van deze vorm van criminaliteit vanwege de complicerende grensoverschrijdend  aspecten en capaciteitsproblemen is de politie onvoldoende in staat grootschalig en effectief te handhaven. Cybercriminaliteit ontwikkelt zich tot een gesel voor de samenleving. Gelukkig is men bezig aan een inhaalslag. Bij levensdelicten en geweldscriminaliteit als liquidaties zien we vooral de ernst en maatschappelijke impact sterk toenemen. Via massamedia, sociale media en informatieve programma’s als Opsporing Verzocht, worden burgers dagelijks geconfronteerd met de ernstige gevolgen van aanslagen, steekincidenten, brandstichtingen en gewapende overvallen. Hierdoor neemt de gevoelsveiligheid bij burgers sterk af. Onveiligheid heeft een enorme impact op burgers en veel mensen maken zich dan ook zorgen over de ontwikkelingen in onze samenleving. Voor cijfers over criminaliteit raadpleeg ik regelmatig het dataportaal op de website van de Nationale Politie. Via ‘Open Data’ beoogt de politie transparant te zijn. ‘Alle data op die website wordt daarom als Open Data aangeboden, dat wil zeggen: openbaar, kosteloos, rechtenvrij, volgens open standaarden en gemakkelijk toegankelijk. De Open Data van de politie zijn herbruikbaar voor iedereen, voor nieuwe doeleinden’ (citaat data.politie.nl ). Het criminaliteitsbeeld in ons land is de afgelopen tijd sterk beïnvloed door de coronapandemie. Het meest in het oog springt de daling van het aantal inbraken en de toename van online misdrijven. Het totaal aantal geregistreerde misdrijven daalde vorig jaar licht met een procent ten opzichte van 2019. De gewelddadige coronademonstraties waarbij hulpverleners werden aangevallen en gemolesteerd, hebben tot veel weerstand geleid onder burgers. Gerrit van der Burg, voorzitter van het College van procureurs-generaal, uitte op 10 maart 2021 zijn grote bezorgdheid over de toename van geweldscriminaliteit en wapenbezit onder jongeren. De bezorgdheid werd geuit in een nieuwsbericht op de website van het OM bij de presentatie van het Jaarbeeld OM over 2020. Tevens beschreef hij cybercriminaliteit als  ‘het delict van de toekomst’. Bij de vervolging van verdachten zet het OM sterker in op het verhalen van de financiële schade die is aangericht en aanscherping van de plukze wetgeving. Een ernstige bedreiging voor onze samenleving is de ondermijnende criminaliteit, waarbij de onderwereld invloed uitoefent op de bovenwereld, onder andere door het plegen van aanslagen en liquidaties. Gelukkig is hiervoor intensieve aandacht in het kabinet. GEWELD BEKNOPT OVERZICHT

Zelf heb ik goede herinneringen aan de tijd dat ik als agent werkzaam was bij een gemeentelijk politiekorps in het dynamische Westland. Ook toen was er criminaliteit, maar zowel bij het publiek als onder de collega’s heerste over het algemeen een gemoedelijke sfeer. Ik betwijfel of ik mij in de huidige politiecultuur op mijn plaats zou voelen, maar dat heeft vast met leeftijd te maken. De invloed van sociale media en moderne technologie vereist een ‘andere politieagent’, die naast flexibiliteit moet kunnen werken in een permanent veranderingsproces zowel in de organisatiecultuur als in de samenleving. Dat geldt overigens voor meer beroepen. Zowel op vaktechnisch als ethisch gebied vereist dit andere vaardigheden dan in mijn tijd, de jaren zeventig. Dat de burger het gevoel heeft dat zijn veiligheid onder druk staat, is een trend die al enige jaren aan de gang is. Over die gevoelsveiligheid schreef ik in 2018 een afzonderlijke publicatie op deze website, waarnaar ik verwijs. TRENDS 2: Criminaliteit en gevoelsveiligheid | Jaap Spaans . Een ethisch probleem voor opsporingsambtenaren dat door de ontwikkelingen in de samenleving wordt versneld, is het feit dat zij moeten handhaven op punten waar zij zelf ook betrokken zijn zoals het recht op demonstraties, handhaving van coronamaatregelen waarvoor bij de handhaving een zekere neutraliteit nodig is. Dilemma’s kunnen tot innerlijke strijd leiden. Dat uitte zich onder andere in de berichtgeving in appgroepjes van opsporingsambtenaren en een politieke partij, die tot grote commotie leidden. In de VS kwam die ontwikkeling sterk naar voren tijdens de recente presidentsverkiezing. Bij de bewaking en bestorming van het Capitol moest worden gehandhaafd door ambtenaren, die zelf president Trump steunden, wat zowel bij een deel van de handhavers als politici tot ethische en levensbeschouwelijke dilemma’s leidde. Die zullen in de toekomst vaker optreden en dat vereist een goede begeleiding. In het volgende deel van deze publicatie gaat het over bijzondere opsporingsdiensten. Een onderwerp dat in het licht van de handhaving sterk wordt onderbelicht. In brede zin is er onvoldoende kennis over de taken en bevoegdheden van autoriteiten, inspecties en BOA’s en dat is nadelig voor de burger.

Inspecties, autoriteiten en BOA’s (de vele afkortingen zijn noodzakelijk vanwege het overzicht) Lees svp eerst de recensies in de volgende links: HANDHAVING Quotes uit recensies vakbladen en HANDHAVING Recensies vakbladen Controle Ambtenaren 1997

Dat handhaving van de bijzondere wetten wordt onderbelicht in de media is jammer, want de gemiddelde burger wordt regelmatig met deze wetgeving geconfronteerd. De handhaving door politie en marechaussee is gebaseerd op de Politiewet. In artikel 4 onder 4 van de Politiewet staat ten aanzien van de marechaussee wel een kanttekening n.l.: ‘Hoewel bevoegd tot de opsporing van alle strafbare feiten, onthoudt de militair van de Koninklijke marechaussee die is aangewezen krachtens artikel 141 van het Wetboek van Strafvordering, zich van optreden anders dan in het kader van de uitvoering van zijn politietaken, bedoeld in het eerste lid’. De basis voor de handhaving door BOA’s werkzaam onder andere voor inspecties, autoriteiten en overheden is de Wet op de bijzondere opsporingsdiensten. Tevens is er het Besluit Buitengewoon opsporingsambtenaar, dat voortvloeit uit artikel 142 van het Wetboek van Strafvordering. Belangrijke autoriteiten en inspecties waar u en ik als consumenten of ondernemers mee te maken krijgen zijn de Autoriteit Consument en Markt (ACM), de Autoriteit Financiële Markten (AFM), de Autoriteit Persoonsgegevens (AP)  de Autoriteit Woningcorporaties (AW) onderdeel van de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILENT), de Fiscale Inlichtingen en Opsporingsdienst (FIOD), de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ), de Inspectie Justitie en Veiligheid (Inspectie-jenv) en de Nederlandse Voedsel en Waren Autoriteit (NVWA). Het is overigens geen volledige opsomming. In toenemende mate is er bij de handhaving een wettelijke overlap tussen de algemene en de bijzondere opsporingsdiensten. Om enige voorbeelden te geven. Cybercriminaliteit heeft ook gevolgen voor de privacy en dat raakt dan weer aan de kerntaken van de inspecties en autoriteiten. Dat kan ook gelden voor spam dat strafbaar is in de Telecommunicatiewet, maar als er sprake is van phishing kan dit strafrechtelijk worden vervolgd. Om een beter beeld te schetsen van de taken, som ik in het kort de aangehaalde diensten op om inzicht te verschaffen vermeld ik daarbij een of twee wetten waarop deze controleren en toezicht houden. Ik benoem ze op afkorting omdat die meestal in de naam van websites zijn vermeld. De autoriteiten zien onder andere toe op de nationale handhaving van Europese regels.

ACM houdt toezicht op de telecommarkt, waarschuwt tegen bijvoorbeeld spam, houdt toezicht op de regels van de Warmtewet en blokverwarming en het Bel-me-niet-register. AFM waarschuwt tegen oplichtingspraktijken en neemt klachten over financiële producten in behandeling, zoals de woekerpolis. AP houdt toezicht op de Europese privacywetgeving AVG en is meldpunt voor datalekken. De (AW) is onderdeel van Ilent en houdt toezicht op het gedrag van woningcorporaties.  Ilent controleert het transport op rij- en rusttijden, tachograaffraude en de classificatie en opslag van vuurwerk. FIOD onderzoekt excessen op het gebied van de belastingwetgeving. IGJ handhaaft in de  gezondheidszorg zoals de naleving van de Geneesmiddelenwet, de Wet beroepen in de gezondheidszorg (BIG) en de Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen (Wet bopz). Inspectie-jenv houdt toezicht op justitiële instellingen in de jeugdketen, op taakuitvoering binnen de vreemdelingenketen, crisis- en rampenbestrijding, gevangenissen en forensisch psychiatrische klinieken en taakuitvoering van de politie De NVWA voorkomt gevaren voor de consument zoals voedselvergiftiging en bewaakt de voedselkwaliteit. In het kader van het toezicht mogen zij sancties opleggen (4).

Versnippering bijzondere handhaving

In de negentiger jaren telde ons land 35 bijzondere opsporingsdiensten en was er sprake van versnippering, wat de handhaving niet ten goede kwam. Een transportbedrijf of horecaonderneming kon meerdere diensten naast elkaar over hetzelfde onderwerp op bezoek krijgen en dat vergde veel tijd en energie. Tot 1993 bestond er weinig inzicht in het aantal bijzondere opsporingsambtenaren dat werkzaam was voor deze diensten. Volgens bronnen ging het toen om tussen de 50.000 en 80.000 ambtenaren. Er was wel een prikkel gekomen om deze sector beter te onderzoeken, door het rapport van de Algemene Rekenkamer ‘Onderzoek naar inspecties’ uit 1989. Op pagina 43 werd de aanleiding voor onderzoek aangehaald, namelijk de publicatie van het rapport ‘Heroverweging diensten met opsporingsbevoegdheid’ uit 1985, waarin het standpunt werd ingenomen dat het opsporen van strafbare feiten primair een bevoegdheid is van de reguliere politie. Wel werd daarbij de kanttekening opgenomen om in bepaalde gevallen de handhaving toe te vertrouwen aan een vakdepartement. In de jaren die volgden verscheen een groot aantal publicaties zoals een publicatie in het Tijdschrift voor de Politie ‘Sturing en controle van de Bijzondere Opsporingsdiensten’, door G.P. Van de Beek. Van de Beek belicht de plaats van de bijzondere opsporingsdiensten in het handhavingsbestel van die tijd. Onder andere kwamen de wenselijkheid van terugtreding van het strafrecht bij de handhaving van het economische ordeningsrecht aan de orde en de noodzaak van fusie, samenwerking of integratie van diensten. De auteur acht integratie of fusie met de reguliere politie echter uitgesloten. Nadien zijn er vele reorganisaties gevolgd, zoals de samenvoeging van de Rijksverkeersinspectie waarvoor ik werkzaam was met het Korps Controleurs Gevaarlijke Stoffen. De projectgroep die ik leidde mocht aan dat proces een (kritische) bijdrage leveren (5).

De Vuurwerkramp

Op zaterdag 13 mei 2000 vond in Enschede een van de grootste rampen plaats, die bekend staat als de Vuurwerkramp Enschede. Nederland was geschokt door de rampzalige gevolgen met 23 dodelijke slachtoffers, 650 gewonden en 200 verwoeste woningen. Bij de reconstructie van de ramp met uitgebreide rapportages en documentaties, kwamen de volgende diensten uitgebreid in beeld: Inspectie Milieuhygiëne, Inspectie Ruimtelijke Ordening, Inspectie Volkshuisvesting, Inspectie voor de Politie, Arbeidsinspectie en Rijksverkeersinspectie (RVI). De RVI is de dienst waarbij ik ruim 15 jaren werkzaam was geweest en die ik in 1994 had verlaten en waarover ik in 1995 een boek had gepubliceerd. Een van de vele conclusies was dat er jarenlang onvoldoende aandacht was besteed aan vuurwerk. Het KRO-programma Reporter toonde in die tijd een intern rapport van de RVI, waarin een ontluisterend beeld werd geschetst van het eigen functioneren. Voor mij aanleiding een brief te schrijven aan de inspecteur generaal van de RVI, waarin ik mijn gevoelens en kritiek heb geuit. In zijn antwoord onderschreef hij mijn kritiek die inhield dat er onvoldoende lering was getrokken uit praktische faalmomenten en waarschuwingen vanuit de dienst. Tevens werd ik uitgenodigd voor een gesprek op het ministerie. Zelf had ik als leider van een Projectgroep Communicatie en PR in 1993, na een uitgebreide enquête onder het controle personeel, gerapporteerd dat de classificatie, opslag en het transport van gevaarlijke stoffen zodanig complex is, dat alleen specialisatie kan leiden tot kwalitatief hoogwaardige handhaving. Beleidsmatig was het management echter bezig van alle controleurs/inspecteurs generalisten te maken, ondanks het feit dat onderzoek had uitgewezen dat er in brede zin toen al een kennistekort was onder het controle personeel. Helaas zijn de aanbevelingen van de projectgroep toen in de wind geslagen. Een belangrijk maar zeer fundamenteel punt van kritiek, was de vaststelling dat met de lessen en aanbevelingen rond de vuurwerkramp in Culemborg in 1991 weinig was gedaan. Kernpunt van kritiek was dat de zes betrokken ministeries nauwelijks met elkaar overlegden over de bevindingen. De vuurwerkramp triggerde opnieuw de discussie over de noodzaak van een ‘Nationale Inspectiedienst’ en centralisering van de inspectietaken (6). 

Centrale Bijzondere Opsporingsdienst

Op grond van persoonlijke ervaringen, uitspraken van opsporingsambtenaren en ondernemers alsmede op basis van mijn taak als voormalig projectleider stelde ik in april 1995 een ‘Beknopt pleidooi voor de instelling van een Centrale Bijzondere Opsporingsdienst’ op Beknopt Pleidooi Centrale Bijzondere Opsporingsdienst. Ik had toen de overheid als werkgever reeds verlaten. In de media zoals vakbladen werd veel aandacht besteed aan mijn pleidooi. De voor- en nadelen van zo’n stap heb ik beschreven vanuit de vaste zekerheid, dat dit een efficiënter opsporingsapparaat zou kunnen verwezenlijken, onder andere door afstemming van de digitaliseringsprocessen. Onder hoge ambtenaren was weinig animo voor mijn initiatief. Zij zagen hun riante posities in gevaar komen en handhavingspersoneel aan de basis vertoonde verschijnselen  van reorganisatie moeheid. Door de vuurwerkramp en voortschrijdend inzicht kwam het onderwerp weer in beeld. De heer Van Vollenhove die aan de wieg stond van de Onderzoekraad voor Veiligheid, pleitte ook voor het samenvoegen van inspecties. Of het er ooit van komt is de vraag. Natuurlijk zijn er nadelen aan verbonden, maar die wegen niet op tegen de vele voordelen. Door digitalisering en sterk verbeterde handhavingsinstrumenten zijn die voordelen alleen maar toegenomen. Recensie Boek Controleambtenaren in vakblad

Kantelconclusie. Na een decennium van bezuinigingen moeten er meer financiële middelen naar de Nationale Politie en andere belangrijke opsporingsdiensten. Veiligheid heeft topprioriteit voor burgers en door goede handhaving kan er een veiliger samenleving ontstaan. Dat geldt onder andere voor geweldsmisdrijven en cybercriminaliteit, waar met name senioren en mensen met een beperking kwetsbaar zijn. Ik heb dat uitgebreid beschreven in het vorige hoofdstuk over digitalisering en cyberveiligheid. Een ingewikkelde en kostbare klus om te klaren, waarbij een belangrijke taak is weggelegd voor preventie en optimale voorlichting dichtbij de burger.  Recensie Boek Controleambtenaren in vakblad

Foto’s: Jaap Spaans: (oude) ministerie van Justitie, Muur tegen Geweld met naambordjes van geweldsslachtoffers o.a. Joes Kloppenburg, politiecontrole in het Westland, bewaking door marechaussee op het Binnenhof, wegcontrole door Rijksverkeersinspectie (RVI) in Drenthe, omslagen van mijn boeken over de RVI en bijzondere opsporingsdiensten.

Enige publicaties in vakbladen over geweld in: de Justitiekrant, het Algemeen Politieblad en andere vakbladen: HANDHAVING Mijn Bijdrage JUSTITIEKRANT 1999 , AlgemeenPolitiebladGastcolumnGEWELDMaart1999

Bronnen

  1. –Eindversie Rapport Handelen naar Waarheid. Sterkte- en zwakte-analyse van de opsporing. Hoofdstuk 5 onder 5.1 over Verandervermogen Auteurs S. Huisman, M. Princen, P. Klerks en N.Kop in opdracht van het Programmateam Herijking Opsporing. Amsterdam, 6 mei 2016
  2. –‘Criminaliteit’, pagina 12, Lambert Rooijendijk en Fee van Delft. Uitgeverij H. Nelissen, Baarn. 1e druk, 1998. –Publicatie Criminaliteit en rechtshandhaving 2019 Auteurs: Meijer, R.F., Braak, S.W. van den, Choenni, R. Uitgave Wetenschappelijk Onderzoek en Documentatiecentrum (WODC).
  3. –Verkiezingsprogramma Bij de Tijd van de politieke partij NIDA. Pagina 16. NIDA pleit daarin voor een herleving en belichting van ethische grenzen.
  4. –Informatie van websites van de vermelde diensten en organisaties, voor zover van toepassing.
  5. –Twee paginagrote reportages en interviews met mij in dagblad De Telegraaf, zaterdagen 23/8 en 30/8 1997 respectievelijk ‘De machtige arm van de controleurs’ en ‘In de greep van duistere speurneuzen. Waas van geheimzinnigheid rond buitengewoon opsporingsambtenaren’. Emile Bode. –‘Horeca wil één dienst inspectie’. Nieuwsblad van het Noorden, 5/1/2001.
  6. Rapport van de :Projectgroep Communicatie en PR van de Rijksverkeersinspectie. RVI 1993. –Onderzoek vuurwerkramp Enschede. Deelreconstructie Cluster 1, verzie 1 november 2000. ‘Pro-actie en preventie’. –Overheid leerde niets van ramp Culemborg’. Nieuwsblad van het Noorden, 20/2/2001. -–‘Onderzoek inspectie: Etiket op vuurwerk deugt niet’. NRC-Handelsblad, 11/12/2000. –‘Inspectie (RVI J.S.) faalt bij toezicht vuurwerk. Rapport schetst ontluisterend beeld’. –Nieuwsblad van het Noorden, 27/10/2000. –‘Weinig interesse voor vuurwerk bij inspecties’. Signalen van een RVI controleur over de gebrekkige controles werden genegeerd. De Volkskrant, 14/12/2000. –Persoonlijk gesprek in Den Haag met en op uitnodiging van de Inspecteur Generaal van de Rijksverkeersinspectie op 28 november 2000 en correspondentie daarover van 27 oktober 2000 en 20 december 2000. –‘Oosting is woedend op de RVI’. De Telegraaf, 6/3/2001. –‘Controle zware explosieven faalt’. Drentse Courant, 28/10/2000. —KRO Reporter 26 10 2000 Over hoe de vuurwerkramp voorkomen had kunnen worden – YouTube
  7. –‘Kamer houdt vast aan fusie van inspecties. Coalitie wil ministers dwingen’. Martin Visser in Het Financieele Dagblad, 30/1/2006. –‘Controle op controleurs ontbreekt’. Michel Brandsma in het Haarlems Dagblad, 20/12/1996. –‘Beknopt pleidooi voor de instelling van een Centrale Bijzondere Opsporingsdienst’. Jaap Spaans, april 1995. –‘Instelling Centrale Bijzondere Opsporingsdienst bepleit’. Nieuwsbrief Politie, 14/1/1997. –’Wildgroei in controle sector’. Visserijnieuws, 24/1/1997.

 

 

–KANTELDECENNIUM 4: Digitalisering en de informatieoverlast

Gelet op de brede maatschappelijke discussie die wordt gevoerd, is dit hoofdstuk omvangrijker dan andere. U kunt de punten aan het begin afzonderlijk lezen.

“We verdrinken in informatie, maar hongeren naar kennis” – John Naisbett

Om een beeld te krijgen van mijn correspondentie met de overheid is het gewenst een deel van deze correspondentie eerst te lezen:  DIGITALISERING Cor Biometrie Overheid

Digitalisering, privacy en bijvoorbeeld de groeiende macht van de zogenaamde Tech reuzen zijn gevoelige onderwerpen, waar Iedereen tijdens het leven mee te maken krijgt. Vanaf de geboorte tot de dood en nabestaanden zelfs nog daarna. Om opmerkingen over complottheorieën te vermijden, onderbouw ik dit hoofdstuk met meer bronnen dan gebruikelijk. Vooral de context van de bronnen waarnaar wordt verwezen vanuit diverse maatschappelijke invalshoeken en visies, is in deze publicatie van essentieel belang, omdat die aantonen dat het voortrazende maatschappelijke debat over digitalisering breed, intensief en permanent is en zeker geen exclusief onderwerp van complot- en doemdenkers of behoudende gelovigen, zoals wel wordt gesuggereerd. Ik verwijs onder andere ook naar boeken en publicaties van mijzelf, die de afgelopen 3 decennia over het onderwerp zijn verschenen.  In dit hoofdstuk aandacht voor de volgende onderwerpen, die los van elkaar kunnen worden gelezen.

1.Publiek Debat Biometrie. Je gezicht gescand zonder dat je het weet

2.Voor- en nadelen van digitalisering

3.De positie van de overheid

4.Informatie, persoonsgegevens en bestanden

5.Identificatie, Biometrie, slimme camera’s en persoonsregistratie

6.(Cyber)Criminaliteit en andere digitale excessen

7.Het betaalsysteem en kwetsbare burgers

8.Slotconclusie

9.Bronnen en foto’s en illustraties

1.Publiek Debat Biometrie. Je gezicht gescand zonder dat je het weet

Als de intercitytrein op 18 mei 2000 na een vertragingsvrije rit het station van mijn geboorteplaats Voorburg voorbij rolt en het Centraal Station van Den Haag binnenrijdt, berg ik het biometrie dossier dat ik had doorgenomen op en verlaat de trein. Het is nog vroeg en ik ben ruimschoots op tijd voor mijn afspraak. Ik drink snel een espresso bij de Wiener Konditorei aan de Korte Poten en adem vluchtig de sfeer van het verleden in. Tijdens de zestiger jaren, de periode van hippies en flower power, was het een van de vele ontmoetingsplaatsen van progressieve jongeren. Na een wandeling van 20 minuten bereik ik mijn eindbestemming, het gebouw van de Registratiekamer, waar ik was uitgenodigd voor deelname aan Het Publiek Debat Biometrie. De Registratiekamer is belast met toezicht op de naleving van de  privacywetgeving, in die periode onder andere de Wet persoonsregistraties van 1989. In de decennia die volgden is, inherent aan de snelle maatschappelijke ontwikkeling en permanente aanpassing van wetgeving, de naam van de toezichthouder diverse malen gewijzigd. Anno 2021 luidt die Autoriteit Persoonsgegevens (AP). Belangrijkste taak op dit moment is toezien op de handhaving van de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG), Europese wetgeving met nationale jurisdictie op grond van de Uitvoeringswet Algemene verordening gegevensbescherming van 1 januari 2020.

Ik ben een van de 60 genodigden voor het publieke debat, een forumdiscussie over de al dan niet wenselijke toepassing van biometrische identificatie.  Na de publicatie van de achtergrondverkenning ‘At Face Value On biometrical identification and privacy’ door de Registratiekamer in samenwerking met TNO, waren er in ambtelijke kringen vragen gerezen over de ethische en juridische aspecten van biometrische identificatie. Die reacties overtuigden de overheid van de noodzaak om een publiek debat te houden. Biometrie is een verzameling van technieken gebaseerd op het meten van unieke menselijke kenmerken en daardoor zeer geschikt voor (massa)identificatie. Vormen van biometrische identificatie zijn gezichtsherkenning, vingerscans, DNA, irisscans, gedragskenmerken, stemherkenning etc. Verderop onder punt 5 ga ik dieper in op deze vorm van identificatie. De aanwezigen waren het over een belangrijke conclusie met elkaar eens: het meten van biometrische gegevens zonder dat mensen dit weten vereist bijzondere aandacht. Tevens was er de vraag of het registreren van biometrische kenmerken op gespannen voet staat met de lichamelijke integriteit zoals vastgelegd in artikel 11 van de Grondwet. Helaas ging het onderwerp pas jaren later ‘leven’ bij de massamedia en een breed publiek. Vanuit 2021 terugblikkend, is het duidelijk dat biometrische identificatie veel ingrijpender is dan toen werd ingeschat. Voor 18 mei 2000 had ik al uitgebreid over dit onderwerp gecorrespondeerd met bewindslieden en Kamerleden. Het publiek debat overtuigde mij ervan, dat de ongebreidelde computerisering en digitalisering van de samenleving aan de basis zou liggen van toekomstige maatschappelijke spanningsvelden, bijvoorbeeld tussen privacy en rechtshandhaving, innovatiedrang en zorgvuldigheid om maar niet te spreken over het snel groeiende aantal excessen bij gebruik van algoritmes, de sterke toename van cybercrime, datalekken en de groeiende informatieoverlast. Het publiek debat werd afgesloten met de slotconclusie dat biometrische identificatie een belangrijke trend is binnen de beveiliging, maar dat een verantwoorde inzet van biometrische identificatie betekent dat rekening wordt gehouden met de wetgeving voor de bescherming van persoonsgegevens. De lezer moet na het lezen van dit hoofdstuk zelf maar beoordelen wat er in de praktijk van die conclusies terecht gekomen? (1).

2.Voor- en nadelen van digitalisering

Digitalisering is een uitermate complex en dynamisch onderwerp, dat onmogelijk is samen te vatten in één hoofdstuk. Ik beperk mij in dit hoofdstuk dan ook tot de essentie, korte opsommingen van onderwerpen die een belangrijke impact hebben gehad op mijn leven dan wel een grote ethisch-maatschappelijke invloed hebben.

Belangrijke voordelen

Dat digitalisering en technologische innovatie veel maatschappelijke voordelen opleveren staat vast. Iedere keer als ik een omvangrijk document of foto’s met een muisklik opsla, ben ik onder de indruk van de mogelijkheden die de computer biedt en mijn fysieke en mentale mogelijkheden op veel gebieden overstijgen. Tijdens de corona pandemie konden veel werknemers vanuit huis werken, waardoor zij zelf en hun omgeving minder risico op besmetting liepen. Kerkdiensten konden online worden gevolgd en er werden digitale handelsmissies uitgevoerd. Onlangs werd vanuit Den Haag een mondiale, door Nederland geïnitieerde digitale klimaatconferentie gehouden, waaraan belangrijke internationale leiders en VIP’s een bijdrage leverden. Binnen de sector transport en logistiek heeft automatisering ervoor gezorgd dat er minder bureaucratie is aan de grenzen en de bereikbaarheid en veiligheid voor personeel onderweg sterk is verbeterd. In de gezondheidszorg levert technologie een belangrijke bijdrage aan onderzoek, diagnostiek, behandeling en e-health monitoring. Bij de rechtshandhaving kunnen moderne technieken worden ingezet om de criminaliteit te bestrijden en kunnen cold cases (oude zaken) worden opgelost. In alle maatschappelijke sectoren heeft digitalisering geleid tot innovatie, efficiencyverbetering, veiligheid en talrijke andere voordelen. We ervaren dagelijks het gemak van pinnen en kunnen een virtuele wandeling maken in een ander werelddeel. Door nieuwe media vervagen landsgrenzen, zijn de communicatiemogelijkheden sterk verbeterd en kunnen vermiste personen worden opgespoord. Complex onderzoek, bijvoorbeeld op het gebied van genetica en nanotechnologie, kan alleen plaats vinden dankzij computertechnologie. Digitalisering heeft de efficiency in veel maatschappelijke sectoren verbeterd. Estland is voor velen een voorbeeld, ook wel het Walhalla van de digitale wereld genoemd. Het land heeft een voortvarende digitale overheid met hoogwaardige infrastructuur, waarbij bestanden vergaand zijn gekoppeld en nagenoeg alles online kan worden geregeld. Voordelen zijn goede beveiliging maar ook het feit dat de burger zelf toegang heeft tot zijn data, dus alles wat over hem of haar wordt verwerkt en opgeslagen.  

Belangrijke nadelen

De grote afhankelijkheid van computertechnologie maakt ons echter ook kwetsbaar en hoe meer de samenleving gedigitaliseerd raakt, hoe intensiever de zwaarwegende nadelen aan de oppervlakte komen. Een aantal komt in dit hoofdstuk uitgebreid aan de orde. In het Global Risks Report  van het World Economic Forum van 2012 en recentere jaren, worden cyberproblemen zoals cybercriminaliteit, fraude met informatie en de uitval van vitale systemen, beschouwd als mondiale grensoverschrijdende kernproblemen. De computer die zoveel voordelen bracht, creëert tegelijk universele problemen, waarvan de gevolgen nauwelijks zijn te overzien. De privacy-discussie begon schoorvoetend begin jaren tachtig. De introductie van biometrie twee decennia later was een belangrijke fase en anno 2021 kunnen we in de praktijk vaststellen hoe noodzakelijk de vroege waarschuwingen waren. We zijn meetbaar en transparant geworden. Door de invoering van nummeridentificatie en moderne identificatiesystemen, kunnen databestanden effectief worden gekoppeld. Daardoor is de intensiteit van de persoonsregistratie sterk toegenomen. Vaak gaat het om de verwerking van bijzondere persoonsgegevens over gezondheid, ras of levensbeschouwing. Gevoelige informatie, waarvan misbruik kan worden gemaakt. Datamining maakt het mogelijk profielen op te stellen voor marketingdoeleinden, maar ook voor selectie. Cybercrime als hacking en identiteitsfraude, behoren tot de snelst groeiende vormen van criminaliteit. Bepaalde criminelen richten zich vooral op kwetsbare groepen zoals senioren en mensen met een beperking. Slimme meters brengen ons energieverbruik in kaart, drones observeren ons vanuit de lucht. Veel mensen lijden onder cyberstress door (te) intensief gebruik van computertechnologie en er is een duidelijke toename van het aantal computer gerelateerde verslavingen, zoals gok- en internetverslaving (cyberfrenie) en excessen via sociale media. Door de snelheid van nieuwe media en de groeiende informatieoverlast, is ons bestaan ingewikkelder geworden. Zoals de meeste burgers gebruik ik ook computertechnologie, maar leg mij daarbij wel beperkingen op vooral bij gebruik van sociale media. Van bezinning of een publiek debat over digitalisering waarop van diverse zijden sterk werd aangedrongen, is weinig terecht gekomen. De digitaliseringstrein raast op volle snelheid door (2).

3.De positie van de overheid

Veiligheid is een kernopdracht van de overheid. Zij is er om de burger te beschermen en de Grondwet (GW) vormt de basis voor de verhouding tussen de overheid en burgers. Uit de GW vloeit ook de privacywetgeving voort, onder andere de artikelen 10 en 11. De overheid speelt in de digitaliseringsdynamiek een belangrijke rol, maar creëert tegelijk dilemma’s. Met een vooruitziende blik concludeerde privacy deskundige drs. Jan Holvast reeds in 1985, in de voor die tijd opzienbarende Verkenning van het binnenlands bestuur ‘De overheid als privacy-beschermer versus de overheid als privacy-bedreiger’, dat de overheid tussen twee vuren zit. Aan de ene kant voert zij het beheer over talloze registraties, aan de andere kant heeft zij de plicht maatregelen te treffen ter bescherming van de persoonlijke vrijheid’, zoals de GW voorschrijft. Ik kan voorbeelden geven uit mijn werkzame leven als ambtenaar, waarbij de overheid regels overtrad. In die tijd waren dat nog futiliteiten vergeleken met de huidige situatie, daarom laat ik bij voorkeur excessen uit de geschiedenis en actuele misstanden spreken. De nummeridentificatie in Nazi Duitsland, was een perfectionering van oude, door overheden gebruikte dan wel toegestane identificatiesystemen, zoals het brandmerken en nummeren van slaven. Angst, controle en repressie beheersten het leven in het Nazisysteem, dat was gefundeerd op intensieve persoonsregistratie en een algemene identificatieplicht. In een voor die tijd perfect (gründlich) registratiesysteem, werden enorme hoeveelheden informatie verwerkt, op alle bestuurlijke niveaus. Een Hoogeveense historicus beschreef gedetailleerd hoe een overijverige burgemeester al direct na de bevrijding gegevens van Joden aan de bezetter verstrekte en hoe later Joodse goederen in beslag werden genomen. Hoe erg het toen ook was, de persoonsregistratie anno 2021 is vele malen omvangrijker en wordt toegepast op een mondiale schaal. Rond de inmiddels bekende Toeslagenaffaire is via uitgebreid onderzoek door de Parlementaire Ondervragingscommissie Kindertoeslag vastgesteld, dat duizenden burgers onterecht als fraudeurs waren aangemerkt. Informatie speelde een cruciale rol (3).

4.Informatie, persoonsgegevens en bestanden

De Ondervragingscommissie stelde onder andere vast dat de informatievoorziening vanuit de rijksoverheid onvoldoende was. Op het hoogste niveau is de Tweede Kamer bij herhaling niet tijdig, onvolledig of onjuist geïnformeerd over de kinderopvangtoeslag. Achter de gebrekkige informatievoorziening gaat een tekortschietende informatiehuishouding schuil. Bij alle ministeries waar de commissie onderzoek van enige omvang heeft verricht, bleek de informatiehuishouding onvoldoende op orde. Aanpak van dit probleem moet een prioriteit zijn. Tevens was er het advies om een regeringscommissaris voor informatievoorziening aan te stellen. De maatregelen zijn nodig voor het goed functioneren van de ministeries, van de parlementaire democratie en van de controlerende functie van de media. Bij de fraudeaanpak van de kinderopvangtoeslag zijn grondbeginselen van de rechtsstaat geschonden. Een vergissing bij een aanvraag werd al gauw als fraude gezien, waardoor ouders ten onrechte gebrandmerkt zijn als opzettelijke fraudeurs. Dit verwijt treft niet alleen de uitvoering – specifiek de Belastingdienst/Toeslagen – maar ook de wetgever en de rechtspraak.

Foto Andre Weima: 2006 Uitreiking boek Biometrie Identificatie aan (toen nog) Kamerlid Arie Slob

Door deze overtredingen heeft de minister van Financiën, als verwerkingsverantwoordelijke voor de verwerkingen van Toeslagen, gehandeld in strijd met het beginsel van behoorlijkheid, neergelegd in artikel 5, eerste lid, aanhef en onder a, van de AVG en artikel 6 van de (in die tijd geldende) Wbp. De misstanden hadden een dusdanig negatief effect op de ‘gebrandmerkte’ burgers, dat er stemmen opgaan om een nieuw BSN nummer aan te vragen zodat met een schone lei kan worden begonnen. Volgens mij een novum en ik betwijfel of Artikel 7 en 8 onder 3 van de Wet algemene bepalingen Burgerservicenummer dit toestaat. Daarin staat immers: Onze Minister draagt er zorg voor dat een nummer dat als Burgerservicenummer kan worden toegekend slechts éénmaal wordt aangemaakt en ter beschikking gesteld aan een bestuursorgaan dat bevoegd is het nummer toe te kennen. Bij dit gevoelige dossier wordt duidelijk, dat waarschuwingen uit het verleden in de wind zijn geslagen. Reeds in 2007 pleitte het Rathenau Instituut, dat advies uitbrengt aan overheid en parlement, voor meer openheid van de overheid en een betere informatievoorziening’. De coronapandemie levert extra risico’s voor datalekken op. De politie arresteerde eind januari 2021 twee personen die worden verdacht van illegale datahandel. Er werd gehandeld in miljoenen adresgegevens, telefoon- en Burgerservicenummers (BSN), afkomstig uit de twee belangrijkste coronasystemen van de GGD. Een zeer kwalijke zaak omdat misbruik van informatie, vooral medische informatie en identiteitsfraude, ernstige en langdurige schade kunnen berokkenen aan de slachtoffers. Een hoogleraar ICT & Recht bestempelde de illegale datahandel als diep schokkend.

In de AVG worden volgens artikel 1 onder 1 en 2 regels vastgesteld voor de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en het vrije verkeer van persoonsgegevens. Tevens beschermt het de grondrechten en de fundamentele vrijheden van natuurlijke personen en met name hun recht op bescherming van persoonsgegevens. In artikel 4 staan de definities die relevant zijn voor dit hoofdstuk o.a. persoonsgegevens (alle informatie over een geïdentificeerde of identificeerbare natuurlijke persoon), verwerking (een bewerking van persoonsgegevens, al dan niet uitgevoerd via geautomatiseerde procedés) en bestand (elk gestructureerd geheel van persoonsgegevens die volgens bepaalde criteria toegankelijk zijn). Voor de exacte beschrijving en andere definities verwijs ik naar de wetstekst. De burger heeft veel rechten zoals het recht op inzage en correctie van geregistreerde persoonsgegevens, waarvan ik zelf in het verleden diverse malen gebruik heb gemaakt (4).

5.Identificatie, Biometrie, slimme camera’s en persoonsregistratie

Identificatie oftewel het vaststellen van iemands identiteit, is een cruciaal begrip in de moderne gedigitaliseerde samenleving. Nederland heeft een algemene identificatieplicht, dus ook de zwetende hardloper moet zich kunnen legitimeren. De gemiddelde burger identificeert zich dagelijks vele malen zoals bij digitale transacties, via DIGID, bij het lenen van boeken etc. De ruggengraat van persoonsregistratie is het Burger Service Nummer (BSN) dat voortvloeide uit het A-nummer uit de gemeentelijke basisadministratie en het Sofinummer. Het BSN is een persoonsnummer, dat in de eerste plaats bedoeld is voor het contact tussen burgers en de overheid. Organisaties buiten de overheid mogen het BSN alleen gebruiken als dat wettelijk is bepaald. Dit geldt bijvoorbeeld voor zorgverleners, zoals huisartsen, apotheken en zorgverzekeraars en bepaalde volgsystemen. Omdat met het BSN gemakkelijk een koppeling kan worden gemaakt tussen informatie uit verschillende bestanden, brengt het gebruik ervan privacy risico’s met zich mee. Bijvoorbeeld misbruik van persoonsgegevens en identiteitsfraude. Ik verwacht dat in de verdere toekomst de burger een uniek nummer krijgt dat geschikt is voor massaal digitaal gebruik. Wat veel burgers niet beseffen is dat een nummer de ‘zoeksleutel’ kan zijn om informatie te verzamelen en verwerken. Nummeridentificatie is zeg maar de ‘digitale kapstok’, waaraan alle verzamelde persoonsgegevens worden opgehangen. Deze vorm van identificatie is een logisch gegeven in een digitale samenleving, maar het nadeel is dat het in bepaalde situaties mensen kan reduceren tot nummers. Dat was een van de problemen tijdens de Tweede Wereldoorlog, toen de Joden eerst een Jodenster kregen en later in de vernietigingskampen een getatoeëerd nummer op de arm. Met behulp van onder andere moderne biometrische identificatiesystemen zal het in de toekomst mogelijk zijn een bevolking massaal nauwgezet te volgen. Anno 2021 beschikt China over een zogenaamd surveillance systeem, waarmee de bevolking via slimme camera’s met gezichtsherkenning in seconden kan  worden geïdentificeerd en gevolgd. En dat zonder het te weten. Het systeem is in een betrekkelijk korte periode geïmplementeerd en zal verder worden geperfectioneerd. Ik zou dit voorbeeld met tientallen andere kunnen aanvullen. In december 2020 gaf de AP een formele waarschuwing aan een supermarkt vanwege gezichtsherkenning’. In feite vinden de identificatie excessen, waarvoor werd gewaarschuwd tijdens het Publiek Debat Biometrie, twee decennia later massaal plaats en deskundigen voorzien een door biometrische identificatiesystemen gedomineerde samenleving. Velen maken zich grote zorgen over deze ontwikkeling en ik begrijp die zorgen. Hoe belangrijk deze ontwikkeling is blijkt wel uit het feit dat kritische ambtenaren hun kritiek op het systeem moesten inslikken. De burgerrechtenorganisatie Privacy First diende in 2011 een verzoek in op grond van de Wet Openbaarheid Bestuur (WOB) om inzicht te krijgen in de gang van zaken rond de invoering van het biometrisch paspoort.  Het zou een van de meest uitgebreide en langdurige WOB-verzoeken worden, dat pas in 2020 werd afgerond. Omdat het ook om informatie van mijzelf ging, heb ik er in 2020 een afzonderlijke webpublicatie aan gewijd (5) zie ook –Wet openbaarheid van bestuur: Omvangrijk verzoek biometrie | Jaap Spaans ).

6.(Cyber)Criminaliteit en andere digitale excessen

Tijdens de coronapandemie is het aantal cyberdelicten sterk toegenomen. Een van den redenen is dat er door de lockdown meer online activiteit is. Opvallend is dat zelfs de Fraudehelpdesk slachtoffer was van spoofing een nieuwe vorm van cybercriminaliteit. Tevens werden er datalekken geconstateerd bij een callcenter van de GGD, welke organisatie een belangrijke rol speelt bij het bestrijden van de pandemie. Eind januari bleek ook nog dat het probleem al enige maanden bekend was. Tijdens een voordracht in september 2008 met de toepasselijke titel ‘Big Brother is Watching You’, kwalificeerde de toenmalige korpschef van de politieregio Rotterdam Rijnmond, Aad Meijboom, cybercrime als: ‘een fenomeen waar een aantal jaren geleden niemand van gehoord had, maar waar we nu volop mee bezig zijn. We zitten in een ratrace met slimme criminelen en moeten met de tijd meegaan’. Hij sloeg de spijker op de kop en onderstreepte de uitdagingen waarvoor onze overheid staat zoals de snelheid waarmee ontwikkelingen zich voltrekken. Cybercrime zou nog drie jaar een blinde veiligheidsvlek blijven. Ruim een decennia verder is de waarschuwing ingedaald en de naïviteit verdwenen. Onder cybercrime (computercriminaliteit) verstaan we criminele activiteiten, waarbij informatie en communicatie technologie (ICT) wordt gebruikt. Het is een van de snelst groeiende vormen van criminaliteit, met een grensoverschrijdend karakter. Omdat we als individu en samenleving afhankelijk zijn geworden van ICT, beschouw ik cybercrime als een risico voor zowel onze rechtsstaat als de internationale rechtsorde. De grensoverschrijdende aspecten bemoeilijken de vervolging en de opsporing. Identiteitsfraude, hacking (computervredebreuk) en virussen vormen bijzondere risico’s. Bij identiteitsfraude wordt illegaal gebruik gemaakt van iemands persoonsgegevens. Criminelen kunnen zo producten en diensten verkrijgen op andermans naam, een bankrekening openen, toeslagen aanvragen of bestellingen doen via internet. De strafbaarstelling ligt met name in de achterliggende delicten zoals diefstal van een creditcard, valsheid in geschrifte of oplichting. Hacking is als afzonderlijk delict strafbaar gesteld in artikel 138ab van het Wetboek van Strafrecht. In mei 2013 vond er voor het eerst een grootschalige cyberbankroof plaats. Een trieste mijlpaal, die aangeeft dat er werk aan de winkel is voor de overheid en in het bijzonder de Fraudehelpdesk en het Centraal Meldpunt Internetoplichting van de politie.

Cyberwar

Als onder cybercrime wordt verstaan criminele activiteiten waarbij ICT wordt gebruikt, zou naar taalkundige logica cyberwar moeten worden gedefinieerd als ‘oorlogsvoering waarbij gebruik wordt gemaakt van ICT’. Die logica gaat niet geheel op. Allereerst omdat bij oorlogsvoering al decennia lang gebruik wordt gemaakt van computertechnologie. Zoals vaak bij nieuwe ontwikkelingen, liep de oorlogsindustrie voorop. Moderne gevechtsvliegtuigen zijn volgestouwd met technologie en veel wapens en raketsystemen zijn computergestuurd. Soldaten op het moderne slagveld maken al volop gebruik van ICT. Robotica, oftewel gebruik van robots die zelf beslissingen nemen, is in opmars. Bij het hoofdstuk over drones gaf ik al aan, dat dit aanpassing van het oorlogsrecht vereist. Deskundigen zijn bezorgd dat cyberaanvallen deel gaan uitmaken van conventionele oorlogsvoering, bijvoorbeeld door datanetwerken van een land te ontregelen tijdens de eerste fase van een militair offensief. Door hacking kunnen niet alleen computergestuurde wapensystemen worden gemanipuleerd, maar ook vitale infrastructuur en burgerdoelen lam worden gelegd. Totale chaos kan het gevolg zijn. Landen investeren steeds meer geld in hun cyberdefensie en cyberspionage. Ik noem het de cyberwapenwedloop. De grens tussen cybercrime en cyberwar is flinterdun. Nu al vinden er cyberaanvallen plaats door overheden, die in strijd zijn met het eigen nationale strafrecht. Tegenhacken is een van de grensoverschrijdende ethische en juridische dilemma’s, waarmee overheden worden geconfronteerd. Mag een overheid bij een cyberaanval vanuit het buitenland een tegenaanval uitvoeren en wat kunnen daarvan de gevolgen zijn? Deskundigen pleiten voor een aanpassing van het oorlogsrecht en bindende internationale afspraken. Een aanzienlijk deel van de burgerlijke infrastructuur is gedigitaliseerd. Bepaalde civiele systemen zoals elektriciteitsnetwerken en ziekenhuizen, zouden moeten worden beschermd tegen de gevolgen van cyberwar en ook humanitaire hulp zou niet mogen lijden onder cyberaanvallen. Gezien de geschiedenis heb ik weinig vertrouwen in het zelfregulerend vermogen van de mensheid. Ik realiseer mij, dat velen die visie te pessimistisch zullen vinden (6).

7.Het betaalsysteem en kwetsbare burgers

Door een aantal oorzaken zijn er momenteel grote veranderingen in het betaalsysteem in ons land. Door de corona pandemie en de noodzakelijke lockdowns werden pinnen en andere vormen van digitaal betalen krachtig gestimuleerd. Contant geld werd in de beginfase van de pandemie ook beschouwd als een mogelijke besmettingsbron en een aantal winkels weigerde contante betaling. Banken en andere voorstanders van digitaal betalen maakten dankbaar gebruik van de mogelijkheden die de pandemie bood en stimuleerden de digitalisering. Banken maakten gebruik van de situatie en voerden versneld plannen uit om het aantal bankfilialen te reduceren. Van de drie grote Nederlandse banken sloten er in 2020 twee hun bankfiliaal in mijn woonplaats. De derde grote bank kondigde ook toekomstige sluiting van bankfilialen aan en mogelijk wordt er nog een bankfiliaal in mijn woonplaats gesloten. Ik ben tegenstander van dit beleid omdat er onvoldoende rekening wordt gehouden met kwetsbare burgers zoals bepaalde groepen senioren, en mensen met een beperking bijvoorbeeld degenen die minder taalvaardig zijn. Zij worden in toenemende mate afhankelijk van derden zoals familie zorgverleners, bewindvoerders of mantelzorgers. We hebben de mond vol over participatie en burgerschap, maar staan toe dat dit gebeurt. Seniorenorganisatie KBO-PCOB maakte op 30 januari 2021 op de website bekend: ‘Verplicht op internet: senioren zijn zat zijn’ een indringend maatschappelijk signaal dat door de media werd overgenomen. Onderzoek had uitgewezen  dat negen van de tien internetloze (91%) en de helft (46%) van de online senioren het over één ding eens zijn: zij zijn het zat dat ze meer en meer verplicht worden om van alles via internet te doen. Bijna alle senioren vinden daarom ook (98% offline senior, 94% online senior) dat bedrijven en overheden altijd een alternatief moeten bieden voor mensen zonder internet. Ik sluit mij als senior bij die conclusie aan. (Foto kantoor DNB tevens copyright).

Het betalingsverkeer is een hoeksteen voor iedere samenleving. Nog maar enige decennia geleden vonden nagenoeg alle betalingen contant plaats. De introductie van de betaalcheque was een revolutionaire gebeurtenis. Toen een grote bank in 1984 aankondigde dat er een tijd zou komen dat we geld uit een automaat zouden betrekken en met een pasje zouden betalen, leek dat sciencefiction. Ruim 3 decennia later zijn we de verbazing voorbij. Overheid en bedrijfsleven stuurden het proces, door digitale dienstverlening te stimuleren en contante betaling of transacties te ontmoedigen. Nadat veranderingen eenmaal waren afgedwongen, volgden er andere stappen zoals het einde van betaalcheques en de gratis betaalrekeningen, sluiting van bankfilialen, reductie van het aantal geldautomaten en verhoging van stortingskosten voor contant geld. Een andere factor was het aantal plofkraken, waardoor er veiligheidsrisico’s ontstonden voor wooneenheden in de directe omgeving boven geldautomaten. Door de ongebreidelde digitalisering is de macht van banken en andere financiële instellingen als een boemerang op de samenleving teruggeslagen. In de haast en gretigheid om geld te verdienen en veranderingen door te voeren, zijn cruciale aspecten over het hoofd gezien. Vaak ontbrak het aan visie en inzicht. Bij het begin van de financiële crisis in 2008, werd snel duidelijk dat bedrijven, banken en overheden hun hand hadden overspeeld. Er was een systeem in het leven geroepen, zonder dat men voldoende inzicht had in wereldwijde verbanden en netwerken. Deskundigen spraken elkaar tegen, nationale en Europese financiële toezichthouders bleken machteloos. Cyprus was toen een tragisch dieptepunt. De aanblik van wanhopige Cyprioten, die geen geld meer konden pinnen of spaargeld geheel of ten dele zagen verdampen, heeft ons met de neus op de harde feiten gedrukt. Een bankrun zou bij een volgende crisis overal kunnen toeslaan. Het Jaarverslag 2012 van De Nederlandse Bank (DNB), volgend op de financiële crisis was ten aanzien van het betalingsverkeer duidelijk: ´Hoewel het aandeel contante betalingen daalt, blijft cash een kernrol vervullen in het betalingsverkeer. Het is daarom van groot belang dat ook dit onderdeel van het betalingsverkeer veilig, betrouwbaar en efficiënt is en dat cash als algemeen bruikbaar betaalmiddel beschikbaar blijft´. De DNB geeft er ook een argument bij. ‘Naarmate het pinnen een grotere rol gaat spelen in het Nederlandse betalingsverkeer, neemt het belang van de beschikbaarheid en betrouwbaarheid van de achterliggende systemen toe. Het is gebleken dat telecom een relatief zwakke schakel is in de pinketen’. Grootschalige cyberaanvallen en zelfs een wereldwijde bankroof door een cyberbende in april en mei 2013, legden een zenuw bloot bij zowel de banken als de samenleving. Systemen blijken minder veilig en betrouwbaar dan ons altijd is voorgehouden. Digitalisering van het betalingsverkeer werd gestimuleerd, vanuit de gedachte dat het de veiligheid zou bevorderen. Helaas durven slechts weinigen de volgende vraag te stellen, laat staan te beantwoorden: waarom is de samenleving er sinds de massale invoering van computertechnologie niet veiliger op geworden? (7). Lees ook een eerdere publicatie hierover op deze website https://www.jaapspaans.nl/cashloze-samenleving-een-heilloos-streven/

Reactie DNB op mijn mail over betaalverkeer

Mail die ik zond aan DNB op 26/6/19 en op 29/6/19 werd beantwoord: Het aantal zorgelijke signalen vanuit de samenleving neemt snel toe. Bepaalde categorieën burgers als kwetsbare senioren, mensen met een beperking en laaggeletterden zijn niet in staat het tempo van digitalisering te volgen. De huidige ontwikkelingen met de dominantie van computertechnologie en digitalisering, komt voor veel burgers op gespannen voet te staan met het belangrijke grondrecht van bescherming van de persoonlijke levenssfeer, zoals vastgelegd in artikel 10 van de Grondwet en artikel 8 van het Europees Mensenrechtenverdrag (EVRM). Deze burgers worden in toenemende mate afhankelijk van derden zoals familie, mantelzorgers, zorgverleners en anderen. Een situatie die niet alleen het veiligheidsgevoel bij mensen kan aantasten, maar ook negatieve gevolgen kan hebben voor de zelfstandigheid, actief burgerschap en sociale integratie.

Quote uit reactie DNB op mail: Als gevolg van de toenemende digitalisering van de maatschappij en het betalingsverkeer, verschuiven fysieke steeds meer naar digitale betaaldiensten. Het MOB vindt het belangrijk dat betaaldiensten voor iedereen bereikbaar en toegankelijk zijn.

8.Slotconclusie. 

Lees eerst de volgende publicatie die ik schreef in februari 2015 (foto in publicatie i.v.m. copyright verwijderd: De mens als CYBORG De Oogst

De digitalisering van de samenleving zal dit decennium versneld doorzetten. Het is een onomkeerbaar proces. In het decennium dat achter ons ligt is een groot aantal studies, rapporten en andere publicaties verschenen over de invloed van computertechnologie. Een van de zorgen is ‘Digitale verlamming’. De grote afhankelijkheid van ICT en de kwetsbaarheid als gevolg daarvan, zijn risicofactoren. Digitale onveiligheid, met name cyberterrorisme en cybercriminaliteit, worden beschouwd als belangrijke dreigingen die de samenleving kunnen verlammen en ontwrichten. De overheid zal proportionele maatregelen moeten nemen om deze dreiging te pareren en dat zal de druk op de rechtsstaat vergroten. De behoefte aan krachtig leiderschap om de talrijke grensoverschrijdende problemen en uitdagingen het hoofd te bieden groeit. Niet alleen op nationaal niveau maar ook internationaal en mondiaal. Wat zijn de consequenties van de massale inzet van ICT voor de relatie overheid-burger, welke tendensen zijn daarin en wat is de betekenis van deze consequenties vanuit de verantwoordelijkheid van de overheid wanneer ze ICT inzet in bedrijfsvoering, beleid en uitvoering?

We zijn zo bevoorrecht te leven in een democratische rechtsstaat en dat kunnen we maar beter zo houden. We mogen echter de macrocontext van het globaliseringsproces, die de mensheid in de richting sturen van krachtig leiderschap, niet negeren. We zien in toenemende mate dat grondrechten worden geschonden in landen, zoals beperking van de vrijheid van meningsuiting, desinformatie etc. Vast staat dat geen enkel land op deze planeet in staat is, de vele grensoverschrijdende problemen waarvan ik de belangrijkste beschrijf in dit digitale boek, op te lossen zonder hulp van anderen. In hoofdstuk 11 van mijn boekje De Cybersamenleving heb ik reeds in 2013 een overzicht opgenomen van grensoverschrijdende problemen die de mensheid bedreigen. Een van de punten was ‘UITBRAAK VAN INFECTIEZIEKTEN EN DIERZIEKTEN EN ZIEKTEN EN VIRUSSEN DIE VAN DIEREN OP MENSEN KUNNEN OVERGAAN (ZOONOSEN)’ (citaat op pagina 37 van mijn boek Cybersamenleving CV+BW). Anno 2021 ervaren we in de praktijk hoe ernstig en ontwrichtend die gevolgen kunnen zijn. Boek is gratis te downloaden van de pagina Boeken op deze website .

Sceptici van de ongebreidelde digitalisering zijn te vinden in alle maatschappelijke geledingen en richtingen. Cybercrime, infectieziektes en economische en financiële crises die mondiale systemen kunnen ontregelen en protectionisme zijn slechts enkele van de core global risks (mondiale kernproblemen) waarmee de mensheid wordt geconfronteerd en jaarlijks te vinden zijn in het global risks landscape van het World Economic Forum. In de tijd dat ik regelmatig lezingen hield over dit onderwerp, haalde ik vaak een publicatie aan uit NRC Handelsblad van vrijdag 8 juli 1988 met als kop ‘Profeet Johannes waarschuwde al tegen plastic geld. De auteur  begint de publicatie met een Bijbels citaat, namelijk Openbaring 13:16-17. Daar gaat het over een tijd dat mensen in een totalitair systeem worden buiten gesloten van het geldverkeer en niet kunnen kopen of verkopen. Ik heb het artikel bewaard, omdat ik het een opmerkelijke visie vond voor deze liberale krant. Feit is echter dat wat daar staat beschreven in dit informatietijdperk realiseerbaar is. Mensen worden als ‘met een druk op de knop’ geïsoleerd en buiten gesloten. In geseculariseerde kringen zal er lacherig over worden gedaan of het artikel worden beschouwd als complottheorie, maar Orwells boek Big Brother was en is ook in die kringen een bestseller. De kritiek is dan ook te gemakkelijk in een tijd dat overheden en media dagelijks de macht van Tech reuzen aan de kaak stellen. Het WOB verzoek dat ik beschreef is ingediend door progressief denkende burgers. Wie de Kamerdebatten in ons parlement volgt en intensief de media volgt, kan geen andere conclusie trekken dan dat de zorgen over onze snel digitaliserende samenleving groeien (8).

Foto’s en illustraties: Scanauto in winkelcentrum Jaap Spaans. Boekuitreiking Kamerlid Slob , Andre Weima. Vingerafdruk Nationale Beeldbank NBB Koch Studios. Cameraopstelling Nationale Beeldbank, Nico Groothausen. Omslag boek Cybersamenleving  Plan Support. Rechten DNB, Kantoor DNB Amsterdam. Jaap Spaans: Informatiedragers: wees er zuinig op.

9.Bronnen. Om de tekst leesbaar te houden en een overdaad aan bronverwijzingen in de tekst te voorkomen, zijn de bronnen geclusterd naar onderwerp. Bij iedere bron staan aan het begin 2 streepjes —  

  1. –Achtergrondstudie en verkenning ‘At Face Value On Biometrical Identification and Privacy’. De Registratiekamer in samenwerking met TNO, september 1999. –Verslag Publiek Debat Biometrie. Notulist Theo Hooghiemstra, 18 mei 2000. Pagina 4. –Bijeenkomst van het Nederlands Biometrie Forum te Zutphen, 25/3/02.
  2. –‘E-Estonia: het Walhalla van de digitale wereld’. Website Nieuwsredactie fhj 3/6/19.– ‘Estland als digitaal voorbeeld’. Trendwatcher Farid Tabarki in WNL Op Zondag 24/1/21.
  3. –Verkenning van het binnenlands bestuur ‘De overheid als privacy-beschermer versus de overheid als privacy-bedreiger’ , nr. 16 november 1985. Citaat pagina 1. Uitgave Ministerie van Binnenlandse Zaken, Directoraat-Generaal Binnenlands Bestuur. –‘De lijsten, de vreselijke lijsten’ , ‘Politie van Hoogeveen en in beslagname van Joodse goederen’ en ‘Het wegvoeren van de Joodse gemeenschap. De betrokkenheid van onze politie’ door historicus Albert Metselaar. Hoogeveensche Courant, respectievelijk 1/10/12,  3/7/20 en 2/10/29. –‘Ontneem Tjalma ereburgerschap en geef park andere naam’, Harald Buit, Dagblad van het Noorden, 24/1/19. — ‘1984’, George Orwell, gepubliceerd in 1949. Uitgever: Secker & Warburg. –Waarschuwingen op de website van Alliantie Digitaal Samenleven van prinses Laurentien, demissionair staatssecretaris Raymond Knops en VodafoneZiggo-ceo Jeroen Hoencamp, oprichters van de alliantie (17/1/21). — ‘We laten ons teveel sturen door de ongeremde digitalisering’, een interview met Yvonne Hofstetter, expert kunstmatige intelligentie door Saskia Jonker en Joris Kooiman in Het Financieele Dagblad, 4/2/17. — ‘Europa moet ons redden van grote Tech bedrijven’. Interview met Jonathan Taplin door Sandra Olsthoorn in Het Financieele Dagblad, 5/2/18. — ‘Wie neemt het op tegen Big Brother’, Karin Spaink, De Volkskrant, 28/1/2006. –‘Gevaar van ‘digitale’ meltdown neemt toe’, Wilco Dekker, De Volkskrant, 26/8/13. — ‘Op weg naar digitale horigheid’. Syp Wynia in opinieblad Elsevier, 14/1/17. PETITIE CYBERVEILIGHEID 2E kAMER
  4. –Rapport ‘Ongekend Onrecht’ van de Parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag van de Tweede Kamer, onder andere pagina 99/132 en persbericht aanbieding verslag aan de voorzitter van de Tweede Kamer op 17 december 2020. — ‘Onderzoeksrapport van de Autoriteit Persoonsgegeven Belastingdienst/Toeslagen z2018-22445’, 16/7/20. –Boek ‘Veiligheid en privacy. Een zoektocht naar een nieuwe balans’ pagina 17. Diverse auteurs. Uitgave Boom juridische uitgevers. — ‘Van privacyparadijs tot controlestaat? Misdaad en terreurbestrijding aan het begin van de 21e eeuw’. Studie van het Rathenau Instituut’. Tevens begeleidend persbericht van 31/1/2007 en –‘Maatschappij niet klaar voor digitale samenleving’. ‘Persoonsgegevens tienduizenden geteste Nederlanders onvoldoende beveiligd’. Actualiteitenprogramma Nieuwsuur, 23/1/21. –‘Lek in RIVM-coronasite: gegevens van gebruikers makkelijk in te zien’. –‘Privégegevens misdaadjournalisten op straat door datalek GGD’ met quote van Frederik Zuiderveen Borgesius van de Radboud Universiteit. RTL Nieuws, 25/1/20. –‘Google weet meer over je dan de AIVD’,  en ‘Kerk moet meer op privacy letten’. Reformatorische Dagblad, respectievelijk 20/3/18 en 28/2/18. –‘Controle over de toekomst’ Michael Persson en ‘Defensie verzamelt data burgers’, Arnout Brouwers, De Volkskrant respectievelijk  15/3/14 en 17/11/20. — ‘Data als wapentuig’, Olof van Joolen, De Telegraaf, 14/11/20. — Rapport ‘Onrechtmatige handelwijze van een (handels)informatiebureau, geanonimiseerde samenvatting’. De Registratiekamer juli 2001. –‘Illegale handel in privégegevens uit corona systemen. 
  5. –Informatie over BSN op de website van de Autoriteit Persoonsgegevens. –‘Formele waarschuwing AP aan supermarkt om gezichtsherkenning’, Persbericht AP 15/12/20. –Rapport van de Registratiekamer ‘In Beeld Gebracht. Privacyregels voor het gebruik van videocamera’s voor toezicht en beveiliging’, 1997. –‘Slob wil aandacht voor gewetensbezwaarden bij toename identificatiemogelijkheden’ en ‘Nieuwe brochure over biometrie, nummeridentificatie en chips’ Website ChristenUnie respectievelijk 14/7/05 en 7/9/06. — ‘Etnisch profileren met gezichtsherkenning’, Het Financieele Dagblad Barbara Noordermeer,, 29/8/20. — ‘Kamer wil actie tegen opsluiting Oeigoeren’, Arnout Brouwers, ‘Privacybescherming wordt steeds belangrijker’ Jan Willem van Dommelen en ‘Toekomst wordt ramp door veiligheidstechnologie’, Gerdi Schrooten, respectievelijk Nederlands Dagblad 26/9/20, 26/3/12 en 15/5/2004. — ‘De voor- en nadelen van biometrische identificatie’. Jaap Spaans in maandblad Uitdaging, september 2000. –‘De Computer’. Jaap Spaans in maandblad De Oogst. Maart 92. –Ingezonden brieven van Jaap Spaans over ‘biometrie’ en ‘biometrisch paspoort’, Hoogeveensche Courant respectievelijk 9/4/04 en 19/4/04. –Boeken van Jaap Spaans ‘De Cybersamenleving. Ethische en praktische kanttekeningen’, 2013. ‘Identificatie. De invloed van moderne identificatiesystemen als biometrie, nummeridentificatie en chips op ons leven’, 2005. ‘Biometrische Identificatie Digitaal Brandmerk’. Oogstpublicaties. ‘De Fatale Knieval’, 1990. De Gecontroleerde Samenleving, 1998. –’Het biometrisch paspoort in Nederland: crash of zachte landing’. Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR), M. Snijder 2010. –Politie wil niet in DNA-databank. Binnenlands Bestuur online, 25/11/2008. — ‘Stevige controle op VIS nodig’ en ‘Biometrische gegevens niet centraal opslaan’. De Staatscourant, respectievelijk 21/12/2005 en 9/11/2005. — ‘Reactie ChristenUnie op kenmerken Nederlanders in databank met reactie van (Kamerlid) Arie Slob, 24/2/2006 op de website van de ChristenUnie. –‘Vingerafdrukexperts moesten kritiek inslikken’, Kim van Keken, De Volkskrant, 21/4/11. –‘In de winkel betaal je straks met een glimlach’, Richard Smit, Het Financieele Dagblad, 10/10/20.
  6. –‘Ook Fraudehelpdesk slachtoffer van spoofing’. Website Fraudehelpdesk, 8/11/20. –’Zorgen over beveiliging bij thuiswerkende bankmedewerkers’, Rutger Betlem, Het Financieele Dagblad 14/10/20. — ‘Kraken voor het Koninkrijk’., Olof van Joolen en Silvan Schoonhoven, De Telegraaf, 12/10/20. –‘De Cyberkolonel’. Het Zoeklicht, 3/2012. –‘Toename van cyberaanvallen op systemen Europese Unie’, Wouter van Noort,  NRC Handelsblad, 9/1/17. –Torentje doelwit Russische hackers’, Huib Modderkolk,  De Volkskrant 4/2/17. –‘Onderzoek Nationale Veiligheid’ uitgevoerd door de overheid en vastgelegd in de ‘Strategie Nationale Veiligheid’. Aan de basis ervan liggen brede risicobeoordelingen.
  7. en 8. –Profeet Johannes waarschuwde al tegen plastic geld’, Paul Fentrop, NRC Handelsblad, 8/7/1988. –‘Juridische strijd tegen Paspoortwet bereikt climax bij Raad van State’. Website Stichting Privacy First, woensdag, 25 november 2015. –‘Verplicht op internet: senioren zijn het zat!’. Persbericht op website van seniorenorganisatie KBO PCOB, 30-01-2021. –‘Vader gehandicapte zoon strijdt tegen pinbeleid bank’. Nieuwsblad van het Noorden, 27/10/01. —‘Het teken van het beest in wording’. Omroepblad Visie, 7/5/2000..

–KANTELDECENNIUM 3: De geopolitieke situatie, Macht, Big Power Politics

In diverse media werd recent aandacht besteed aan de lijsttrekkerswisseling bij het CDA en de interne verdeeldheid die was gezaaid. Er werd een oud-minister geciteerd die aangaf dat het om de macht ging. Er werd een nieuwe lijstrekker aangesteld, de huidige minister van financiën Wopke Hoekstra. Hij reageerde pas in tweede instantie positief op het verzoek om lijstrekker te worden. In het landsbelang zoals hij stelde omdat door onder andere de Covid 19 pandemie, Brexit en andere geopolitieke ontwikkelingen de maatschappelijke context anders is dan bij het eerste verzoek (1). Ik denk dat ons land iemand van zijn kaliber nodig heeft, om de grote uitdagingen en problemen die op ons afkomen als nasleep van de pandemie, het hoofd te bieden. Veranderingen in de wereld voltrekken zich in een uitzonderlijk hoog tempo. Dat zal ook voor ons land grote gevolgen hebben, zowel politiek, strategisch als economisch en dat vereist goed en consistent leiderschap. In het verleden was ook ik sceptisch over de toekomst van Europa. De ontwikkelingen voltrekken zich nu zo snel, dat we de EU nodig hebben om ons te kunnen handhaven op  een steeds complexer wordend wereldtoneel,  waar machtsblokken en hun soms impulsieve leiders, de routekaart van de mensheid trachten te bepalen. Dit wordt ook wel aangeduid als Big Power Politics oftewel Grote Machtspolitiek. Als het jaar 2020 iets heeft geleerd, is het wel dat niet alles in het leven maakbaar is. Ook de machthebbers op de wereld hebben ervaren, dat een onverwachte viruspandemie zich aan iedere greep onttrekt en ingrijpende politieke en economische gevolgen kan hebben. Dat is overigens niet nieuw, het gebeurde eerder in de geschiedenis bij de Spaans Griep pandemie in 1918 zie ook  https://www.jaapspaans.nl/pandemie-coronavirus-en-de-spaanse-griep/. In het discussieprogramma Buitenhof van 20 december 2020, was voormalig minister van Verkeer en Waterstaat Neelie Smit-Kroes te gast. Zij pleitte voor de aanstelling van een niet-politiek driemanschap, om de huidige situatie in goede banen te leiden en de economische schade te beperken. Zij sloot haar betoog af met de veelzeggende woorden ‘Het is oorlogstijd dus haal er een generaal bij’ (2).

De geopolitieke situatie (geografische invloeden op machtsverhoudingen) 

In 2014 werd aan een deskundige de vraag gesteld of er een nieuwe Koude Oorlog komt. Hij antwoordde dat de huidige situatie niet vergelijkbaar is met de situatie tijdens de Koude Oorlog. Het ging toen om twee tegenover elkaar staande machten de Verenigde Staten (VS) en de Sovjet-Unie, maar de huidige situatie is totaal anders en vele malen complexer (3). Wie het nieuws intensief volgt, kan er niet omheen dat de machtsverhoudingen in hoog tempo verschuiven. De feiten die ik opsomde in het voorgaande hoofdstuk over de wapenwedloop, tonen aan dat naast militaire macht ook expansiedrift, handel, economie en cultuurverschillen belangrijke factoren zijn bij de machtspolitiek. Na decennia van suprematie is de invloed van de VS tanende, waarvoor een aantal oorzaken is aan te wijzen, onder andere de politiek van isolationisme onder president Trump. Andere machtsblokken, met name China, winnen snel aan invloed op economisch en strategisch gebied en dat is versterkt door de Covid pandemie. Grote machten als Rusland en India worden nog onderschat, vooral door het Westen. Controle over grondstoffen, hulpbronnen, vaarroutes en handel zijn in de geschiedenis altijd belangrijk geweest bij de opkomst van wereldrijken. Rusland heeft een groot potentieel, vanwege de enorme rijkdom aan bodemschatten en een indrukwekkende legermacht, die berucht is vanwege de assertieve inzet van cyberwapens. India met de immense bevolking is een bron van kennis, met name op het gebied van ICT. Drie belangrijke delen van de wereld slagen er maar niet in de onderlinge verdeeldheid te overbruggen, Zuid-Amerika, Afrika en Europa. Europa is economisch gezien een reus met de grootste interne markt ter wereld, maar door verdeeldheid, het ontbreken van krachtig centraal leiderschap en dito legermacht worden de kansen onvoldoende benut. En het zag er allemaal zo florissant uit toen in 1989 de Berlijnse Muur viel en de Koude Oorlog werd beëindigd. Door een ongekende economische prestatie werd het verdeelde Duitsland weer tot een eenheid gesmeed en breidde de Europese Unie snel uit, met name naar het Oosten (4). Er volgden echter ook tegenslagen. (Foto Jaap Spaans. Brokjes van de Berlijnse Muur die Oost en West scheidde)

China en de nieuwe zijderoutes

Als ik dit publiceer op de 1e dag van 2021, heeft het Verenigd Koninkrijk formeel Europa verlaten. Dat is een verzwakking, maar tegelijk een wake-up call voor de EU. Het besef is gegroeid dat eenheid juist noodzakelijk is om op mondiaal niveau tegenwicht te bieden aan de opkomende machtsblokken. Een snel globaliserende wereld biedt steeds minder ruimte voor isolationisme en nationalisme. Als dat onvoldoende wordt onderkend, zal dat verstrekkende negatieve gevolgen hebben voor de welvaart in Europa en zeker voor een handelsnatie als Nederland. Ik heb naaste familie in het Verenigd Koninkrijk en krijg soms de indruk dat men daar is blijven steken in de gedachte dat Engeland nog een wereldmacht is (‘Brittannia rules the waves’). Vele deskundigen waarschuwen echter dat het mondiale economische machtscentrum de komende decennia zal verschuiven  van de westerse wereld naar Azië. Ik deel die zorg. Tijdens de geschiedenislessen op de MULO, werd (te) beknopt aandacht besteed aan de reizen van Marco Polo in de 13e eeuw en de klassieke Zijderoute als de logistieke handelsroute tussen  Azië en het Middellandse Zeegebied. Onderzoek met moderne technologieën als satellieten heeft geleerd dat die historische zijderoute veel meer was dan een logistieke keten (karavaanroute) van Oost naar West. Het was een samengeweven infrastructuur met irrigatiekanalen en wooncomplexen. China werkt hard aan de nieuwe zijderoutes, is bezig aan een snelle opbouw van de krijgsmacht, maakt afspraken om de toevoer van grondstoffen te waarborgen en wint overal ter wereld terrein op technologisch gebied. Als Europa daar niet als eenheid op inspeelt, wordt die slag verloren. Ook de posities van Rotterdam en Antwerpen als wereldhavens kunnen daardoor verzwakken. Wat mij in gesprekken over de geopolitieke situatie opvalt, is dat er onvoldoende brede kennis is over de Kaukasus, dat ligt ingeklemd tussen China, de Russische Federatie, Europa en Turkije. Dit opkomende en strategisch zo belangrijke gebied, is wel omschreven als een geopolitieke speeltuin en is van groot belang voor de nieuwe Zijderoute. Recent was er de oorlog tussen Azerbeidzjan en Armenië, waarbij ook Turkije een rol speelde.  Rusland dat bang is invloed te verliezen in de regio, bleek niet in staat de veiligheid van Armenië te waarborgen. Er waren in het verleden problemen tussen Rusland en Tsjetsjenië en ook in Wit Rusland (Belarus) zijn er interne spanningen. Het grootste land in de regio is Kazachstan, een land met een enorm potentieel dat 70 keer zo groot is als Nederland en over een schat aan natuurlijke hulpbronnen beschikt. Toch weten we er betrekkelijk weinig over. Een persoonlijk informeel onderzoekje leert, dat velen niet in staat zijn het land aan te wijzen op de wereldkaart. Na de ineenstorting van de Sovjet Unie is in die regio een machtsvacuüm ontstaan en landen als Rusland en Turkije volgen de ontwikkelingen daar nauwlettend. De geopolitiek wordt ook beïnvloed door klimaatverandering, smeltende ijskappen en andere grensoverschrijdende problemen. Machtsblokken zullen alles in het werk stellen om ‘voet aan de grond te krijgen’ in de grondstoffenrijke en logistiek belangrijke poolgebieden. In de mondiale geopolitieke situatie speelt de factor ‘macht’ een belangrijke rol (5). Foto Jaap Spaans. De nieuwe zijderoute waarin China veel investeert, kan gevolgen hebben voor de concurrentiepositie van grote havens in Europa. 

Macht

Er zijn meerdere definities van ‘macht’ maar in gangbare opvattingen staat het voor kracht, het vermogen om iemand of een organisatie iets te laten doen zoals je wilt. Een allesomvattende sluitende definitie is er niet. De macht over het stuur verliezen is anders dan de ouderlijke macht. Bij machtsmisbruik en machtswellust wordt al snel gedacht aan controle, dwang en repressie,  tirannie of dictatuur. Macht is dominant aanwezig in alle geledingen van de samenleving en beïnvloedt ons dagelijks leven. Direct of indirect krijgen we er allemaal mee te maken. Na een heftige verkiezingsstrijd gaan deze maand de laatste weken in van het presidentschap van Donald Trump. De afgelopen vier jaren heeft hij een groot stempel gedrukt op de interne situatie in de VS, maar ook op de internationale verhoudingen. Communicatie en interactiviteit vonden vaak impulsief plaats, via sociale media als twitter, overdreven assertief en soms zelfs beledigend. Jammer want de goede dingen die deze president ook heeft gedaan, zoals het benoemen van de onevenwichtige handelsrelatie met China, herstel van de economie in de pre-corona periode en voorzichtige initiatieven voor vrede in het Midden-Oosten, zijn daardoor overschaduwd. Ondanks de openheid van de democratische verkiezingen die voorbeeldig en voor de wereld direct en gedetailleerd te volgen  waren, laat Trump een tot op het bot verdeeld land achter. Velen zijn daar bezorgd over. Een nieuwszender gebruikte zelfs de term ‘Divided States of America’. Qua persoonlijkheid is hij geheel anders dan de machtige Chinese president Xi Jinping, die zelden emoties toont maar gestaag en volhardend zijn beleid om China op te stuwen in de vaart der volkeren uitvoert. De Turkse president Erdogan, die volgens kenners  droomt van een groot en hersteld Ottomaans Turks rijk, is in zijn optreden en communicatie vergelijkbaar met Trump. Een belangrijk verschil is dat Trump minder Amerikaanse militaire bemoeienis in de wereld wilde, terwijl Erdogan de militaire macht en strategische positie van Turkije juist wil uitbreiden. Voorbeelden van die expansiedrift zijn Libië en Azerbeidjan (6). In een boek over verleidingen aan de top en de psychologie van de macht, geeft de auteur een scherpe analyse van mensen die ontsporen aan de top en welke karaktereigenschappen en achtergronden daarop van invloed zijn geweest. Dit verschijnsel wordt wel aangeduid als Machiavellisme. Machiavelli (1469) meende dat geweld en manipulatie inherent zijn aan de menselijke natuur. Er zijn regels nodig om uitwassen beheersbaar te houden dan wel uit te bannen. Ook binnen bedrijven en organisaties kan macht ontsporen en tijdens mijn langdurige werkzame periode als ambtenaar bij defensie, de politie en een departementale inspectiedienst heb ik daarover de nodige ervaring opgedaan. Ondanks dat er binnen dergelijke organisatieculturen vaak sprake was van machogedrag, kijk ik toch met voldoening terug op die periodes in mijn leven. Regelmatig waren er felle discussies over ethiek bij de rechtshandhaving en welke repressieve middelen acceptabel waren, bijvoorbeeld in situaties dat het machtsmiddel van het geweldsmonopolie werd ingezet met inachtneming van geweldsinstructies. Voor discussie en bezinning was in de regel voldoende ruimte in onze rechtsstaat, hoewel dat ook afhankelijk was van de visie van het management dat werknemers aanstuurde. In een van mijn boeken heb ik voorbeelden verstrekt van beleidsmatig falen. Ik plaats daarbij wel de kanttekening dat digitalisering van grote invloed is op de werksituatie en de communicatie, intern met collega’s en extern met de burgers. Macht speelt uiteraard ook een belangrijke rol bij private organisaties en geloofsgemeenschappen. In een boek over macht in de kerken, beschrijft de auteur een groot aantal praktijkvoorbeelden van machtsmisbruik binnen kerken en geloofsgemeenschappen. Juist daar zou je dienend leiderschap verwachten. Volgens de auteur gebeurt een deel van dat machtsmisbruik door leidinggevenden, bij wie sprake is van grootheidsgevoelens en een narcistische persoonlijkheid. Een praktijkdeskundige schrijft in een christelijk dagblad naar aanleiding van ernstige problemen bij een christelijke organisatie: ‘Men krijgt de indruk dat hier in sterke mate sprake is geweest van bestuurlijke arrogantie’. Probleem daarbij is dat het naast macht en invloed vaak ook om theologische geschilpunten gaat, die over het algemeen moeilijk zijn te overbruggen en krachtige emoties kunnen oproepen (7) Foto Jaap Spaans. Standbeeld Lenin in Assen.

Brexit: onzekerheid na een lang en afmattend proces

Als ik dit publiceer is de Brexit een feit. Het afmattende, jaren durende Brexit proces heeft veel kostbare tijd, geld en energie gekost. Veel mensen zijn het spuugzat, omdat andere belangrijke kwesties zijn blijven liggen. Toch komt ook hierbij een vraag op over macht. Het Verenigd Koninkrijk (VK) wil minder macht uit Brussel en soeverein zijn. Soevereiniteit werd gaandeweg het belangrijkste thema  in het scheidingsproces. De definitie van soevereiniteit is ‘oppermachtige heerschappij’ en ‘de macht om een staat te leiden’. Een kritische deskundige uit het VK zei hierover op een van de laatste dagen voor Brexit: ‘We win sovereignity. We lose autonomy’. Waarmee hij bedoelde dat na de Brexit de autonomie zal afnemen onder andere als gevolg van problemen met de mobiliteit, meer formaliteiten op grond van regelgeving die ook belemmerend zullen werken. De komende jaren zullen leren hoe de praktische uitwerking is. Een gastcolumnist bij RTL Nieuws schrijft over soevereiniteit: ‘het is het principe dat de staat de hoogste autoriteit is binnen haar grondgebied en dat zij geen hogere autoriteit hoeft te erkennen buiten dit grondgebied’ (8). Het herinnert aan de tijd van de koloniale en maritieme macht van het VK. Maar tijden veranderen en het mag duidelijk zijn, dat in een snel globaliserende wereld juist verbinding en samenwerking met derde landen noodzakelijk is. Dat West Europa zo lang is gevrijwaard van oorlog is mede het gevolg van die samenwerking. Dat impliceert dus het ten dele opgeven van macht, ook al zal een land dan soevereiniteit moeten inleveren. Machtsblokken en machtige leiders bepalen de situatie op het wereldtoneel of we het leuk vinden of niet. In deze instabiele wereld hebben kleine landen weinig in de melk te brokkelen. Wie dat negeert lijdt aan zelfoverschatting. Of de Britten een misrekening hebben gemaakt zoals een deskundige stelt, zal de tijd leren op grond van de praktische uitwerking. Uiteindelijk heb je alleen iets aan soevereiniteit, als je je stem kunt laten gelden en de uitkomst van het wereldwijde debat kunt beïnvloeden. Zoals het er nu uit ziet heeft de EU door de langdurige Brexit discussie aan homogeniteit gewonnen. De EU heeft eenheid uitgestraald ondanks de pogingen van Premier Boris Johnson om verwarring te zaaien, door zijn pogingen directe gesprekken aan te gaan met belangrijke regeringsleiders in de EU. In februari 2021 stemt het Europarlement over de Brexitdeal. Dat alles neemt niet weg dat ik het vertrek van de Britten uit de EU betreur, maar blij ben dat er na ruim vier jaren duidelijkheid is. Logo: Europarlement dat democratische controle uitoefent op de Europese Commissie 

Het Midden-Oosten (M.O) een explosieve regio

In het Midden-Oosten is een machtsstrijd gaande tussen Arabische landen en landen als Iran en Turkije. Het is een van de meest explosieve regio’s in de wereld en daarbij is het opmerkelijk dat een geografisch en demografisch nietig land als Israël een cruciale rol speelt. Historisch en levensbeschouwelijk wellicht begrijpelijk, maar rationeel, politiek,  militair, geografisch en demografisch bezien is daar geen zinnige verklaring voor te geven. Het Midden-Oosten ondergaat de komende decennia een metamorfose, door de te verwachten transitie van fossiele brandstoffen naar alternatieve vormen van energie, vooral zonenergie en pogingen van landen om nucleaire wapens te ontwikkelen. Moderne technologieën om zeewater te ontzilten en de waterbesparende druppelirrigatie te stimuleren, kan bijdragen aan de economische ontwikkeling van die regio.

Het Midden-Oosten beschouw ik zowel uit seculier als levensbeschouwelijk oogpunt als hèt mondiale conflictcentrum, met als episch centrum de stad Jeruzalem. De situatie daar is zeer complex, waarbij de geschiedenis een belangrijke rol speelt. Turkije, Rusland, China en de EU streven naar meer invloed in de regio. Nu de invloed van de VS daar afneemt, trachten Rusland, Turkije en Iran de ontstane leemte op te vullen. Sinds de start van de Arabische lente heeft een bloedige oorlog in Syrië  het afgelopen decennium honderdduizenden slachtoffers geëist. Die situatie ligt tevens aan de basis van het immense vluchtelingenprobleem, waar Europa mee te maken heeft. Veel vluchtelingen willen naar Europa, dat nog geen antwoord heeft op de toelating van grote aantallen vluchtelingen en effectieve controle aan de EU-buitengrenzen ontbreekt.  Die controles zijn nodig om gelukszoekers te kunnen onderscheiden van echte vluchtelingen. Het opmerkelijke van die ontwikkeling is dat veel rijke islamitische olielanden hun grenzen gesloten houden voor vluchtelingen, veelal geloofsgenoten. Naar gebruik van chemische wapens in Syrië loopt nog een onderzoek door het in Den Haag gevestigd OPCW (Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons). Onder druk van de toegenomen spanning zoeken diverse Arabische landen, al dan niet uit opportunisme, toenadering tot Israël. Zij delen steeds meer gezamenlijk belangen. Opmerkelijk blijft de positie van Israël en de buitenproportionele mondiale obsessie voor Israël en Jeruzalem. De stad lijkt als een magneet alle aandacht van de wereld naar zich toe te trekken. Een ontwikkeling die niet verklaarbaar is op grond van ratio, logica en getalsmatige argumenten. Het geografisch en demografisch nietige land op de navel van de aarde, dat slechts 2 promille van de wereldbevolking telt, ligt voortdurend onder een mondiaal vergrootglas. Gelet op de geschiedenis van het Joodse volk met name de Holocaust, (herlevend) antisemitisme en de excessen die zich de afgelopen jaren voltrokken in buurlanden van de Joodse staat, mag duidelijk zijn dat Israël nooit een tweede Massada zal toestaan en alles in het werk zal stellen om de veiligheid van land en volk te waarborgen. Dat maakt de situatie daar explosief en onvoorspelbaar. (9).

Kantelconclusie. In dit kanteldecennium zullen er grote verschuivingen plaats vinden in de geopolitieke situatie, waardoor spanningen zullen toenemen en crises onvermijdelijk zijn. Inherent aan die ontwikkeling zal de behoefte aan een centraal mondiaal gezag en krachtig leiderschap om de talrijke grensoverschrijdende problemen en uitdagingen die op de mensheid afkomen aan te gaan, toenemen. Aan die ontwikkeling kleven ook grote risico’s, bijvoorbeeld ten aanzien van burgerrechten als privacy,  vrijheid van godsdienst en meningsuiting en andere grondrechten.

Foto’s: Archief Jaap Spaans

Bronnen

  1. ‘Onrust in het CDA’ en ‘Van kroonprinsen naar koningsdrama’. De Telegraaf, 5 december 2020.
  2. Discussieprogramma Buitenhof, 20/12/2020 met onder andere oud-minister van Verkeer en Waterstaat Neelie Smit Kroes. CNN Special Report, 19/12/2020. ‘Pandemic. How a virus changed the world in 1918’.
  3. Het grote geopolitieke college met 5 vragen aan Rob de Wijk deskundige van het The Hague Centre for Strategic Studies (HCSS) o.a.: ‘Krijgen we een nieuwe Koude Oorlog’. Haagsch College, Montesqieu Institute, september 2014.
  4. ‘Meningen over Duits Eenheid’. ‘Hoofdstuk Het Derde Duitse Wonder’ door J.J.A. van Doorn. Uitgeverij NPA 1990.
  5. Euronews en andere internationale media op 26/12/2020 ‘China to overtake US to be world’s biggest economy by 2028 due to COVID-19 says report’, naar aanleiding van een rapport van The Centre for Economics and Business Research (CEBR). De Telegraaf, 29/12/2020 ‘Havenbaas: verloren decennium dreigt voor Nederland’ met opmerking van Rob de Wijk die waarschuwt voor China, dat investeert in Zuid-Europese havens om de containeroverslag te kapen. ‘De Nieuwe Zijderoutes. Het heden en de toekomst van de wereld’. Hoofdstuk 1. Peter Frankopan. Uitgeverij Unieboek/Het Spectrum, 2018. 
  6. NOS Nieuws, 23/10/2020 ‘Ook Sudan normaliseert banden met Israël’. ‘De Turkse Expansiedrift’. Jaap Spaans in het blad Profetisch Perspectief, 2012.
  7. ‘Verleidingen aan de top. De psychologie van de macht’, pagina 10. Jaap van Ginneken, Uitgeverij Business Contact Amsterdam/Antwerpen, 2013. ‘Macht in de Gemeente. Over machtsfiguren en machtsmisbruik in de kerk’, pagina 9. Volker en Martina Kessler en ingeleid door Kees Roest. Uitgave Boekencentrum Zoetermeer, 2002. Reformatorisch Dagblad, 9/20/2015 ‘Situatie bij Tot Heil des Volks verontrustend’, door O.W. Dubois en ‘Benoeming predikant splijt Tot Heil des Volks’, 3/10/2015. Vertrouwelijke mail correspondentie met een medewerker van EB Media over de zorgelijke werksituatie en rechtszaken daarover van 11/11/2007. Vertrouwelijk, aangezien de persoon in 2012 is overleden. Een Golf van Geweld, Jaap Spaans, 1999. Pagina 73.
  8. RTL Nieuws, 16/12/2020. Gastcolumn Rabo-econoom Stefan Koopman: ‘De Britten betalen een hoge prijs voor hun soevereiniteit’. Tevens quote op Euronews op de drempel van 2021, 30/12/2021.
  9. In het jaar 71 na Christus voerde het Romeinse Rijk een felle strijd in Judea, waarbij meer dan een miljoen Joden werden gedood. Jeruzalem en de tempel werden verwoest Tempelschatten, waaronder de massief gouden Menorah, werden triomfantelijk naar Rome overgebracht. Een stenen afdruk is nog te vinden in de Triomfboog van Rome. De vesting Massada bij de Dode Zee bleef echter een bolwerk van verzet. Toen de Romeinen de vesting uiteindelijk hadden veroverd, bleek dat de Joodse verdedigers de dood hadden verkozen boven verkrachting en slavernij. Israëlische soldaten worden anno 2020 op de burcht Massada beëdigd. Diverse bronnen o.a. ‘En zij werden verstrooid onder alle volken’, Werner Keller. Pagina’s 76 en 77. Uitgave La Riviere en Voorhoeve NV Zwolle.

–KANTELDECENNIUM 2: De Wapenwedloop

Als ik dit hoofdstuk op mijn website plaats is het december 2020, de maand van Kerst en vrede op aarde. Het heeft dan ook een reden dat ik juist nu de wapenwedloop als eerste mondiale kernprobleem aan de orde stel. Het is een van de duidelijkste onderwerpen, waarin de machteloosheid van de mensheid tot uitdrukking komt. Taalkundig staat het begrip voor een wedloop om militair overwicht tussen staten of machten. Maar gelet op de tijd waarin we leven, neem ik de vrijheid om het begrip uit te breiden en wel naar de toename van wapenbezit onder burgers. Ook in ons land is een duidelijke toename van ernstige delicten,  waarbij wapens worden gebruikt.  Vaak gaat het om (vuur)wapens die wettelijk verboden zijn, maar ook slag en steekwapens die functioneel bestemd zijn om te worden gebruikt als gereedschap en andere nuttige toepassingen, zoals in huishoudens en de horeca. De gevolgen van deze ontwikkeling voor de criminaliteit en hoe die zich verhoudt tot het geweldsmonopolie dat in ons land bij de overheid berust, belicht ik in hoofdstuk 5 over ‘Criminaliteit en Rechtshandhaving’.

Bij het onderwerp ‘Wapenwedloop’ kun je niet heen om de rol van de wetenschap en mentale aspecten waaruit de behoefte aan wapens voortvloeit. Ik gaf in hoofdstuk 1, de inleiding, aan dat ik grote bewondering heb voor de wetenschap en er in mijn persoonlijke situatie op het gebied van zorg en kwaliteit van leven, veel aan te danken heb gehad. Door de gezinssituatie werd ik nadrukkelijk bepaald bij genetica en medische trajecten, die tot levensverlenging bij gezinsleden hebben geleid. Dat zijn zegeningen en verworvenheden waarvoor ik dankbaar ben. Er past echter wel een kanttekening bij, gebaseerd op vele decennia persoonlijke ervaring en studie van onderwerpen als geweld, oorlog en vrede etc. In het Filosofie Magazine las ik een aansprekende en relativerende stelling over de wetenschap, die volgens de auteur ook niet alle vragen kan beantwoorden. Als voorbeeld werd gegeven dat zonder theoretische natuurkunde een smartphone niet zou bestaan. ‘Daar heb je echter weinig aan als je bijvoorbeeld zoekt naar een oplossing voor het conflict in het Midden-Oosten’(1). Oorlogen, wapenwedlopen en geweldsexcessen hebben te maken met de menselijke geest, met mentaliteit, egoïsme en machtsdenken, het kwaad , ethiek en levensbeschouwing. Problemen op die gebieden zijn diepgeworteld en wijdverbreid en de geschiedenis leert dat die zich uiteindelijk niet laten oplossen via wetenschap en rationaliteit alleen. Als dat wel mogelijk zou zijn was het, gelet op calamiteiten en tragedies in de menselijke geschiedenis allang gebeurd. Seculiere denkers zullen daaraan toevoegen dat dit ook geldt voor religie en ideologie. Veel mensen beschouwen religie zelfs als oorzaak van veel conflicten. Ik begrijp die kritiek, maar de geschiedenis leert dat het kwaad of de gebrokenheid van de Schepping zich uit in alle categorieën mensen, ongeacht levensbeschouwing of ideologie. Daar komt bij dat de wetenschap, ondanks de vele verworvenheden en zegeningen, heeft bijgedragen aan veel ontwikkelingen die een bedreiging vormen voor de toekomst van de mensheid. De wapenindustrie is een treffend voorbeeld dat politiek en wetenschap elkaar overlappen. In de loop der eeuwen zijn zwaarden en speren vervangen door musketten en kanonnen door geavanceerde raketsystemen. NBC wapens oftewel massavernietigingswapens (Nucleair, Biologisch, Chemisch), zijn ontwikkeld in wetenschappelijke laboratoria. Ook bij beladen onderwerpen als geweld en oorlog creëert de markt een behoefte en spelen wetenschap en bedrijfsleven daarop in door ontwerp, innovatie en productie en bijna altijd ergens op de wereld wel gevolgd door gebruik en inzet. We zien dat momenteel bij de ontwikkeling van geleide raketsystemen en ruimtewapens, waarbij hoogwaardige technologie vereist is. Er is wel sprake van een groeiend bewustzijn en er zijn pogingen om het tij te keren. Financiële ondernemingen, waaronder pensioenfondsen en verzekeraars, mogen op grond van integriteits- en duurzaamheidseisen niet meer investeren in ondernemingen die clustermunitie of cruciale onderdelen daarvan produceren, verkopen of distribueren. Dat is in ons land bij wet vastgelegd, waarop de Autoriteit Financiële Markten (AFM) toezicht houdt (2).

De wapenwedloop in cijfers

De omvang van de huidige wapenwedloop op de wereld is onvoorstelbaar. Er wordt meer in wapens geïnvesteerd dan ooit tevoren en er is sprake van een permanent stijgende lijn en chronische overbewapening. Volgens cijfers van het in Zweden gevestigde gerenommeerde Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI), bedroegen in 2019 de mondiale militaire uitgaven 1.917 miljard dollar (in 2018 1822 miljard). De Verenigde Staten (VS), China, Saoedi-Arabië, India en Frankrijk vormen de top vijf en zijn goed voor 60% van de militaire uitgaven in de wereld. Wat betreft verhoging van de defensiebudgetten jagen vooral China en de VS elkaar op in de wapenwedloop. Daarna volgen Saudi-Arabië met ruim 78 miljard en Rusland met bijna 62 miljard. De VS blijven koploper: in 2019 stegen de uitgaven met 53 miljard dollar naar ruim 684 miljard dollar. China komt uit op 181 miljard dollar. Daarbij past wel de kanttekening dat loonkosten, die een belangrijke factor vormen bij defensiebudgetten, in de VS en andere westerse landen hoger zijn dat in landen waar nog een dienstplicht is. Denktank het International Institute for Strategic Studies ( IISS), die er onderzoek naar verrichtte, meent dat Washington zich zorgen maakt om de modernisering van het Chinese leger. China werkt onder meer aan hypersonische raketten, die moeilijk zijn te detecteren en heeft in 2020 volgens Britse media voor het eerst in een gewapend conflict gebruikgemaakt van een magnetronwapen dat werkt  op basis van elektromagnetische straling. Dat zou de VS vervolgens weer aanzetten tot hogere uitgaven. Israël dat door bepaalde vijanden wordt beschouwd als een bedreiging van de wereldvrede, heeft voor een land dat onder permanente dreiging staat een verhoudingsgewijs laag defensiebudget van 15,9 miljard dollar (3). De cijfers zullen de komende jaren sterk stijgen. In navolging van zijn voorgangers uitte president Trump regelmatig kritiek op het feit dat NAVO landen binnen de EU niet voldoen aan de afgesproken norm, om 2% van het bruto binnenlands product (bbp) te besteden aan defensie. Er liggen harde toezeggingen van deze landen om de defensie inspanningen te verhogen en er dus nog meer geld aan bewapening zal worden besteed. Hoewel die kritiek van de VS dus terecht is, gaan de critici voorbij aan de diepgewortelde angst en oorlogstrauma’s in Europa, met name Duitsland, om in een nieuwe wapenwedloop of oorlog te worden meegezogen (4). Dezelfde zorg zagen we bij Japan, dat in de Tweede Wereldoorlog hard werd geraakt door de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki. Ik begrijp die zorg, want er kunnen in deze complexe wereld met de vele machtsbeluste leiders gemakkelijk impulsieve en onbeheersbare escalaties ontstaan. Het is een  wrang gegeven dat met de bedragen die de huidige wapenwedloop kost, de honger op de wereld zou kunnen worden opgelost. Gelukkig zijn er veel goede mensen, idealistische organisaties en geloofsgemeenschappen op de wereld die zich inzetten voor de vrede in woord, daad en gebed. Velen geloven rotsvast in ‘Samen werken aan vrede’, om een meer vredevolle samenleving te bereiken’ (5). Ik gaf al eerder aan dat ik niet optimistisch ben over het antwoord op de vraag of de mensheid in staat is om op eigen kracht mondiale vrede te bewerkstellingen. Tabel over defensie-uitgaven NAVO-landen geplaatst met toestemming Defensiekrant.

Mondiale polarisatie stimuleert de wapenwedloop

Massavernietigingswapens als NBC wapens vinden hun oorsprong in wetenschappelijk onderzoek en technologische research in laboratoria, experimenten en dierlijke en menselijke proeftuinen. In de top 5 van de risico’s die de mensheid bedreigen van het World Economic Forum (WEF), staan klimaatverandering en massavernietigingswapens respectievelijk op 1 en 2 (6). Het WEF verwacht dat de economische en politieke polarisatie zal toenemen en dat zou de wapenwedloop kunnen versterken. Het internet is een goed voorbeeld van de dilemma’s die zich kunnen voordoen. Het huidige internet is als communicatiesysteem ontstaan binnen het Amerikaanse leger. In een halve eeuw is het uitgegroeid tot een dominante factor op talrijke maatschappelijke gebieden. Het heeft ontegenzeggelijk veel zegeningen voor de mensheid opgeleverd bijvoorbeeld op het gebied van communicatie, medische ontwikkelingen, efficiency. Anno 2020 kunnen we echter ook vaststellen dat moderne technologie op grote schaal wordt gebruikt bij de ontwikkeling van moderne wapens als computergestuurde raketsystemen, zogenaamde ‘slimme’ bommen en wapens op basis van lasertechnologie en drones, om maar enige voorbeelden te noemen. De basis voor het internet werd gelegd door een organisatie binnen het Amerikaanse ministerie van defensie, het (Defence) Advanced Research Projects Agency (D)ARPA). ARPA ontwikkelde technologie die de Amerikaanse defensie in staat zou stellen om niet verrast te worden door een technologisch geavanceerde vijand. De organisatie legde de basis voor de huidige informatierevolutie. Of men in die fase de immense gevolgen voor de mensheid heeft kunnen inschatten weet ik niet. Het heeft er ook toe geleid dat er in een duizelingwekkend tempo een nieuwe vorm van oorlogsvoering is ontstaan, cyberwarfare, waarvan de destructieve gevolgen op termijn nog niet zijn te overzien. Armere landen met een laag defensiebudget en criminele organisaties, kunnen tegen betrekkelijk geringe kosten cyberspecialisten inhuren om cyberaanvallen uit te voeren en hun status te verhogen. China is bezig uit te groeien tot een mondiale industriële en militaire supermacht, dankzij de beschikbaarheid van en kennis over deze moderne technologie. Wat door de VS werd ontdekt en ontwikkeld, dreigt zich nu als een boemerangeffect tegen hen te keren. Een ontwikkeling die, evenals cybercriminaliteit, een wereldwijde ontwrichtende werking kan hebben. De afgelopen jaren is gebleken dat cyberwapens grootschalig worden ingezet om vitale infrastructuur van een land te beschadigen. Geen enkel beveiligingssysteem biedt optimale veiligheid, onder andere vanwege de grensoverschrijdende aspecten. Een politicus en deskundige beschreef het ooit als een rat-race, een dynamisch maatschappelijk proces waarbij de veiligheid vaak de dupe is. Het opmerkelijke en tegelijk hypocriete is dat overheden die digitale veiligheid op nationaal niveau hebben vastgelegd in wet- en regelgeving en die handhaven, zich tegelijk op het complexe wereldtoneel op grote schaal schuldig maken aan cyberwarfare en cybercriminaliteit als hacking. Het is in korte tijd uitgegroeid tot een kernprobleem van de mensheid. Nederland is een van de meeste gedigitaliseerde landen ter wereld en blinkt op dat gebied uit in innovatie. Dat bevorderde de economische groei en de welvaart. Ook kwam het goed van pas tijdens de corona pandemie, omdat er op grote schaal vanuit huis kon worden gewerkt waardoor de economische schade werd beperkt. Tegelijk mag het duidelijk zijn dat Westerse landen als Nederland ook een verhoogd risico lopen, omdat door de intensieve digitalisering van economie en infrastructuur zowel overheden, bedrijven en individuele burgers aanzienlijke risico’s lopen. Daarnaast wordt er geïnvesteerd in ruimtewapens om infrastructuur via de ruimte te ontwrichten, bijvoorbeeld door satellieten uit te schakelen (7). Overkill staat taalkundig voor overdaad maar betekent ook overbewapening. De aanwezigheid en beschikbaarheid van immense hoeveelheden wapens vormen op zich een groot risico, want veel wapens worden uiteindelijk ook gebruikt. Wie over wapens beschikt kan macht uitoefenen. Militaire suprematie is in de geschiedenis door de eeuwen en millennia heen de bron geweest voor oorlogen, onderdrukking en gewapende conflicten en een voedingsbodem voor de opkomst van op macht beluste leiders. De meest recente en ook de meest omvangrijke wapenwedloop uit de geschiedenis was die tussen de Verenigde Staten (VS) en de voormalige Sovjet Unie (SU) en de belangrijkste reden tot oprichting van militaire machtsblokken als de NAVO en het Warschaupact. Het leverde ons het begrip Koude Oorlog op. 

Geen pacifist

De volgende tekstdelen gaan over mijn persoonlijke ervaringen met wapens en geweld en de ethische worsteling die ik daarbij heb ervaren. Om het volgende goed op waarde te kunnen schatten, is het gewenst de volgende publicaties te lezen die eerder verschenen op deze website.

-WO1: over mededogen, oorlogsneurose en PTSS | Jaap Spaans

-Oorlog en emoties, ethiek en geloof (1) | Jaap Spaans

-Oorlog en emoties, ethiek en geloof (2) | Jaap Spaans

-Oorlog en emoties, ethiek en geloof (3) | Jaap Spaans

Terug in Nederland na mijn ruim tweejarige verblijf als emigrant in Canada, werd ik opgeroepen voor de dienstplicht. Op grond van dat onvermijdelijke feit, besloot ik voor vier jaren te tekenen als kort verband vrijwilliger (KVV’er). Een belangrijke overweging voor dat besluit was mijn slechte fysieke conditie. Door een vaak onverantwoorde levenswijze in Canada, moest mijn gebit ingrijpend worden gesaneerd en waren herstel en structuur noodzakelijk. Het leger bood mij die mogelijkheden en na een intensieve infanterieopleiding, kon ik vier jaren als instructeur werken bij de Alfa compagnie van de School Reserve Officieren en Kader Infanterie (SROKI) in Ermelo waar ik ook zelf de kaderopleiding had afgerond. Een periode waarin ik veel heb geleerd zoals doorzettingsvermogen, overleven in moeilijke omstandigheden, communicatie bij groepsdynamiek en leiderschap en verantwoord omgaan met lichaam en geest. Het was de tijd van de Koude Oorlog en ik kreeg een mobilisatiebestemming in de Duitse Laagvlakte. Eenmaal moest ik daarvoor in die vier jaren op herhaling in Ossendrecht. De diepgaande gesprekken over geloof en ethiek die ik in Canada had gevoerd met ‘deserteurs’ uit de VS over de Vietnamoorlog, waren in de turbulentie van die levensfase naar de achtergrond gedrongen. Pas na mijn diensttijd kwamen die weer versterkt naar boven. Geloof en zingeving waren door mijn huwelijk weer relevanter geworden. Mede door de ervaringen in het leger, zou in de jaren die volgden de innerlijke worsteling over de ethiek van oorlog en vrede en toepassing van geweld verhevigen. In mijn volgende beroep, bij de politie, kreeg ik ook te maken met dienstwapens, schietoefeningen en een geweldsinstructie. Ik weet de vernietigende werking van veel wapens. Toch ben ik geen pacifist, om de simpele rede dat wereldvrede en geweldloosheid in de huidige samenleving anno 2020 volgens mij geen haalbare opties zijn. Hoe moeilijk is het al om ‘vrede’ te krijgen binnen gezinnen, families, overheden, kerken, bedrijven en organisaties? Een aantal bands/zangers uit de flower power tijd die zongen over vrede, kregen zelf te maken met interne ruzies en jaloezie. Oorlog en vrede zijn onderwerpen die mij innerlijk verscheuren, zowel vanuit mijn geloofsprincipe als menselijkheid. In diverse publicaties heb ik beschreven, wat de directe en indirecte gevolgen van de Tweede Wereldoorlog zijn geweest op het gezin waarin ik opgroeide (8)  -De vergeten hongerkinderen uit de oorlog | Jaap Spaans. De Holocaust is een van de diepste littekens die de mensheid met zich meedraagt. Massaal gewapend ingrijpen was nodig om agressors als Japan,  Het Derde Rijk en hun bondgenoten op de knieën te krijgen en ons land te bevrijden. Wie de geschiedenis bestudeert moet de conclusie trekken dat er nog nooit een allesomvattende en duurzame vrede op de wereld is geweest. In hoofdstuk 1 De Inleiding, heb ik dat met verwijzing naar de idealen van de flower power generatie met hun slogan ‘Make love not war’ uitgelegd.  Ruim een halve eeuw later is de harde conclusie dat het verlangen naar vrede niet haalbaar is gebleken en dat in de halve eeuw die volgde ook de protestgeneratie er niet in is geslaagd liefde de aarde te laten veroveren. Er wordt meer uitgegeven aan bewapening dan ooit tevoren en de wapens waren nog nooit zo vernietigend als nu. Als christen geloof ik dat we leven in een door het kwaad gebroken schepping. Die gebrokenheid zal pas worden opgeheven bij de terugkomst van Jezus Christus. Dat neemt niet weg dat geweld soms nodig is om agressors en dictators het hoofd te bieden of als een overheid gebruik maakt van haar geweldsmonopolie.

Politieke spanningen

De Horizonscan Nationale Veiligheid (9).  is naast levenservaring en nieuwsgaring voor ‘leken’ een goede en betrouwbare bron om een visie over de internationale politieke spanningen op te baseren. Centraal staat de nationale veiligheid, maar die wordt zodanig in een internationale context geplaatst, dat er een redelijk beeld ontstaat van de dreigingen die van buiten op ons afkomen. Dat de naoorlogse wereldorde snel aan het veranderen is, staat niet ter discussie. Iedereen die het nieuws volgt kan kennis nemen van de spanningen, de talrijke brandhaarden en de handelsoorlog tussen grote mogendheden als China en de VS. In het beleid van de VS onder president Trump, wordt meer nadruk gelegd op isolationisme onder de slogan ‘America First’ en dat uit zich in scherpe retoriek en beschuldigingen. Die kritiek is voor een deel terecht. China hanteert hoge drempels voor buitenlandse investeerders en stimuleert met verkapte staatssteun eigen ondernemingen, die daardoor beter kunnen concurreren op het internationale speelveld. De internationale invloed van de VS en andere westerse landen neemt daardoor af, maar ook de solidariteit binnen de NAVO. Eind juli 2020 besloot president Trump een derde van de Amerikaanse troepenmacht in Duitsland terug te halen dan wel te verplaatsen naar Brussel en Polen. Na zijn verkiezingsnederlaag herhaalde dit zich in november 2020, zonder overleg met bondgenoten. Dit impulsieve beleid plaatst de speciale band tussen de VS en Duitsland die gedurende 70 jaar heeft bijgedragen aan vrede in Europa, onder druk. Naast verslechtering van de trans-Atlantische betrekkingen is er een toename van conflicten in het Zuiden en Oosten van Europa, waar NAVO landen tegenover elkaar staan. Dit zal het komende decennia grote gevolgen hebben voor ons land, maar ook voor het verdeelde Europa. De gedachte van sommige populistische partijen, dat Nederland zich als klein land kan handhaven op het glibberige wereldtoneel is niet realistisch. In een tijd van globalisering verwijzen naar de situatie tijdens De Gouden Eeuw snijdt dan ook geen hout. Tijden veranderen en daar zullen we mee moeten leren omgaan.  Europa moet  steeds vaker laveren tussen andere grootmachten, waardoor meer eenheid en centrale aansturing binnen Europa gewenst is. 

KANTELCONCLUSIE: Gelet op persoonlijke ervaringen en studies, de informatie van betrouwbare bronnen die ik onderzocht, de grilligheid van machthebbers en de geopolitieke situatie op de wereld, trek ik de conclusie dat de wapenwedloop tijdens het kanteldecennium zal intensiveren met alle risico’s van dien.

In het volgende hoofdstuk belicht ik de geopolitieke situatie en het onderwerp macht.

Foto’s: Jaap Spaans gemaakt tijdens mijn diensttijd op Schietkamp De Harskamp (1970), Starfighter gevechtsvliegtuig en bom op het terrein van het Aviodrome museum (rond 2008), foto raketten tijdens open dag van het leger (rond 1970), oude kanonnen centrum van Harderwijk (2019). 

Bronnen:

  1. Filosofie Magazine, juli/augustus 2020. ‘Een kleine stap voor complotdenkers’ door Tim Miechels, pagina 53.
  2. ‘Worldwide Investment in Cluster Munitions. A shared responsibility’, Website PAX, 3/12/2018. ‘Verbod op beleggingen in clustermunitie’, website Pensioenfederatie, 7/12/2018. ‘ABP: geen geld in (land)mijnen’. Het Parool online, 6/4/2007.
  3. ‘Defensie-uitgaven wereldwijd gestegen’. Defensiekrant 08 2020, met verwijzing naar gegevens uit het jaarlijkse rapport van het International Institute for Strategic Studies (IISS), Domain trends en The Military Balance 2020. SIPRI Yearbook 2018 Armament, Disarmament and International Security. News Release van het World Economic Forum, 15/1/2020. ‘De wereld staat in brand: klimaatbranden en politieke spanningen wakkeren het vuur aan’. De Telegraaf, 23/7/2020 ‘Russisch ruimtewapen’. Informatie op de website van de Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons (OPCW) te Den Haag. waar van 30 november t/m 1 december 2020 the 25th Session of the Conference of the States Parties is gehouden.
  4. Info van de website Duitsland Institute.nl: ‘Zaak Navalny Duitsland wil met Navo en EU praten over consequenties’ 3 september 2020. ‘VS trekken meer soldaten terug uit Duitsland dan bekend’, 30 juli 2020. Het nieuws dat de Verenigde Staten een deel van hun troepen uit Duitsland terugtrekken, kwam in juni hard bij de Duitsers aan. Nu blijkt dat het om meer militairen gaat dan eerder bekend was gemaakt. 
  5. ‘Het kost maar 281 miljard euro om honger in de wereld op te lossen’ en ‘Cornell unites science and policy to end hunger’, respectievelijk in Welingelichte Kringen van 13 oktober 2020 en conclusies van onderzoekers van de Cornell University NY VS, 14th october 2020.
  6. WEF The Global Risks Landscape 2020, pagina 3. ‘Top ten risks in terms of Impact’.
  7. Website van DARPA het Defense Advanced Research Projects Agency, 14/7/2020. ‘Paving the Way tot the Modern Internet’. https://www.darpa.mil/about-us/darpa-history-and-timeline4. De Horizonscan Nationale Veiligheid van oktober 2019 is gemaakt door het Analistennetwerk Nationale Veiligheid in opdracht van de NCTV van het Ministerie van Justitie en Veiligheid.
  8. Het Placenta Mysterie, Jaap Spaans . Pagina’s 23 – 28.
  9. ‘Horizonscan: de resultaten. Projectleiding Instituut Clingendael. ‘De belangrijkste toekomstige ontwikkelingen voor de nationale veiligheid’. Het Analistennetwerk Nationale Veiligheid (ANV) heeft in opdracht van de NCTV de Horizonscan Nationale Veiligheid 2019 gepubliceerd. De Horizonscan geeft inzicht in de belangrijkste toekomstige ontwikkelingen voor de nationale veiligheid.

 

–KANTELDECENNIUM1: Inleiding

Het Kantel Decennium 2020 – 2030

1. INLEIDINGI

Het is 11 september 2020. In de Verenigde Staten (VS) worden de aanslagen van nine-eleven  herdacht. Ik volg het nieuws op internationale zenders en mijn televisie lijkt ‘in brand te staan’. Felle aangestoken branden teisteren het Griekse eiland Lesbos, waardoor binnen een dag rond 13.000 asielzoekers hun schamele behuizingen veranderd zien in smeulende puinhopen. In vijf staten aan de westkust van de VS waaronder Californië, Oregon en Washington, woeden wekenlang hevige, door de sterke wind aangewakkerde  bosbranden. De materiele en immateriële schade is enorm. Het Wereld Natuur Fonds meldt die dag in het Jaarlijkse rapport over de staat van de aarde, dat wereldwijd het aantal dierpopulaties met twee derde is afgenomen. De Covid 19 pandemie (Corona) steekt na het opheffen van de lockdowns  weer de kop op en virologen spreken hun zorg uit over een mogelijke tweede besmettingsgolf (inmiddels een triest feit). De gouverneur van Californië verklaart in een reactie op de bosbranden, dat niemand de gevolgen van klimaatverandering nu nog kan ontkennen. ‘Kom maar naar Californië en aanschouw het met je eigen ogen’. Deskundigen, gevraagd naar een reactie over Lesbos, geven aan dat het vluchtelingenprobleem blijvend is en de mensheid daar de komende decennia maar rekening mee moet houden. Genoeg nieuwsellende voor 1 dag. Het overige nieuws  over geweld tegen en corruptie bij de politie, de Brexit soap, snel smeltend ijs en sneeuw  op Groenland en de nasleep van de vergiftiging van de Russische oppositieleider Alexej Navalny met het zenuwgif novitsjok, schuif ik maar door naar de volgende dag. Om mijn geest de nodige rust te geven, schakel ik over naar mijn favoriete muziekzender met gouden hits uit ‘betere tijden’ en las een moment van bezinning en zelfreflectie in. Morgen een nieuwe dag. Morgen weer een nieuwsgolf.

San Francisco: stad met een boeiend verleden

De dag erna houdt een foto van de stad San Francisco overdag, gedompeld in een dikke mist van as en rood oranje gekleurde rook, mijn gedachten vast. Het door media als apocalyptisch omschreven beeld, illustreert de ernst van de verwoestende bosbranden aan de Westkust van de VS. Het was in deze prachtige stad in Californië dat op 24 oktober 1945 de VN werd opgericht. De aanblik van de foto brengt mij in gedachten terug naar de hippie cultuur van de zestiger jaren. Die had haar oorsprong in het centrum van San Francisco, met als episch centrum het bekende aan het Golden Gate Park grenzende kruispunt Haight and Ashbury. De idealistische hippiebeweging verspreidde zich van daaruit razendsnel over de VS en Canada en andere werelddelen zoals Europa, Australië en Azië. In ons land werd de Dam in Amsterdam overgenomen door ‘Damslapers’ en ontstond in 1965 de op het anarchisme geïnspireerde Provobeweging, die het gezag uitdaagde. In juli 1966 vertrok ik als achttienjarige emigrant naar Canada en beleefde daar aan de Westkust, van Vancouver tot Los Angeles, fijne, vrije en betrekkelijk zorgeloze momenten. Voor een deel zijn die ervaringen bepalend geweest voor mijn toekomst, waarvan ik mij echter pas op latere leeftijd meer en meer bewust werd. Voor meer informatie verwijs ik naar een eerdere publicatie daarover op deze website https://www.jaapspaans.nl/trends-4-van-babyboomers-tot-millenials/ Vanwege de Vietnamoorlog heersten er vooral onder jongeren aversie en grote weerstand tegen oorlog, de wapenwedloop en overbewapening. Gevoelens en visies die muzikaal werden geuit in de muziek van een generatie protestzangers. Barry McGuire zong over The Eve of Destruction, Donovan over de universele soldaat, The Byrds en Pete Seeger in het aan de Bijbel ontleende lied ‘Turn Turn Turn (1) over het verlangen naar vrede. Bob Dylan en Boudewijn de Groot zongen over veranderende tijden. Ik ben ervan overtuigd, dat hun muzikale vruchten het ontstaan van de hippiecultuur en de slogan ‘Make love not war’ sterk hebben gestimuleerd. Het jaar 1968 beschouw ik als een kanteljaar.

De gulzige en verwende generatie

De idealen van de hippiebeweging liggen ruim een halve eeuw achter ons. Het flower power ideaal ‘Make love not war’, heeft helaas niet kunnen voorkomen dat er na Vietnam nog vele oorlogen volgden met miljoenen slachtoffers. Wie het nieuws volgt kan niet anders dan vaststellen, dat het anno nu op de wereld onrustiger en spannender lijkt dan ooit. De vaak hoog opgeleide, idealistische, soms elitaire en door de hippiecultuur beïnvloede generatie, veroverde vanaf de zeventiger jaren maatschappelijke posities in de top en het midden management van overheden, het bedrijfsleven, de wetenschap en andere sectoren. De idealen uit de hippietijd die zulke hoge verwachtingen wekten, zijn niet verwezenlijkt. Eenmaal aan zet vielen helaas velen, in navolging van voorgaande generaties ten prooi aan hebzucht, materialisme, machtswellust en ijdelheid. De babyboom generatie, waartoe ik voor de duidelijkheid zelf behoor, wordt ook wel aangeduid als de ‘gulzige en verwende generatie’. Ik begrijp die kritiek en onderken het falen. De vraag houdt velen bezig wat de toekomstperspectieven zijn voor de generatie die de babyboomers opvolgt, de millennials, geboren ruwweg tussen 1980 en 2000. Zij staan in dit decennium voor immense uitdagingen, maar helaas wordt dit onderwerp onvoldoende belicht. Deze generatie moet zich waar maken in een snel veranderende en verhardende wereld. Ruim vijf decennia na de roerige zestiger jaren stel ik en velen met mij vast, dat de hoop op een betere wereld die veel mensen stellen op wetenschap en ratio, niet los kan worden gezien van existentiële levensvragen over mentale aspecten als egoïsme, de oorsprong van het kwaad en gebrokenheid, ethiek, machtsdenken en geld- en hebzucht. Cruciale vraag voor mij is of de mensheid via ratio en wetenschap in staat is de vele problemen op te lossen of dat er een ingrijpen van Hogerhand noodzakelijk is? Laat ik voorop stellen dat ik groot respect heb voor de wetenschap en mij realiseer dat de mensheid er veel aan te danken heeft. Dat geldt ook voor mij persoonlijk. Maar de wetenschap kent ook haar beperkingen en een aantal dilemma’s beschrijf ik in deze digitale publicatie. Na mijn emigratieavontuur in Canada keerde ik in het najaar van 1968 terug in Holland. Er volgden turbulente jaren, waarin de levenslessen die ik in die periode had opgedaan naar de achtergrond verdwenen, om in een latere levensfase versterkt terug te komen. Hoe dat is gegaan beschrijf ik te zijner tijd in hoofdstuk 11. Ethiek en levensbeschouwing speelden daarbij een belangrijke rol.

Levensbeschouwing

Levensbeschouwing kan het (zelf)vertrouwen scheppen, dat je als mens nodig hebt voor je ontwikkeling. Je kunt er echter ook door uit het evenwicht raken vanwege de talrijke persoonlijke, maatschappelijke, theologische en ethische dilemma’s die erdoor kunnen worden opgeroepen. Wellicht zijn er geloofsgenoten die zo’n kanttekening niet op prijs stellen. Ik heb in mijn zoektocht door het leven en diverse kerken ervaren, dat het uiten van twijfel of kritiek niet overal wordt gewaardeerd en soms tot spanning en zelfs  uitsluiting kan leiden. Overigens geldt dat ook binnen seculiere netwerken zoals de politiek, media, bedrijven en wetenschap om maar enige voorbeelden te geven. Het is mensen eigen en dus iets van alle tijden. Mijn wortels liggen in Voorburg onder de rook van Den Haag. De plaats werd gesticht rond 770, maar daarvoor was het al een Romeinse nederzetting met de naam Forum Hadriani. Vandaar het standbeeld in die plaats van de Romeinse veldheer Corbulo. Zowel de grote wetenschapper uit de Gouden Eeuw Christiaan Huygens, zoon van Constantijn Huygens als de filosoof Baruch Spinoza hebben in Voorburg gewoond. Hun ervaringen als wetenschapper passen in de context van deze publicatie. Beiden waren voor die tijd op hun vakgebied briljante wetenschappers, die echter in hun leven hebben geworsteld met dilemma’s en zelfs existentiële crises, die voortvloeiden uit hun godsdienstige achtergrond. In een uitgebreide publicatie in het Historisch Nieuwsblad, wordt de geestelijke worsteling van Christiaan Huygens beschreven. Ondanks zijn zoektocht naar de basis van het christelijk geloof, kon hij niet geloven zonder een overtuigend bewijs van het bestaan van God. Hij geloofde niet in een Goddelijke openbaring, raakte depressief en kreeg ernstige lichamelijke klachten. Er is ook een bron die vermeldt dat hij mogelijk leed aan een bipolaire stoornis. In hoofdstuk 12 geef ik als christen mijn visie op het onderwerp ‘Goddelijke openbaring’ (2). Baruch Spinoza die in Voorburg werkte aan zijn belangrijke wijsgerige boek Ethica, samenwerkte met Huygens en voor hem zijn lenzen voor wetenschappelijk onderzoek sleep en polijstte, voerde een vergelijkbare geestelijke strijd. Vanwege zijn Schriftkritiek werd hij verbannen uit de synagoge. Zie ook mijn publicatie over Baruch Spinoza op deze website, waarin ik dieper inga op dit onderwerp en hem postuum een voor mij belangrijke vraag stel over hoe hij vanuit zijn ethische visie zou denken over de huidige samenleving, met name de situatie in het Midden-Oosten. https://www.jaapspaans.nl/postuum-vraag-aan-baruch-spinoza/Beide wetenschappers leefden in een tijd dat het christendom de Westerse samenleving domineerde en de invloed van de wetenschap nog gering was. (Foto Jaap Spaans. DE Kerkstraat in Voorburg waar Spinoza zou hebben gewoond). Dat is nu totaal anders. Aan het begin van het kanteldecennium leven we in een door de wetenschap gedomineerde, snel seculariserende samenleving. Er is in de Westerse wereld sprake van ontzuiling en kerkelijke leegloop en ik ervaar dat ook binnen de kerken steeds meer mensen een geestelijk spanningsveld  ervaren tussen geloof en wetenschap. Dat is ook niet verwonderlijk als je kennis neemt van de ontelbare wetenschappelijke ontwikkelingen op het gebied van geneeskunde en genetica, kennis en exploratie van het heelal, radiokoolstofdatering van geologische en paleontologische vondsten, digitalisering en moderne communicatiemiddelen als GPS. Hoewel ik het een moeilijk onderwerp vind, huldig ik het standpunt dat geloof en wetenschap elkaar niet uitsluiten, maar kunnen aanvullen. Het is overigens opmerkelijk dat de afname van religie niet of minder geldt voor andere delen van de wereld en dat zou de critici van religie aan het denken moeten zetten. Cijfers wijzen uit dat er op mondiaal niveau nog steeds een sterke groei is van het aantal gelovigen (alle geloven). Daaruit mag je concluderen dat er kennelijk een verband bestaat met welvaart en leefomstandigheden. Onderzoek leert tevens dat onder een groot deel van de bevolking in ons land nog waarde wordt gehecht aan inhoudelijke geloofsaspecten, zoals het bestaan van een leven na de dood en sociaalpsychologische functies van het geloof, waaronder het verschaffen van troost en zingeving. Onder druk van crises gaan mensen relativeren en dieper nadenken over leven in een maatschappij, waarin materiele factoren in belangrijke mate ons geluk bepalen. Corona zou dat proces kunnen beïnvloeden. Een enkele besmetting in China, kon in enkele maanden genadeloos toeslaan en leiden tot mondiale chaos. De economische gevolgen zijn amper te overzien, maar zullen nog lang doorwerken. De pandemie heeft de mensheid nadrukkelijk bepaald bij haar kwetsbaarheid. Overigens bezinnen niet alleen gelovigen zich daarop. Ook in seculiere kringen is toegenomen bezinning over onderwerpen als de ethiek van geldbesteding, versobering en het groeidenken. Ik hoop oprecht dat dit positivisme ook na de coronaperiode zal blijven. De ingrijpende gevolgen ervan, op langere termijn, zullen veel mensen aan het denken zetten en intensiever bij zingeving bepalen (3, pagina’s 34 en 35).

Internet heeft ons allen tot deskundige gepromoveerd

De enorme informatie overlast in onze moderne samenleving, maakt de situatie buitengewoon ingewikkeld. Een simpele klik van een zoekmachine kan iedere burger ‘promoveren’ tot theoloog, arts of andere deskundige. Niet zelden tot wanhoop van wetenschappers als artsen, theologen, therapeuten, economen en anderen. Daarbij wordt door deze professionals vaak vergeten, dat het wel een maatschappelijke realiteit is die haar oorsprong vindt in wetenschap en technologie. Dat we in bijzondere tijden leven lijdt geen twijfel. De mensheid bevindt zich op een kruispunt en de komende decennia zullen zich grote veranderingen voltrekken. Ik publiceer daar al ruim 30 jaar over, maar ervaar nu dat het zich toespitst. De samenleving is aan het kantelen, onder druk van de talrijke grensoverschrijdende, mondiale kernproblemen (core global risks), waarvan ik in de volgende hoofdstukken een aantal  belangrijke in hun onderlinge samenhang belicht. Die samenhang of context is cruciaal. Oorlogen kunnen een vluchtelingenprobleem versterken, wapenbezit is van invloed op de toename van zware criminaliteit, moderne technologie leidt ook tot excessen op sociale media en cybercriminaliteit, overconsumptie belast het milieu, de coronapandemie heef gevolgen voor de GGZ en andere sectoren van de zorg. Bij alle onderwerpen die ik belicht, kan er dan ook sprake zijn van ethische en levensbeschouwelijke dilemma’s en spanningsvelden tussen wetenschap en levensbeschouwing.  Nagenoeg alles op onze planeet voltrekt zich in een hoog tempo. Tegenstellingen en verharding nemen toe. Moderne media verschaffen veel burgers mondigheid en vrijheid van meningsuiting. Dat is positief, maar in combinatie met misbruik van sociale media kan het echter ook tot een giftige cocktail leiden, waarbij de grens tussen bijvoorbeeld nepnieuws, strafbare feiten, negatieve beïnvloeding en objectieve berichtgeving vervaagt. Ik heb inmiddels geleerd dat het grondrecht vrijheid van meningsuiting niet alleen wordt beperkt door de wet (Grondwet artikel 7 en Wetboek van Strafrecht artikel 261 e.v.), maar ook door een maatschappelijke dynamiek zoals de terreur van een aantal sociale media, stigmatisering, vooringenomenheid en uitsluiting door links en rechts, door progressief en door conservatief.

Volstrekte objectiviteit bestaat niet

De coronapandemie geselt op dit moment de mensheid. In veel landen waaronder Nederland verschillen medici, virologen en andere deskundigen al maanden van mening over de oorsprong van het virus en welke maatregelen noodzakelijk zijn om de situatie beheersbaar te houden. In talkshows worden oneindige discussies gevoerd over het nut van mondkapjes, de kwaliteit van de testcapaciteit, medicatie en vaccins. Dat is verwarrend. Oplossingen zullen volgens politici en deskundigen uit de wetenschap moeten komen, maar tegelijk waarschuwen gerenommeerde wetenschappers dat er nieuwe virussen zullen opduiken. Er is waarschijnlijk ook een verband met de mondiale kernproblemen waarover deze publicatie gaat, zoals de mogelijke relatie tussen pandemieën en milieu, overbevolking, massale mobiliteit en welvaart. Iets waar overigens al jaren voor wordt gewaarschuwd, onder andere door de WHO en het World Economic Forum, maar die alarmerende signalen zijn door de politiek noch individuele burgers goed ingeschat. Ondanks wetgeving die hiervoor werd ontwikkeld (4).

Ik onderbouw mijn visie met verwijzingen en bronnen. Daarbij realiseer ik mij dat alleen al de keuzes en selecties van bronnen voor een publicatie, plaats vinden vanuit een bepaalde vooronderstelling bij de schrijver. Dat is helaas onvermijdelijk. Volstrekte objectiviteit bestaat niet. Het immense informatie aanbod maakt het onmogelijk een beknopte publicatie als deze, vanuit alle invalshoeken objectief te belichten. Mijn onderbouwing is daarom niet meer dan een poging om mijn denkwijze uit te leggen en welke achtergronden en levensbeschouwelijke aspecten daarbij een rol spelen. Maatschappelijke, seculiere en religieuze visies vloeien voort uit kennis en ervaring en die worden weer beïnvloed door factoren als iemands geboorteplaats, opvoeding, karakter, netwerk, studie, werk, omgevingsfactoren en gebeurtenissen. In de hoofdstukken 11 en 12 beschrijf ik tot slot mijn levensloop in een notendop, waarin de belangrijkste persoonlijke aspecten en achtergronden zijn verwerkt en wat mij motiveert om christen te zijn. Eind 2021 hoop ik DV de publicatie af te ronden.

Foto: Wereldbol Jan Kok Nationale Beeldbank. Foto Jaap Spaans: Grote Kerk aan de Herenstraat/Kerkstraat waar Spinoza heeft gewoond en nog een rol zou hebben gespeeld bij de aanstelling van een dominee. Het is ook de kerk waar ik als kind ben gedoopt. Het Haagse etablissement ‘Fiorino’ aan de Herengracht was een van de trefpunten waar veel jongeren in die  tijd samen kwamen om te discussiëren en voor ontmoeting. Den Haag was ook een toonaangevende stad op muzikaal gebied met bands als The Motions, Golden Earring en The Sandy Coast. Foto Jaap Spaans: In de tijd van de protestsongs was de mondharmonica een populair instrument. 

Bronnen:

  1. Bijbelboek Prediker hoofdstuk 3 ‘Alles heeft zijn tijd’, vers 8 over vrede.
  2. ‘De geestelijke worsteling van Christiaan Huygens (1629-1695). Luuc Kooijmans in de rubriek Geloof of wetenschap van het Historisch Nieuwsblad, 4/2007. Website hofwijck.nl. Boek ‘Meesters van de Gouden Eeuw’. Hoofdstuk 9 over Christiaan Huygens. Dagblad van het Noorden, 17/10/2020 ‘Huygens was groter dan Newton’ door Hans van Zon.
  3. Christenen in Nederland. Kerkelijke deelname en christelijke gelovigheid‘. Rapport van het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP), december 2018. Persbericht van het SCP van 19 december 2018: ‘Aantal christenen neemt af, maar nieuwe groepen staan op’. https://www.jaapspaans.nl/trends-5-over-leegloop-van-kerken-en-behoefte-aan-zingeving/
  4. In 1998 werd  de Infectieziektenwet ingevoerd, die in 2008 verviel en sindsdien geïntegreerd is in de Wet publieke gezondheid (hoofdstuk 5 Infectieziektebestrijding). Veel overheden en andere organisaties hebben in het verleden protocollen en draaiboeken opgesteld, hoe moet worden gehandeld bij een pandemie. Ondanks die beleidsmatige voorzorgsmaatregelen, is de snelheid waarmee CoViD-19 om zich heen greep onderschat.

 

–2020 – 2030 HET KANTEL DECENNIUM

WAAROM DEZE PUBLICATIE?

De wereld is volop in beweging. Ontwikkelingen voltrekken zich razendsnel. Op 22 september 2020 sprak de secretaris-generaal van de Verenigde Naties (VN), Antonio Guterres, de Algemene Vergadering van de VN toe. Gezien de Covid-19 pandemie vond de vergadering plaats via videoverbindingen met de lidstaten. Dit jaar bestaat de organisatie 75 jaar. Guterres gebruikte een opmerkelijke parabel om de ernst van de situatie op de wereld te schetsen. Hij illustreerde zijn mondiale zorgen met ‘the horsemen of the Apocalypse’ oftewel de ‘ruiters op paarden’ beschreven in het Bijbelboek Openbaring, hoofdstuk 6 (1). Zij staan volgens hem voor de immense uitdagingen die op de mensheid afkomen. Als voorbeelden noemde hij onder andere de mondiale klimaatcrisis, wantrouwen tussen staten, fysieke muren en de corona pandemie. De pijlers van de wereld schudden en hij beschouwt de huidige economische crisis als de grootste sinds de Grote Depressie, die ontstond na de beurskrach in New York in 1929. Ik vond zijn toespraak realistisch, ernstig en tegelijk uitzonderlijk, omdat hij een parabel gebruikte die verwees naar de Bijbel. Een boek dat zijn oorsprong vindt in Israël, uitgerekend de meest veroordeelde lidstaat in de Mensenrechtenraad van de VN. Gezien de demografische en geografische omvang van dat landje en excessen in andere delen van de wereld, is die buitensporige aandacht op grond van rationale gronden en proportionaliteit niet te verklaren (2). Kennelijk is er rond Israël sprake van een unieke situatie. Het voorbeeld dat Guterres schetste staat niet op zich. Ook ‘de lijfspreuk’ van de VN dat ooit de zwaarden zullen worden omgesmeed tot ploegscharen en de speren tot snoeimessen, vindt immers zijn oorsprong in de Bijbel. In de vervolgpublicaties zal ik daar dieper op ingaan (3). Deze publicatie over het decennium 2020-2030 is een beknopte uitleg over belangrijke mondiale kernproblemen, ook wel aangeduid als de core global risks, waarvan de VN baas voorbeelden aanhaalde in zijn rede. Ik richt mij in de publicatie in het bijzonder tot degenen die, evenals ik, zuchten onder een overweldigende informatieoverlast die het steeds moeilijker maakt om een verantwoorde selectie te maken uit het nieuwsaanbod.  

Mondiale kernproblemen

In dit lopende decennium zullen er ingrijpende ontwikkelingen plaats vinden op de Aarde. De mensheid bevindt zich op een kantelmoment. Het feit dat we de eerste generatie zijn die beseft dat de Aarde vernietigd kan worden, maar ook de laatste die er nog wat aan kan doen, wordt op indrukwekkende wijze verwoord door organisaties als het Wereld Natuur Fonds en personen  als de Britse bioloog en programmamaker David Attenborough. Voor degenen die intensief de media volgen en goed om zich heen kijken, zal dit geen nieuws zijn. Een deel van de ontwikkelingen die zich nu zo snel voltrekken, is immers waarneembaar in de directe omgeving. Het uit zich ook in onze taal, in de snel uitdijende lijst van woorden die eindigen op ‘sering’ en een maatschappelijk proces of ontwikkeling weergeven. Begrippen als digitalisering, globalisering, internationalisering, europeanisering, computerisering,  criminalisering, denuclearisering etc.. Anno 2020 is de doorsnee burger voor een analyse van moderne ontwikkelingen, in belangrijke mate afhankelijk van de media en wetenschappelijke publicaties. Maar ook persoonlijke ervaringen en waarnemingen worden steeds belangrijker voor onze meningsvorming. Bijvoorbeeld de dominante rol van digitalisering in de dagelijkse praktijk en de dynamiek die dit losmaakt, kunnen we voor een belangrijk deel ook vaststellen achter onze laptop, thuis of in de werksituatie. Moeilijker wordt het om sturing door beleidsmakers, wetenschappers, opinieleiders en andere invloedrijke personen gedegen en objectief in te schatten. Dat vergt studie en inzicht. Voorbeelden daarvan zijn klimaatverandering en de leegloop van kerken in veel westerse landen. We ervaren in de praktijk dat het klimaat verandert, maar het blijft een controversieel onderwerp waarover verschillend wordt gedacht. De enorme hoeveelheid informatie die we te verwerken krijgen, aangevuld met persoonlijke ervaringen en waarnemingen, dragen bij aan onze meningsvorming en roepen bij velen ook existentiële vragen op over ethiek, zingeving en levensbeschouwing. In de publicatie zijn dan ook veel persoonlijke ervaringen verwerkt die betrekking hebben op de onderwerpen. Ik heb in de titel bewust gekozen voor het begrip ‘kantelen’, dat staat onder andere voor ‘omwentelen’, ‘omdraaien’. De publicatie die ik het komende jaar in fasen hoop te schrijven is als volgt ingedeeld, met daarbij de kanttekening dat opzet en inhoud gewijzigd kunnen worden als de actuele situatie daarvoor aanleiding geeft.

  1. Inleiding
  2. De wapenwedloop
  3. De geopolitieke situatie. Hebzucht, egoïsme, onrecht en machtswellust. Big Power Politics. Machtsblokken.
  4. Digitalisering en de informatie overlast
  5. Criminaliteit en rechtshandhaving
  6. Economie en financiën
  7. Klimaat, milieu en leefomgeving
  8. Infectieziektes, (volks)gezondheid en overbevolking
  9. De invloed van de (sociale) media
  10. Alarmisme, Apocalyptiek en mondiale kernproblemen (core global risks)
  11. Mijn levensloop in een notendop,
  12. Hoop voor de toekomst

De hoofdstukken verschijnen maandelijks op de pagina ‘Artikelen’ van mijn website onder de aanduiding ‘Kanteldecennium’ aangevuld met het onderwerp. ‘Tussentijds kunnen er op dezelfde pagina ook nog publicaties verschijnen over andere actuele onderwerpen. Na afronding  worden de hoofdstukken en eventuele reacties tot één document verwerkt, dat integraal op de website wordt geplaatst en gratis kan worden gedownload. Afhankelijk van de reacties, is het niet uitgesloten dat er een gedrukte versie of e-book komt.

Foto’s: Wereldbol, Jan Kok  © Nationale Beeldbank. VN Vredespaleis Den Haag, Jaap Spaans. Standbeeld in de beelden tuin van de VN, krijger die zijn zwaard omsmeedt tot ploegschaar, Richard Hakvoort.

Bronnen

  1. ‘UN Secretary General calls coronavirus “the fifth horseman of the Apocalypse”. Website Corona 24 News September 23, 2020. 15/9/2020 Redevoering secretaris-generaal op de website Website UN.org.
  2. Kamerbrief van Minister van Buitenlandse Zaken Sigrid Kaag aan de Tweede Kamer van 14/2/2020. Gaat over de inzet van het Koninkrijk der Nederlanden in de VN-Mensenrechtenraad. In de brief ook aandacht voor de onvrede over de disproportionele aandacht voor Israël. EW Magazine online, 26/2/2018 ‘Mensenrechtenraad moet dimmen, vindt Kaag’.
  3. In de beeldentuin van het VN-gebouw staat een beeld van een krijger die zijn zwaard omsmeedt tot ploegschaar. Het beeld werd in 1958 door de Sovjet Unie geschonken aan de VN en is ontleend aan Jesaja 2 en Micha 4, waarin wordt voorzegd dat ‘de zwaarden zullen worden omgesmeed tot ploegscharen en de speren tot snoeimessen’. De spreuk wordt door velen beschouwd als ‘de lijfspreuk’ van de VN.

 

–Hoe betrouwbaar zijn verklaringen?

Communicatie is een belangrijk maatschappelijk onderwerp. We communiceren steeds intensiever, maar dat betekent ook dat er veel mis kan gaan. Pas in de twintigste eeuw werd communicatie verheven tot een afzonderlijke wetenschap. Een deskundige vertelde mij eens, dat in onze moderne samenleving goed werkende communicatiekanalen qua belang vergelijkbaar zijn met de bloedsomloop in het menselijk lichaam. De coronapandemie heeft grote gevolgen voor onze communicatie. Door de afstandsregels werd er meer online gecommuniceerd. Ook was er verwarring over de adviezen en regels van overheden en deskundigen om de pandemie beheersbaar te houden. Door de crisis was er veel miscommunicatie in gezinnen en families, waarbij de emoties soms hoog opliepen. De beelden van vereenzamende ouderen in quarantaine in verzorgingstehuizen, die op afstand communiceerden met familieleden staan nog op ons netvlies.

Wat is communicatie?

Het begrip ‘COMMUNICATIE’ is afgeleid van het Latijns communis=gemeenschappelijk. Informatie die wordt overgedragen wordt gemeenschappelijk gemaakt. Het is geen statisch begrip maar een proces met vele vormen variërend van verbale en nog-verbale communicatie tot massacommunicatie. Onlangs kregen Nederlanders een aanschouwelijk lesje non-verbale communicatie, toen tijdens de coronapersconferentie de woordvoerders werden ondersteund door doventolk Irma. Door haar uitstraling, bewegingen en mimiek groeide zij uit tot een populaire tv- persoonlijkheid. Bij het communiceren kan er ook veel mis gaan, waardoor er ruis of miscommunicatie ontstaat soms met grote gevolgen. De geschiedenis leert dat gewapende conflicten zijn begonnen door miscommunicatie tussen machthebbers en andere leiders. Anno 2020 worden we dagelijks via de media overspoeld met nepnieuws en verwerpelijke communicatie via sociale media, zoals bedreigingen en smaad. In een aantal publicaties beperk ik mij tot interpersoonlijke communicatie in bijzondere situaties. Bijvoorbeeld de communicatie tussen arts en patiënt, binnen kwetsbare groepen of als communicatie wordt beïnvloed door een groepsdynamiek in combinatie met ontremming door alcohol of drugs. Ook vooroordelen, tunnelvisies, krachtige emoties en selectieve waarnemingen kunnen funest zijn voor de kwaliteit van de communicatie. Dat geldt zeker voor verhoren van verdachten, getuigen en burgers die aangifte doen binnen de strafrechtketen. Daarover gaat deze publicatie. In zo’n traject kunnen immers grote persoonlijke en maatschappelijke belangen in het geding zijn en mensen kunnen door miscommunicatie en onjuiste verklaringen worden beschadigd. Ik was ruim 25 jaar werkzaam als politie agent en later als opsporingsambtenaar bij een departementale inspectiedienst. Voor deze laatste dienst was ik projectleider van een communicatieproject en heb ervaren dat communicatie cruciaal is binnen een organisatiecultuur. Ik volg de ontwikkelingen rond de rechtshandhaving in ons land nog regelmatig. Zowel de praktijk als talrijke bronnen wijzen uit, dat de politietaak de laatste decennia ingrijpend is veranderd. De samenleving wordt complexer, verhardt en dat werkt door in de communicatie. Voor de politie organisaties en de individuele ambtenaren en hun gezinnen heeft dat grote gevolgen.

In vrijheid afgelegde verklaring

Onze politie staat aan het front van de rechtshandhaving. De overheid heeft het geweldsmonopolie (zwaardmacht) en de politie voert wetgeving uit en mag met inachtneming van de wettelijke normen een verdachte aanhouden. Politie ambtenaren mogen aangiftes opnemen, een proces-verbaal opstellen op ambtseed of belofte en dat aanleveren bij het Openbaar Ministerie. In het Wetboek van Strafvordering (SV) is vastgelegd hoe de vervolging van strafbare feiten plaats vindt. Artikel 27 SV definieert formeel het begrip ‘verdachte’,  namelijk degene te wiens aanzien uit feiten of omstandigheden een redelijk vermoeden van schuld aan een strafbaar feit voortvloeit. Er moet dus een juridische reden zijn dat iemand als verdachte wordt aangemerkt en aangehouden. Daarna wordt als verdachte aangemerkt degene tegen wie de vervolging is gericht. De aanhouding en het verhoor van de verdachte en verklaringen van getuigen burgers die aangifte doen zijn in die fase van het proces zeer belangrijk. Daarom heeft de wetgever rechten van burgers vastgelegd, onder andere over de voorwaarden waaraan een verhoor moet voldoen. Artikel 29 SV vermeldt daarover: ‘ In alle gevallen waarin iemand als verdachte wordt gehoord, onthoudt de verhorende rechter of ambtenaar zich van alles wat de strekking heeft een verklaring te verkrijgen waarvan niet kan worden gezegd dat zij in vrijheid is afgelegd’. Ook is een verdachte niet tot antwoorden verplicht en dat moet de verdachte voor de aanvang van het verhoor worden medegedeeld. Het maakt niet uit of het verhoor plaats vindt in een verhoorkamer of op straat. Deze mededeling wordt ook in het proces-verbaal opgenomen. Tijdens mijn werk bij de politie en een inspectiedienst heb ik ervaren hoe belangrijk het is om zorgvuldig met deze wetsartikelen om te gaan, om vervolging voor meineed of valsheid in geschrifte te voorkomen. Ik heb diverse malen meegemaakt dat opsporingsambtenaren bij een rechtbank moesten compareren, om uitleg te geven over een door hen opgemaakt proces verbaal. Maatschappelijk roept dit weleens weerstand op, vooral als er bij zware geweldsdelicten een beroep wordt gedaan op het zwijgrecht. Ik begrijp dat, maar het is nu eenmaal inherent aan onze rechtsstaat. (Foto: een verhoor kan worden afgenomen op straat of in een verhoorkamer). 

Betrouwbaarheid verklaringen

Het belang van zorgvuldige verklaringen wordt onderschat en daar steekt een logica achter. Een korte verklaring op straat of in de cabine van een vrachtauto over een verkeersovertreding, komt meestal tot stand na vragen van de opsporingsambtenaar en zal slechts zelden worden aangevochten. Anders wordt het als er sprake is van een zwaarder delict en de aanhouding plaats vindt onder extreme omstandigheden. Regelmatig duiken er tegenwoordig camerabeelden op, die echter pas op waarde kunnen worden geschat binnen de totale context. Diverse vormen van communicatie lopen dan door elkaar heen en dan is het belangrijk dat er betrouwbare getuigenverklaringen komen, die de bevindingen van de opsporingsambtenaar onderbouwen en aanvullen. De praktijk leert helaas dat verklaringen niet altijd betrouwbaar zijn. Er waren in het recente verleden diverse zaken, waarbij verdachten een misdrijf bekenden om er later op terug te komen (zie bronnen). Ook zijn er zaken gedocumenteerd van verdachten die bekenden, maar waarvan later op grond van bewijs werd aangetoond dat zij onmogelijk de dader konden zijn. Ook op verhoortechnieken is in het verleden forse kritiek geuit. Dat verklaringen aan kracht verliezen als het om waarnemingen of herinneringen van jaren geleden gaat is duidelijk. Voor de politie is het moeilijk, want aan enige druk ontkom je niet bij een verhoor van getuigen of verdachten. Verklaringen zijn niet altijd betrouwbaar gebleken. Het is de taak van de politie om verhoren objectief en deskundig te laten plaats vinden. Dat is geen gemakkelijke opdracht in een samenleving waarin nagenoeg iedereen over een telefoon met camera beschikt, ramptoerisme aan de orde van de dag is en beelden over politie optreden via sociale media razendsnel worden verspreid. Het is aan de wetgever om deze ontwikkeling via regels in goede banen te leiden en ervoor te zorgen dat degenen die belast zijn met handhaving, in het belang van onze democratische rechtsstaat hun werk kunnen doen.  

 

 

Foto’s en illustraties: Jaap Spaans

Bronnen:

–Rijksrecherche onderzoekt ruim duizend politiedossiers Horst op strafbare feiten. NOS Nieuws 21/7/2020

–‘Latere herinnering aan misbruik vaak niet betrouwbaar’. Nederlands Dagblad, 29/9/2017.

–‘Bekennen onder druk’. Psychologie Magazine, april 2002.

–‘Dossier Omstreden Herinneringen’. Gezondheidsraad, 27/1/2004.

–‘Bekentenis afgedwongen. Rechercheur klapt uit de school over verhoor Ina Post, die later werd veroordeeld voor roofmoord’. De Telegraaf, 23/9/2006.

–Boeken van Jaap Spaans: ‘Een Golf van Geweld’ (1999), ‘Christenen en hun Communicatie’ (1994), ‘Controle Ambtenaren: Communicatie of Confrontatie’ (1997), ‘De Rijksverkeersinspectie. Een Bijzondere Opsporingsdienst’ (1995).

–‘Groepsdruk en Criminaliteit’ en ‘De geweldsspiraal en de reactie van de overheid’. Jaap Spaans in Het Zoeklicht respectievelijk 88e jaargang nr. 25 en 84e jaargang nr. 2.