–DE CONTACTLOZE SLEEPNETSAMENLEVING

Dit is een beknopte update van een publicatie die ik plaatste op deze website over het kanteldecennium. –Kanteldecennium 4: Digitalisering en de informatieoverlast | Jaap Spaans

Ruim 30 jaar publiceer ik over digitale ontwikkelingen in de samenleving. Digitalisering heeft een ongekende revolutie veroorzaakt in de samenleving. Naast positieve reacties kreeg ik ook kritiek op mijn publicaties als zou ik tegen processen van innovatie en verandering zijn. Dat is niet zo. Ik vond en vind alleen dat bij het proces belangrijke burgerrechten als bescherming van de persoonlijke levenssfeer en lichamelijke integriteit gewaarborgd moeten zijn. Digitalisering mag niet ten koste gaan van de kwetsbare burgers. Helaas is de balans vaak zoek. In twee coronajaren hebben de drie grootste banken hun kantoren in mijn woonplaats gesloten. Het wordt steeds moeilijker om persoonlijk contact te krijgen met bedrijven, overheden en andere organisaties. Mailadressen worden afgeschermd en het zoeken naar telefoonnummers is een ware speurtocht geworden. Eenmaal toch gevonden word je geconfronteerd met eindeloze menu’s die moeten worden doorgeworsteld en wachttijden van een half uur zijn geen uitzondering meer. Het gaat allemaal ten kost van persoonlijk contact.  Het informatietijdperk dat zou moeten leiden tot betere communicatie is voor velen verworden tot een contactloze samenleving. Ik ben zelf christen en vond het opmerkelijk dat de kritiek op mijn publicaties vaak kwam vanuit behoudende christelijke media en de adhesie juist vanuit progressieve kringen. Inmiddels is de situatie veranderd. We realiseren ons in toenemende mate dat digitalisering naast voordelen ook negatieve gevolgen heeft voor individu en samenleving. Cybercriminaliteit kan de samenleving ondermijnen en ontwrichten. Veel burgers kunnen de ontwikkelingen niet bijhouden, waardoor de afhankelijkheid van familie, mantelzorgers en anderen toeneemt. In de loop der jaren passeerden media die zo kritisch waren geweest over mijn visie op dat proces, mij in hun kritiek op de digitaliseringskoers. Ze toonden zich vaak nog kritischer dan ik ooit was geweest. Op 1 mei 2022 is de Wet open overheid in werking getreden. De wet beoogt overheden en semi-overheden transparanter te maken om zo het belang van openbaarheid van publieke informatie voor de democratische rechtsstaat, de burger, het bestuur en economische ontwikkeling beter te dienen. Ruim twee weken later op 18 mei 2022 berichten diverse media dat premier Rutte jarenlang iedere dag berichten op zijn telefoon wiste. De kritiek daarop is groot en er is met spoed om een Kamerdebat gevraagd. De premier is jarenlang mede verantwoordelijke geweest voor een beleid, waarbij de digitalisering van de samenleving zoals ik hiervoor beschreef tot grote gevolgen heeft geleid voor veel kwetsbare burgers. De gewiste informatie is niet meer beschikbaar voor verzoeken op grond van de Wet openbaarheid van bestuur. Ik wacht het Kamerdebat hierover met spanning af. Foto Jaap Spaans. De wat naargeestige aanblik van een gesloten bankfiliaal . De afdekplaten van geld- en geldstortautomaten vormen de ‘littekens’ van deze tijd, waarin persoonlijk contact achteruit holt. In coronatijd hebben drie grote banken hun filialen in mijn woonplaats gesloten. Tot verdriet van velen.

Sleepnet van persoonsgegevens

Op 16 mei 2022 werd mijn aandacht getrokken door een publicatie in een landelijk dagblad over de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017, ook wel aangeduid als ‘sleepwet’ of ‘sleepnetwet’. Grootschalig aftappen van communicatie via internetkabels is technisch mogelijk en zal binnenkort praktijk worden. Daarmee lijken beloften van bewindslieden bij de invoering van de wet dat aftappen van een wijk of buurt zou zijn uitgesloten, verbroken. Het zou strijdig zijn met wettelijke vereisten zoals proportionaliteit. Deze ontwikkeling leert opnieuw dat het spanningsveld tussen rechtshandhaving en bescherming van de persoonlijke levenssfeer onder toenemende druk staat (1). Ik werkte ruim twee decennia voor de politie en een departementale opsporingsdienst. Dilemma’s als het geschetste spanningsveld waren er altijd wel, maar de samenleving is zo complex geworden dat de situatie zich lijkt toe te spitsen. Ik vind dat geen goede zaak. Reeds in 2005 publiceerde een maandblad een artikel van mij over dit onderwerp ‘Een sleepnet voor persoonsgegevens’. Het was in dat jaar dat de politiechefs hun toekomstvisie ‘Politie in ontwikkeling’ presenteerden. Daarin werd gepleit voor een informatie gestuurde politiezorg. In de samenleving werden deze ontwikkelingen aangejaagd door excessen als (ondermijnende) criminaliteit en terrorisme en globalisering behoefte bij de rechtshandhaving. Ook bij dit beleid is het uitgangspunt dat het nodig is om vroegtijdig cyberaanvallen te detecteren en terroristische netwerken te onderkennen (2). Daar kan niemand op tegen zijn. Dat alles neemt niet weg dat er nauwelijks nog grenzen  lijken te zijn aan digitalisering in de breedste zin van het woord, waardoor ook de druk op belangrijke grondrechten zal toenemen. Laten we daarbij in het achterhoofd houden dat we de vrijheid die we in ons land hebben moeten koesteren. We zien op veel plaatsen in de wereld hoe fundamentele burgerrechten worden geschonden. Het zal dan ook inspanning kosten om de rechtsstaat overeind te houden.

Lees tevens mijn boekje De Cybersamenleving op deze website en de aangehaalde publicatie uit 2005 ‘Een sleepnet voor persoonsgegevens’.  Sleepnet Persoonsgegevens

Bronnen:

  1. Huib Modderkolk in De Volkskrant, 16/5/2022 ‘Gevreesde sleepnet is er sluipenderwijs toch gekomen’.  Tevens Dagblad van het Noorden, 17/5/2022. Voorzichtig met vrijheid burger’ door Jan Westera. Over de aanscherping van de ‘sleepwet’. 
  2. Informatie op de website Rijksoverheid.nl

–Apocalyptisch taalgebruik: een groeiend fenomeen

Op dinsdag 22 maart 2022 beschreef de Oekraïense president Volodymyr Zelensky op de nieuwszender CNN de situatie in de tot ruïnes gebombardeerde stad Mariupol als ‘ARMAGEDDON’. De woorden van Zelensky zijn illustratief voor de ernstige situatie op de wereld. Er is de laatste jaren een duidelijke toename van apocalyptisch woordgebruik. Wat is de diepere aanleiding voor die taalomslag?

Radicale onzekerheid

De voortrazende oorlog in Oekraïne kan grote gevolgen hebben voor de mondiale economie. De Verenigde Naties (VN) waarschuwt voor de ernstigste voedselcrisis sinds de Tweede Wereldoorlog. Vooral de armen zullen daarvan de dupe worden. Op de website van De Nederlandsche Bank (DNB) worden belangrijke oorzaken van de sombere economische verwachting opgesomd, zoals de sterk stijgende energieprijzen, de ingestorte handel met Rusland en mogelijke risico’s die de financiële sector loopt. In een interview met een landelijk dagblad, verschaft Klaas Knot de president van de DNB enige duidelijkheid. Hij sluit een doemscenario met een inflatie van 9,5% niet uit en dat zal een negatief effect hebben op de economische groei (Aanvulling: diverse media melden op 1/4/22 dat de inflatie in maart met 12% is gestegen) . Knot geeft toe dat er op dit moment sprake is van radicale onzekerheid, maar dat het nog te vroeg is voor armageddon- of apocalyptische scenario’s. Niet bepaald gangbaar taalgebruik voor een president van de DNB. Wil hij de groeiende bezorgdheid van burgers preventief dempen of bevestigt het taalgebruik juist zijn zorg over zo’n doemscenario? Hij staat niet alleen in zijn zorg over de huidige economische situatie en de ingrijpende gevolgen van de Oekraïne-oorlog. Zelfs een recessie wordt niet uitgesloten. Het vertrouwen staat ook onder druk door de vloedgolf aan verschrikkelijke en wanhopige beelden die ons dagelijks bereiken. De onzekerheid wordt treffend verwoord in de korte slotconclusie van een publicatie in Het Financieele Dagblad: ‘We zijn op onbekend terrein beland’ (1).

Apocalyps of Armageddon 

We kenden al een Doomsday Clock en  talloze websites en filmpjes over het onderwerp. De laatste jaren winnen woorden en begrippen als Apocalyps, doemdenken, Armageddon, ‘vijf voor twaalf’, ‘Bijbelse destructie’, eindtijdscenario’s etc. snel terrein. En laat het duidelijk zijn, niet alleen behoudende gelovigen, sekteleden of complotdenkers gebruiken die woorden. Integendeel, steeds vaker worden de woorden geuit door vooraanstaande politici  en anderen. Armageddon is een Bijbels begrip, dat verwijst naar de toekomstige strijd tussen goed en kwaad in het Bijbelboek Openbaring (16:16 Onthulling of Apocalyps). Er zal sprake zijn van een Goddelijk ingrijpen, omdat de mensheid niet in staat is gebleken om op eigen kracht duurzame vrede te bewerkstelligen. In het Oude Testament treffen we indirect aanwijzingen daarover aan, zoals in de profetische Bijbelboeken Jesaja, Ezechiël, Daniël, Zacharia, de Tijdredenen van Jezus Christus en Openbaring. In toenemende mate kunnen we vaststellen dat seculier-alarmistische en apocalyptische terminologie elkaar overlappen. Een treffend voorbeeld is de lezing die de hoogste baas van de VN, secretaris-generaal António Guterres, sprak in 2020 tijdens een lezing voor de Algemene Vergadering ter gelegenheid van het 75-jarige bestaan van de VN. Hij benoemde vier grote risico’s voor de mensheid (2):

–geopolitieke spanningen

–toenemend onderling wantrouwen

–klimaatverandering en de gevolgen ervan

–gevaren van moderne technologie

Om zijn betoog te onderstrepen verwees hij naar de Vier Ruiters van de Apocalyps uit Openbaring 6 en voegde er zelfs nog twee ruiters aan toe:

–de coronapandemie

–economische tegenwind.

Kanteldecennium

In tegenstelling tot de ‘geruststellende’ woorden van Klaas Knot, plaatste Guterres de Apocalyptische woorden terecht  in een brede context. De Britse Premier Johnson zei tijdens de klimaattop COP26 in Glasgow in november 2021, dat het 1 voor 12 is voor de aanpak van klimaatverandering (3). Een alarmerende constatering. Bij de discussie over secularisatie in ons land wordt regelmatig verwezen naar de afname van gelovigen onder de bevolking en de leegloop van kerken. Een beeld dat overigens eenzijdig is en niet mondiaal. Het Christendom is nog steeds de grootste godsdienst met meer dan 2 miljard aanhangers, gevolgd door de Islam (4). Rampen en calamiteiten als oorlogen, de toename van infectieziektes en de gevolgen van klimaatverandering fungeren vaak als een wake-up call. Onlangs hoorde ik een jongeman de vraag stellen of het hypocriet is, dat hij pas naar God ging zoeken toen de oorlog in Oekraïne losbarstte. De toename van apocalyptisch woordgebruik is een afspiegeling van ontwikkelingen in de samenleving. In 2019 startte ik een serie webpublicaties onder de titel ‘Het Kanteldecennium 2020-2030’. Bedoeling was om een aantal belangrijke mondiale ontwikkelingen, die vaak fragmentarische oftewel geïsoleerd worden beoordeeld, in een bredere context te plaatsen. Hieronder links naar vier van de twaalf kantelpublicaties op deze website over relevante publicaties. Ook de andere kantelpublicaties staan nog op de website onder ‘Artikelen’. 

–Kanteldecennium 2: De Wapenwedloop | Jaap Spaans

–Kanteldecennium 3: De geopolitieke situatie, Macht, Big Power Politics | Jaap Spaans

–Kanteldecennium 4: Digitalisering en de informatieoverlast | Jaap Spaans

-Kanteldecennium 6: Economie & Financiën | Jaap Spaans

Wat doet oorlog met mij?

 Ik bespeur de laatste weken een innerlijke verandering bij mijzelf. De Russische blitzkrieg die ‘een eitje’ zou zijn, is uitgemond in een vernietigende uitputtingsslag. Het menselijke leed is niet om aan te zien. De verkapte maar onheilspellende dreigingen over mogelijke inzet van tactische kernwapens dan wel chemische en biologische wapens, zijn niet te bevatten. Sinds de situatie in Belarus afgelopen winter worden vluchtelingenstromen ingezet als wapen om Europa te destabiliseren. In ons land is het staatsnoodrecht uit de mottenballen gehaald zodat de overheid vastgoed kan vorderen voor de opvang van vluchtelingen. In Duitsland is op 30 maart de eerste fase van een gasnoodplan in werking gesteld. Veel burgers kampen met opgestapelde fysieke en psychische moeheid als gevolg van de oorlogssituatie, die vooraf werd gegaan door een intensieve klimaatdiscussie en twee slopende coronajaren. Ik heb waardering voor de (medische) wetenschap waar we als gezin veel aan te danken hebben. Maar door de ernstige situatie dringt ook het besef door, dat de wetenschap, de ratio dus, geen duurzame oplossing heeft voor de machtshonger en vernietigingsdrang van individuen. Ik vond ook geen oplossing in de woorden van Thomas Quartier, sinds 2021 onze Theoloog des Vaderlands, die in een televisieprogramma zei dat hij in de agressie die de oorlog oproept de stem van geweldloosheid mist, zoals die in het Evangelie van Jezus Christus tot uitdrukking komt. Hij is op dit moment een roepende in de woestijn en dat is illustratief voor de onmacht. Het zijn in ons opnieuw naar vrede smachtende Europa juist degenen die door bezuinigingen op Defensie het machtsevenwicht en de strategische afschrikking hebben ondergraven. Dat alles neemt niet weg, dat ik de laatste jaren sterker word bepaald bij mijn christelijke geloofsovertuiging. Ik heb een groeiende behoefte aan rust en stilte en zoek dat in muziek en gebed. Ik lees meer en vaker in mijn versleten bijschrijfbijbel, waarin ik vooral de persoonlijke verhalen zoek. Over het leven van Mozes die te vondeling werd gelegd, gevonden werd en opgevoed aan het hof van de Farao, een bewaker doodsloeg maar uiteindelijk Israël door de woestijn leidde naar het Beloofde Land. Over koning David die grote dingen deed, maar ook verkeerde keuzes maakte die niet worden verzwegen of weggestopt. Over het lijden van Job en het Joodse volk. Over de moeder van Samuel die werd getreiterd vanwege haar kinderloosheid, maar uiteindelijk in moeite en pijn de latere profeet Samuel ter wereld bracht. Het zijn de dagelijkse uitingen van gebrokenheid en menselijke veerkracht die we om ons heen en soms ook in onszelf aantreffen. In de Bijbel wordt ‘de vuile was’ gewoon buiten gehangen en niet verdoezeld. Tegenover het leed en de verwarring, staan de liefde, ontferming en opoffering die Jezus Christus uitstraalde en uitdroeg. Ik ervaar dat steeds meer mensen door de actualiteit nadrukkelijker worden bepaald bij existentiële vragen, geloof en zingeving. In dat licht beschouw ik persoonlijk de toename van apocalyptisch taalgebruik. Iedereen heeft de mogelijkheid om de actuele situatie te toetsen aan profetieën die duizenden jaren geleden zijn beschreven en vastgelegd. En wat het cliché betreft dat een Apocalyps al eeuwenlang wordt voorspeld: Dat is zo, maar dat de drempel naar inzet van tactische kernwapens die de mensheid kunnen vernietigen wordt verlaagd, is een novum. Dat zijn in mijn beleving achterliggende oorzaken van het groeiende apocalyptische taalgebruik. In het besef dat velen daar anders over zullen denken, 

Foto’s Familiearchief: Shrine of the book waar de Dode Zee Rollen (Bijbelboek Jesaja) worden getoond. Aardbol ‘de Aarde lijdt’ gefotografeerd in het inmiddels gesloten Noorderdierenpark te Emmen.

Bronnen:

  1. Website DNB geraadpleegd op 18/3/2022 en interview in dagblad De Telegraaf van 18/3/2022 ‘DNB-baas Klaas knot: ‘Inflatie in doemscenario 9,5 procent’, door Dorinde Meuzelaar en Martin Visser. Elsevier Weekblad hoofdredacteur Arendo Joustra in het actualiteitenprogramma WNL op zondag. Het Financieele Dagblad’, 22/3/2022 ‘Biden test nieuwe veiligheidsdoctrine de totale economische oorlog’ door Casper Thomas. Citaat slotconclusie.
  2. ‘UN Secretary General calls coronavirus “the fifth horseman of the Apocalypse”. Website Corona 24 News September 23, 2020. 15/9/2020 Redevoering secretaris-generaal op de website UN.org. ter gelegenheid van het 75-jarige bestaan van de VN.
  3. Algemeen Dagblad, 01/11/2021, Buitenlandredactie. Premier Johnson zei tijdens de klimaattop COP26 in Glasgow dat het 1 voor 12 is voor aanpak klimaatverandering.
  4. ‘Buiten kerk en moskee’. Uitgave SCP en te downloaden van die website, 24/3/2022. Top 10 Grootste Religies in de Wereld (2021). Website: AlleTopTienlijstjes.nl

–De Olieboycot van 1973

Woensdag 9 maart 2022 is een zonovergoten dag. Het Centraal Plan Bureau (CPB) publiceert het Centraal Economisch Plan 2022. De cijfers zijn pessimistisch en donker. De wereldwijde economische schokken als gevolg van de coronapandemie, laten hun sporen na in de sterk oplopende infl­atie van 5,3%. Belangrijke oorzaken zijn de hogere prijzen voor energie en grondstoffen. Door dat hoge percentage wordt de koopkracht van veel burgers, vooral de minder draagkrachtigen, uitgehold (citaat 1). Het is illustratief voor de immense veranderingen en uitdagingen waarvoor Europa zich ziet gesteld en het einde is nog niet in zicht. De actuele situatie rond Oekraïne, voerde mij in gedachten terug naar 1973 toen ons land zuchtte onder een olieboycot.

Autoloze zondag en benzinedistributie

In 1978 verruilde ik mijn functie als politieagent bij een gemeentelijk politiekorps voor een baan als opsporingsambtenaar bij de Rijksverkeersinspectie (RVI). Deze inspectiedienst was in 1973 verantwoordelijk voor de marktordening in de vervoerssector en de handhaving van de vervoerswetgeving. Door de oliecrisis kreeg de dienst er, volkomen onverwacht, een nieuwe taak bij. Het pro-Israël standpunt van de Nederlandse regering tijdens de Jom Kippoeroorlog, leidde tot een olieboycot van ons land. De schaarste aan ruwe olie en brandstof werd direct merkbaar en de regering besloot een autoloze zondag en benzinedistributie in te voeren. De RVI wordt door de minister van Verkeer en Waterstaat belast met de uitgifte van ontheffingen voor het zondagsrijverbod en uitvoering van de benzinedistributie. Ontheffingen werden massaal aangevraagd, onder andere vanuit de transportsector en door kwetsbare burgers die fysiek niet in staat waren om gebruik te maken van openbaar vervoer. Om een beeld te schetsen: van 31 oktober tot en met 3 november 1973, dus in vier dagen tijd, ging het alleen in Rotterdam al om 10.000 aanvragen. Driekwart van de aanvragen (74%) werd afgewezen (2). Gelukkig was de olieboycot tijdelijk. De huidige situatie rond de oorlog in Oekraïne is totaal anders. Door de complexe opstapeling van factoren, voorzie ik een langdurige periode van onzekerheid. De gevolgen van de coronapandemie ijlen nog na, de energietransitie verloopt moeizaam en herstel van de verhoudingen in Oost-Europa en wederopbouw van Oekraïne, zullen een economische inspanning en veel tijd vergen. Hoe gaan we als samenleving om met de onzekerheden die op ons afkomen? Hoe ga ik er persoonlijk mee om vanuit mijn christelijke levensbeschouwing?

Wake-up call

Via een stortvloed aan nieuws wordt de burger geïnformeerd. Daarbij veel adviezen van deskundigen, goede en slechte. Wat mij aansprak was het advies om te besparen op energie. De doorsnee burger kan door gedrag een belangrijke bijdrage leveren aan energiebesparing. Minder de auto gebruiken, vaker lopen of de fiets te nemen, de thermostaat een graadje lager en minder verre vakanties boeken. Het zijn zomaar enige voorbeelden. Het is goed een deel van de verantwoordelijkheid bij de burgers zelf te leggen en ik schreef er in 1996 al een boek over (3). De snelle ontwikkelingen op de wereld vormen een wake-up call. Een goed moment om leefstijl en consumptiegedrag eens kritisch te beoordelen. Nieuwe inzichten kunnen leiden tot een nieuw en verfrissend maatschappelijk elan, met creativiteit en nieuwe initiatieven. Die kunnen een positieve weerslag hebben op gedragsverandering. Laten we de mogelijkheden die er zijn daarom benutten. De langdurige coronapandemie heeft bij veel mensen geleid tot piekstress en overbelasting. Nu er eindelijk stabilisering van de pandemie is en de beperkende maatregelen zijn opgeheven, gooit een onverwachte oorlog roet in het eten. Niet alles in het leven blijkt maakbaar te zijn, maar je kunt wel inspelen op veranderingen. Daarmee omgaan vergt aanpassingsvermogen en flexibiliteit. We leven gelukkig nog in een vrij land en ondanks de tegenslagen hebben we het materieel bezien nog steeds beter dan in veel andere landen op de wereld. Maar de toekomst is onzeker.

Geloof

De luitenant-generaal buiten dienst van de Koninklijke Landmacht Mart de Kruif, uitte in een televisie-uitzending kritiek op de wijze waarop de politiek de afgelopen decennia had bezuinigd op defensie. Hij was kritisch over degenen die meenden dat zij ‘het kwaad in de wereld met rede zouden kunnen stoppen’. Een andere deskundige, strategisch expert Robert van de Roer, zei in dezelfde uitzending ‘het kwaad is terug in Europa’. Ik zie er ook een falen in van de wetenschap. Tijdens de pandemie tafelden de wetenschappers massaal bij de vele talkshows en actualiteitenrubrieken. Begrijpelijk. Als het echter om de huidige wrede oorlog gaat en wat daaraan ten diepste ten grondslag ligt, schitteren zij door afwezigheid. Ik ben zeer benieuwd hoe wetenschappers de huidige situatie inschatten en in welke richting zij de oplossing zien voor dit enorme vraagstuk en het humanitaire leed. Als straks het fysieke en psychische leed in de volle omvang zichtbaar wordt, zal een beroep worden gedaan op de wetenschap, maar ook op deskundigen met een levensbeschouwelijke/religieuze achtergrond. De hoogleraar psychiatrie Herman M. van Praag gaat in het boek ‘God en Psyche. De redelijkheid van het geloven. Visies van een Jood’ in op de achtergronden van het kwaad vanuit de Bijbel en wijdt een hoofdstuk aan het lijden van Job (4). In een vervolgpublicatie zal ik daar aandacht aan besteden.

Foto’s: Autoloze snelweg A1. Jody Ferron Nationale Beeldbank (NBB). Jaap Spaans: Tankstation (zelftank) buiten de snelweg.

Bronnen:  

  1. Citaten overgenomen uit het Centraal Economisch Plan 2022 van het CPB. De Telegraaf on-line, 10/3/2022 ‘CPB: lage inkomens lijden onder koopkrachtdreun’. Door parlementaire redactie. RTLZ Nieuws, 10/3/2022 ‘ANWB bezorgd om snel stijgende brandstofprijzen’ en schrijft brief aan de minister van Financiën. Het Financieele Dagblad, 10/3/2022 ‘Werkgeversclub VNO-NCW voorziet langdurige recessie’. 
  2. ‘150 jaar toezicht Verkeer en Waterstaat. Rampen, wetten en inspectiediensten’. Uitgave SDU Uitgevers Den Haag, 2014. Pagina’s 216 en 217. De Rijksverkeersinspectie Een Bijzondere Opsporingsdienst. Uitgave Jaap Spaans, 1995. Pagina’s 28 en 29. Boeken zijn niet meer leverbaar.
  3. ‘Christenen en de welvaartsmaatschappij’. Uitgave Jaap Spaans, 1996. Boek is niet meer leverbaar. Manuscript staat op mijn website onder de pagina Boeken en overige publicaties.
  4. Een publicatie van Uitgeverij Boom te Amsterdam, 2008. Hoofdstuk 5 Job’s torment (kwelling). Bijbelboek Job.

–Voor- en nadelen van profielen

Het is alweer enige jaren geleden dat ik een medisch consult had bij een specialist. Het gesprek kwam op het onderwerp ‘medische risico’s’ in verband met gebruik bloedverdunners en risico’s bij langdurig gebruik. Hij gaf aan dat ik een laag risicoprofiel had. Op de terugweg  overdacht ik zijn opmerking en de vraag kwam op ‘hoeveel profielen circuleren er eigenlijk over mij?’ Het onderwerp heeft al jaren mijn bijzondere belangstelling. Profielen worden gebruikt voor marketing, bij rechtshandhaving en veiligheid, binnen de zorg. Soms moet je zelf een profiel opstellen, bijvoorbeeld voor matching op dating sites of websites om jezelf te promoten voor bepaalde functies. In de zorg zijn er risicoprofielen bijvoorbeeld met betrekking tot brandveiligheid. Een risicoprofiel kan worden gemaakt voor een cliënt of patiënt maar ook voor een hele groep. De praktijk leert dat ook zonder toestemming gegevens van mensen worden gebruikt voor profilering en er hangt vaak een waas van geheimzinnigheid over profilering. Laat ik voorop stellen dat ik de voordelen van profilering onderken. Gebruik van daderprofielen kan een positief instrument zijn om criminaliteit te bestrijden dan wel te voorkomen. Profilering kan worden ingezet voor de veiligheid, bijvoorbeeld om een goed beeld te krijgen van de vele branden die de laatste jaren woeden en waarbij vaak sprake is van opzet. De Toeslagenaffaire heeft echter geleerd dat onrechtmatige verwerking van persoonsgegevens en de gronden van profilering tot grote maatschappelijke commotie kunnen leiden. Tijd voor bezinning dus.

Wat is profilering?

Hoeveel profielen circuleren er over u en mij in allerlei computerbestanden? Een vraag die moeilijk te beantwoorden is. Toch is de vraag zeer relevant, omdat profilering steeds belangrijker wordt en maar weinig burgers weten hoeveel en welke profielen er over hen circuleren. In artikel 4 van de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG), is een aantal belangrijke definities die betrekking hebben op gegevensbescherming geformuleerd, waaronder het begrip profilering:

Profilering is elke vorm van geautomatiseerde verwerking van persoonsgegevens waarbij aan de hand van persoonsgegevens bepaalde persoonlijke aspecten van een natuurlijke persoon worden geëvalueerd, met name met de bedoeling zijn beroepsprestaties, economische situatie, gezondheid, persoonlijke voorkeuren, interesses, betrouwbaarheid, gedrag, locatie of verplaatsingen te analyseren of te voorspellen;

Profilering bestaat volgens de AVG uit drie elementen:

  • het moet een geautomatiseerde vorm van verwerking zijn;
  • het moet betrekking hebben op persoonsgegevens en;
  • het doel van de profilering moet het evalueren van persoonlijke aspecten van een natuurlijk persoon zijn.

Hoe komt profilering tot stand?

Het is van groot belang dat de input van gegevens voor een profiel betrouwbaar is. Het kan grote gevolgen hebben voor de persoonlijke levenssfeer. Helaas is daar veel onduidelijkheid over. Er kan gebruik worden gemaakt van uiteenlopende informatiebronnen zoals eigen waarnemingen, het dossier van een cliënt, verslagen of een meldingssysteem  in de zorg. Voor veel burgers is het een ondoorzichtig en vaag begrip waarover vaak geheimzinnig wordt gedaan. Navraag in mijn directe omgeving leerde mij dat geprofileerden zelf vaak niet weten dat er een profielschets over hen is opgesteld, laat staan dat men er inzicht in heeft. Gebruik van algoritmes is een regelmatig terugkerend onderwerp in de media, maar de doorsnee burger schiet tekort in kennis. Gegevens kunnen door de persoon zelf zijn aangeleverd dan wel afkomstig zijn uit allerlei databestanden, waarbij identificatiesystemen een belangrijke rol spelen. Kunstmatige intelligentie en biometrische identificatiesystemen kunnen op massale schaal worden ingezet voor persoonsregistratie in bijvoorbeeld surveillancesystemen. Als iemand wel op de hoogte is van het bestaan van profielen over hem of haar, is de vraag belangrijk welke rechten men dan heeft op grond van de AVG. Hoe zit het bijvoorbeeld met het inzage- en correctierecht van persoonlijke gegevens, dat is gewaarborgd in de privacywetgeving. Stel een lid van het gezin of de familie krijgt te maken met Jeugdzorg, verslavingszorg of de GGZ. Dan in het niet uitgesloten dat er een brede profielschets wordt gemaakt, waarin ook informatie wordt opgeslagen van een gezin of zelfs familie. Een eerst betrokkene kan zelf rekenen op bijvoorbeeld medische geheimhouding, maar wat zijn je rechten als er ook informatie van andere personen wordt geregistreerd in een bepaalde samenhang. Het antwoord op een vraag die ik daarover telefonisch stelde via het spreekuur van de toezichthouder Autoriteit Persoonsgegeven (AP), hield in dat iemand dan recht heeft op inzage van gegevens die op hem of haar betrekking hebben en die bij feitelijke onjuistheden te corrigeren. Beheerders van een persoonsbestand met brede profielen zullen dat niet leuk vinden, want de informatie moet er als het ware worden uitgelicht en dat kost tijd en geld. Door de vaagheid rond het systeem heb ik de indruk dat zelden van dat recht gebruik wordt gemaakt. De website van de AP (1) bevat veel informatie over het inzage en correctierecht en een voorbeeldbrief .

Excessen

Er kan echter ook sprake zijn van excessen, zeker in deze tijd met revoluties op het gebied van genetica en criminologie. Er is groeiende zorg over gebruik van algoritmes voor persoonsregistratie, onder andere voor profilering. Toezichthouder de AP stelde onlangs een onderzoek in en stelde naar aanleiding van de Toeslagenaffaire dat er een ‘gat is in de rechtsbescherming’ (2). Het mag duidelijk zijn dat profilering grote gevolgen kan hebben voor de persoonlijke levenssfeer van burgers, zowel op ethisch, levensbeschouwelijk, juridisch als sociaal gebied. In een of meer vervolgpublicaties zal ik daar dieper op ingaan. in een vervolgpublicatie nog dit jaar hoop ik DV dieper in te gaan op de ‘affaire Buikhuisen’. Wouter Buikhuisen was eind zeventiger jaren hoogleraar criminologie aan een bekende universiteit in ons land. Hij stelde voor om biologisch en sociaal onderzoek te verrichten naar de mogelijk criminele aanleg van kinderen. Een taboe in die tijd, maar inmiddels is dat veranderd. Ik schreef er een decennium geleden een artikel over. Uitgangspunt van hem was dat verstoorde biologische processen in de hersenen kunnen leiden tot psychiatrische aandoeningen en in de toekomst kunnen worden aangewend in de forensische psychiatrie. Hij werd vanwege zijn opvattingen ontslagen als hoogleraar, maar rond 1990 kwam er een maatschappelijke kentering waarbij kritiek plaats maakte voor erkenning die vervolgens leidde tot eerherstel. Stevenen we af op een samenleving waarin genetische of neuropsychologische informatie in brede zin wordt opgenomen in databestanden en profielen?

Bronnen:

1.Website AP ‘inzage en correctierecht’: Recht op inzage | Autoriteit Persoonsgegevens Recht op inzage | Autoriteit Persoonsgegevens

2.Tevens website (AP), privacyblog Aleid Wolfsen van 10 december 2021: ‘Als algoritmes discrimineren…’. Privacyblog Aleid Wolfsen: Als algoritmes discrimineren… | Autoriteit Persoonsgegevens Nieuwsbericht/10 december 2021.

–Algemene bron ‘Website de zorg brandveilig’. Bij het bieden van een veilige omgeving aan cliënten en patiënten hoort een risico gestuurde brandveiligheid.  https://www.dezorgbrandveilig.nl/risicogestuurde-brandveiligheid

 

–De Cubacrisis, de Berlijnse Muur, Poetin en Bob Dylan

De situatie rond Oekraïne is zeer gespannen en dat roept herinneringen op aan oktober 1962. Het was nog maar 17 jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog, die Europa verdeelde in Oost en West. Ook toen zinderde de wereld van spanning, die ik als 14-jarige puber maar moeilijk kon inschatten. Televisiebezit was nog schaars en de belangrijkste nieuwsbronnen waren dagbladen, radio en mondelinge overdracht van nieuws. Er dreigt dat jaar een Koude Oorlog. Na de mislukte aanval van de Verenigde Staten (VS) in de Cubaanse Bay of Pigs (Varkensbaai), zoekt Cuba onder leiding van Fidel Castro toenadering tot Rusland. Gevolg is dat Russische schepen opstomen naar Cuba, met aan boord raketten die kunnen worden uitgerust met kernkoppen. De VS willen plaatsing van deze wapens ‘in de achtertuin’ koste wat kost voorkomen en er dreigt een confrontatie tussen de VS en de Sovjet Unie, die zou kunnen escaleren tot een wereldoorlog. De oorlogsdreiging is het gesprek van de dag. Mensen reageren panisch en gaan op grote schaal hamsteren. Uiteindelijk halen de Sovjets onder leiding van president Nikita Chroesjtsjov bakzeil en maken de schepen rechtsomkeert. De Koude Oorlog is een feit. Het leidt tot uitbreiding van de (betonnen) Berlijnse Muur die in 1961 al was begonnen. De Cubacrisis was ook een wake-up call. Het besef dringt door dat er wapens zijn ontwikkeld die de mensheid kunnen vernietigen. Een direct gevolg is dat beide grootmachten besluiten contact te blijven houden via een ‘hotline’, om toekomstige escalaties te voorkomen.

De val van de muur

Als in november 1989 de Berlijnse Muur valt, het Sovjet rijk uiteenvalt en de Koude Oorlog wordt beëindigd, ziet de toekomst voor Europa er florissant uit. Door een ongekende economische prestatie wordt het verdeelde Duitsland weer tot een eenheid gesmeed en de economische motor van Europa. De Europese Unie (EU) breidt in een volgens velen te hoog tempo uit, met name naar het Oosten. Veel Oost-Europese landen worden lid van de EU en de NAVO. Europa groeit uit tot een economische reus met de grootste interne markt ter wereld. Door de eenzijdige nadruk op de economie, worden echter andere belangrijke aspecten verwaarloosd. Door politieke verdeeldheid, het ontbreken van krachtig en verbindend centraal leiderschap en miscommunicatie door de taalverschillen worden kansen gemist. Politiek en strategisch beschouwd is Europa uitermate kwetsbaar op een snel veranderend wereldtoneel, waar een aantal supermachten de dienst uitmaakt. Nadat ik in 1973 afscheid nam van de militaire dienst kreeg ik als infanterist een mobilisatiebestemming in de Duitse laagvlakte. Na de val van de Muur werden honderden tanks en pantservoertuigen verkocht, waarmee Europa strategisch tot ‘veilig gebied’ werd verklaard. Het leger maakte een omslag en richtte zich op (vredes)missies, al dan niet in VN-verband. De huidige situatie toont aan hoe verkeerd dat beleid was.  Samen met Duitsland participeert ons land nu  in tankbataljons. Duizend tanks werden afgestoten ‘want die waren immer niet meer nodig’ ?. Nu moeten 18 tanks van Duitsland worden geleased en verloren kennis weer worden opgedaan. Hoe groot de kloof inmiddels is, werd afgelopen weken duidelijk rond de berichtgeving over de Oekraïne-crisis. De VS en Rusland bespraken samen de crisis, die over de toekomst van Europa gaat. Europese leiders keken in eerste instantie toe en straalden verdeeldheid en onmacht uit. In een dagblad wordt het Nederlandse leger beschouwt als ‘een tandeloze tijger’.  In de VS is sprake van oorlogsmoeheid, groeit de twijfel over de inzet van het leger van de VS in Europa en neemt  begrip voor de positie van Rusland toe (1).

 

Foto’s Familiearchief: Op een Centurion tank tijdens een herhalingsoefening bij Ossendrecht en flesje met steentjes van de Berlijnse Muur. 

Poetin

De Russische leider Poetin worstelt nog altijd met de gevolgen van het uiteenvallen van de Sovjet Unie en stelt alles in het werk om de landen van de voormalige SU bijeen te houden. De euforie over de val van de Berlijnse Muur ruim dertig jaar geleden, is inmiddels getemperd. De machtsverhoudingen op de wereld verschuiven in snel tempo. Afgelopen week hield een trojka van China, Rusland en Iran een gezamenlijke marine-oefening in de Indische Oceaan. Maar ook de NAVO-landen houden regelmatig vergelijkbare oefeningen (2). Ook strategisch is er veel veranderd. Cyberwarfare kan worden ingezet om cruciale infrastructuur te ontregelen of zelfs te verlammen.  Afgelopen najaar werden migrantenstromen ingezet als ‘wapen’. De spanningen op de wereld nemen toe. Er is onrust rond Taiwan. De leegte in het Midden-Oosten die is ontstaan door het vertrek van de VS, wordt opgevuld door landen als Rusland, China en Iran. Ook daar laat de Europese verdeeldheid zich gelden. Het wordt in vragende vorm beschreven in Psalm2 ‘Waarom woelen de volken’ ? oftewel ‘wat is toch de bron voor al die onrust’? Door de klimaatdoelen en de energietransitie neemt de afhankelijkheid van het verwende en over-consumerende Westen van de enorme voorraden grondstoffen in Rusland en omringende landen toe. Poetin heeft daarmee een sterke troef in handen en zal die ten volle uitbuiten. Voor de doorsnee burger is het moeilijk om tot een objectief oordeel te kunnen komen rond de huidige crisis. Er circuleert veel tegenstrijdige informatie. Oud-politici geven aan dat er na de val van de Muur op 9 februari 1990 een toezegging zou zijn gedaan over een uitbreiding van de NAVO door de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Baker aan Sovjetleider Michail Gorbatsjov. Anderen ontkennen dat. De huidige situatie kan ook niet los worden gezien van onderwerpen als mensenrechten, democratische verkiezingen, persvrijheid, annexatie van De Krim  en de groeiende wapenwedloop. Dat maakt de situatie uitermate complex. Zie ook mijn publicatie ‘Vladimir Poetin’ die ik in oktober 2000 schreef voor maandblad De Oogst (3). Dat de mensheid momenteel spannende tijden doormaakt is evident. 

Bob Dylan

Eerder schreef ik over mijn  affiniteit met protestsongs. Dit jaar zal ik er DV nog een afzonderlijke publicatie aan wijden. Tijdens de Vietnam Oorlog ontstond er een hausse aan protestsongs, maar de song ‘A Hard Rain ’s A-Gonna Fall’ die Bob Dylan in de zomer van 1962 schreef, is volgens bronnen een reactie op de Cubacrisis van 1962. Hij trad er dat jaar mee op in de Carnegie Hall in New York, waar ook het hoofdkantoor van de VN is gevestigd (4). Het is triest dat de mensheid er kennelijk niet in slaagt vrede te bewerkstelligen en de vraag is of dat überhaupt mogelijk is. Rationeel beschouwd zou een goede samenwerking tussen Rusland en Europa veel voordelen kunnen opleveren. De Russische grondstoffenvoorraden in combinatie met het enorme wetenschappelijke, economische en industriële potentieel van Europa zou toch een garantie moeten kunnen bieden voor welvaart, innovatie, verantwoord beheer van de Schepping en vrede. Helaas leert de praktijk de afgelopen eeuwen en millenniums, dat ondanks alle optimistische geluiden over verbinding en vrede, het menselijke egoïsme en het machtsdenken niet blijkt te overbruggen. Daarom is het belangrijk dat landen met elkaar in gesprek blijven. Daarbij mag niet worden voorbij gegaan aan de geschiedenis. Rusland had een belangrijk aandeel in de bevrijding van Europa in de Tweede Wereldoorlog en telde met ruim 23 miljoen het grootste aantal doden. 

Bronnen:

1.De Telegraaf, 5 februari 2022 ‘Tandeloze Tijger’ door Olof van Joolen en ‘Twijfel over inzet leger VS in Europa’., door Jan Postma. 

2.Russian News Agency Tass. 25/1/2022 ‘Russian-Chinese naval exercise takes place in Arabian Sea’. Tevens CBS News, 24/1/2022 ‘NATO kicks off large naval exercise in Mediterranean amid tensions with Russia’. By Eleanor Watson.

3.’Vladimir Poetin’, door Jaap Spaans Maandblad De Oogst, oktober 2000 en de publicaties over Het Kanteldecennium op de pagina Artikelen.  OogstPoetinOkt2000 .  

4.’Protestlied-‘kladje’ Bob Dylan onder hamer’. Website Powned.tv, door D. Frankenhuis, 25/8/2015. Het nummer A Hard Rain’s A-Gonna Fall, in 1963 uitgebracht op het album The Freewheelin, wordt alom beschouwd als protestnummer. Het wordt gezien als reactie op de Cubacrisis, de dreigende atoomoorlog tussen de Verenigde Staten en de toenmalige Sovjet-Unie. Zelf deed Dylan daar schimmig over. Hij trad evenwel op met het nummer in september 1962 in de Carnegie Hall in New York slechts enkele weken voordat de crisis uitbrak. 

 

–Heimwee naar de jaren zestig

De afgelopen decennia bespeur ik bij mijzelf een groeiende heimwee naar de jaren zestig. Niet dat alles toen beter was en zeker niet in materiele zin. Het zal ongetwijfeld verband houden met mijn leeftijd en het statistisch harde feit dat 80% van het aantal levensjaren erop zit. Maar er zijn meer redenen. Digitalisering en de moeite om die supersnelle ontwikkeling bij te houden. De enorme informatie-ballast die je dagelijks bepaalt bij de complexiteit van de huidige samenleving. En dan zijn er nog de talrijke mondiale uitdagingen die op de mensheid afkomen en in een onstuitbare golf dagelijks onze huiskamers overspoelt. De gevolgen van de CoViD-19 pandemie vormen de deprimerende ‘kers op de taart’.  En op nationaal en lokaal niveau de groeiende criminaliteit en de onzekerheid over de klimaatdoelen. Materieel bezien mogen mijn echtgenote en ik niet klagen. Naast de AOW is er een bescheiden aanvullend pensioen en wonend in een sociale huurwoning en door een verantwoorde levenswijze kunnen we ons goed redden.  Toch is er dat ietwat weemoedige gevoel, bijvoorbeeld als ik rond de jaarwisseling kijk en luister naar de top 2500 met veel liederen uit de jaren zestig en zeventig. Muziek vormt een afspiegeling van de samenleving en een overzicht van de 100 grootste jaren 60 hits op Muziekweb (1), illustreert de muzikale diversiteit van die tijd. Popsongs worden daarbij afgewisseld met gospels, apocalyptisch geïnspireerde liedjes, protestsongs, soul en blues.

Balsem van de nostalgie

Kees van Kooten beschrijft op zijn eigen wijze in de introductie van het boek ‘Onderste Boven. Jouw Nederland in de jaren 60’, dat de lezer door het lezen van dit boek geen beter mens zal worden. Hij beschouwt het wel als een balsem van de nostalgie. Balsem staat taalkundig voor een weldadige zalf of olie en dat wordt in beeldende zin gebruikt voor verhalen met een bijzondere inspirerende betekenis (2). Het boek is voor mij dan ook een heimwee versterkende opfrisser. Fraai geïllustreerd met foto’s en reclames, worden de grote veranderingen besproken die ruim een halve eeuw geleden de basis legden voor de huidige welvaartsmaatschappij. Wie het rijk geïllustreerde boek doorneemt, begrijpt de heimwee van veel babyboomers naar die periode. De babyboomgeneratie wordt ook beschreven als een eigenzinnige en eigenwijze generatie en die kwalificatie valt moeilijk te ontkennen (3). Opgroeiend tijdens de Wederopbouw met jaarlijkse sterke toename van de welvaart en trendmatige loonsverhogingen, is zij bepalend geweest voor onze moderne welvaartsmaatschappij. Want welvarend zijn we. Nederland staat op de vierde plaats op de wereldranglijst van meest concurrerende economieën. Daarmee heeft ons land Zwitserland ingehaald en werd daardoor in 2019 de meest concurrerende economie in Europa. In 2020 is vanwege corona deze ranglijst niet verschenen (4).

Reden om alert te blijven

Ondanks de goede positie van ons land zijn er redenen tot zorg, die ik uitgebreid heb beschreven op deze website in de 12 publicaties van ‘Het Kanteldecennium 2020-2030’. De dynamiek van het globaliseringsproces vereist een krachtdadig beleid zeker voor immense uitdagingen als het halen van de klimaatdoelen en de energietransitie, de migratieproblematiek en de toekomst van Europa. In het verleden was ik een milde euroscepticus, maar enige jaren terug was er een kentering nadat het besef groeide dat alleen een krachtig Europa zich kan handhaven op het ingewikkelde mondiale speelveld van sterke machtsblokken. Versnippering en verdeeldheid zullen in de toekomst leiden tot verlies aan politieke invloed en welvaart. Dat anticiperen op onvoorziene situaties van cruciaal belang is lijdt geen twijfel. Als CoViD-19 ons iets heeft geleerd, is het wel dat niet alles in het leven maakbaar is. In de komende publicaties zal ik een aantal dierbare herinneringen aan de zestiger jaren DV breder belichten en indien nodig doortrekken naar het heden en de toekomst. Dat zal allemaal wat beknopter en informeler worden beschreven dan de websitebezoekers van mij gewend zijn. Muziek is een van mijn passies en naar mate ik ouder word neemt  het belang ervan toe. Misschien heeft het ook te maken met het advies van professor Erik Scherder dat muziek heilzaam is voor de hersenen. De eerste publicatie zal dan ook gaan over muziek, de protestsongs die in de tijd van de Flower Power in relatie tot de oorlog in Vietnam werden uitgebracht. Over het verschijnsel zelf maar ook over de vragen die deze muziek opriep. Bijvoorbeeld de belangrijke vraag, in hoeverre de idealen die in deze muziek tot uitdrukking werden gebracht ook daadwerkelijk zijn verwezenlijkt en of de mensheid überhaupt in staat is die idealen te verwezenlijken.

Foto Jaap Spaans: De Lelijke Eend met bloemen als symbool van de Flower Power tijd.

Bronnen

1.Muziekweb van de bibliotheken ‘De grootste jaren zestig hits De 100 grootste jaren 60 hits – Muziekweb

 2.‘Onderste Boven. Jouw Nederland in de jaren 60’. Petra Boers en Rebecca Wilson. Uitgave NTR, VPRO en WalburgPers, 2015.

3.‘Baby Boomers. Herkenbare beelden uit het leven van een bijzondere generatie’. Jack Bottermans & Wim van Grinsven. Uitgeverij Terra, 2012.

4.Website van het Ministerie van Economische Zaken en Werkgelegenheid: ‘Bedrijven in beeld’.

–Hoe houdbaar is de zorg in de toekomst?

Miljoenen mensen in ons land hebben te maken met de zorg. De CoViD 19 pandemie (Corona) heeft ons nog eens extra bepaald bij het belang van goede zorg. Ik kan mij niet herinneren dat er eerder een tijd was, waarin de zorg zo centraal stond in de samenleving. Ik hoorde een bestuurder zeggen ‘Het is een oorlogssituatie’. Ziekenhuizen raken opnieuw overbelast, waardoor operaties en andere vormen van niet urgente zorg worden afgeschaald. Veel mensen zijn de wanhoop nabij en lijden onder de situatie. Gelukkig leven we in een land waar de kwaliteit van de zorg prima is. Door omstandigheden maken we binnen ons gezin regelmatig gebruik van de zorg. Vergeleken met de situatie in andere landen waarmee de media ons in pandemietijd overspoelen, mogen we hier nog niet klagen. Een vraag die al een decennium boven de samenleving hangt is of de huidige kwaliteit van de zorg op termijn houdbaar is. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) publiceerde in september 2021 een gedegen wetenschappelijk rapport met een heldere visie op de houdbaarheid van de zorg: ‘Kiezen voor houdbare zorg. Mensen, middelen en maatschappelijk draagvlak’. De media hadden er naar mijn mening wel wat meer aandacht aan mogen besteden, zodat een breder publiek er kennis van had kunnen nemen. Illustratie: Omslag samenvatting rapport ‘Kiezen voor houdbare zorg’ van de WRR.

Houdbaarheid

Het begrip ‘houdbaarheid’ staat in deze context voor bewaarbaarheid, conserveerbaarheid en geldigheid (Encyclo.nl). Conclusie uit het nieuwsbericht van de WRR is dat de Nederlandse zorg over het algemeen goed presteert, maar er ook knelpunten zijn in delen van de zorg. Om de kwaliteit en toegankelijkheid van de zorg te kunnen behouden, moet die in financieel, personeel en maatschappelijk opzicht houdbaar blijven. Die houdbaarheid staat echter steeds meer onder druk door maatschappelijke ontwikkelingen als vergrijzing, de opkomst van nieuwe zorgtechnologie en de toename van het aantal chronisch zieken. Er zijn dus grenzen aan die houdbaarheid. Belangrijke conclusie vond ik: ‘De groei van de zorg(vraag) is op termijn onhoudbaar. We gebruiken met zijn allen steeds meer en steeds duurdere zorg, waardoor de grenzen van de financiële, personele en de maatschappelijke houdbaarheid in zicht komen’(citaat pg. 9 samenvatting). De conclusies sluiten aan bij die welke al jaren staan vermeld in de Volksgezondheid Toekomst Verkenningen (VTV). Ik heb daarover regelmatig gepubliceerd op deze website. Als je huidige trends en cijfers in de zorg extrapoleert, lijdt het geen twijfel dat zorgconsumenten de komende decennia te maken krijgen met grote veranderingen. Naast factoren als vergrijzing, personeelstekorten, de snel toenemende zorgkosten zullen er in veel zorgsectoren andere prioriteiten moeten worden gesteld. Dat zal niet meevallen. Om als zorgvrager en zorgaanbieder niet te worden overrompeld, is het goed de informatie van de WRR goed te lezen. Het informatieve filmpje op de website van de WRR geeft in 3 minuten een beeld van de grote lijnen https://www.rovid.nl/az/wrr/2021/az-wrr-20210913-id20yfyep-web-hd.mp4

Onvoorziene ontwikkelingen 

Als de coronapandemie iets heeft duidelijk gemaakt is het dat onvoorziene ontwikkelingen van de ene dag op de andere kunnen leiden tot paniek en bestuurlijke chaos op alle niveaus.  Na de financiële crisis van 2008 is er nu de volksgezondheidscrisis van 2019. Door allerlei factoren zullen we daarmee moeten leren leven en beseffen dat niet alles in het leven maakbaar is. Als babyboomer zal het mijn tijd wel duren, maar ik heb (klein)kinderen die de omslag zullen meemaken. Ik verwacht zelf naast andere prioriteiten in de zorg, hogere eigen bijdragen en sluit vermogenstoetsen daarbij niet uit. Een zin op pagina 15 van de samenvatting zette mij aan het denken, namelijk dat in de toekomst ‘de uitgaven aan de zorg de uitgaven aan andere beleidsdoelen verdringen’ (citaat). Lang voordat de grenzen van de betaalbaarheid in zicht komen kunnen er al grote nadelige effecten optreden voor de kwaliteit en de toegankelijkheid van de zorg, maar ook voor andere publieke uitgaven of zelfs voor de algehele (brede) welvaart. Uit die conclusie ‘spreekt’ een grote dosis onzekerheid. Andere verplichtingen en uitgaven van de overheden, gaan dus gevolgen hebben voor de kwaliteit van de zorg. Op persoonlijke titel neem ik de vrijheid om een aantal van die onzekerheden te benoemen: de bijdragen aan de NAVO moeten miljarden euro’s omhoog conform gedane toezeggingen. Veel deskundigen kunnen slechts gissen naar de financiële gevolgen van de klimaatproblematiek zoals de energietransitie, de afkoop van boerenbedrijven etc. Migratie vormt een groot probleem en kost miljarden euro’s. Onzekerheid is er over de toegenomen inflatie en de mogelijke gevolgen van stijgende rentes voor landen met hoge staatsschulden. In deze moeilijke periode met explosies van geweld en toenemend drugsgebruik, is ook het besef gegroeid dat er niet meer mag worden bezuinigd op veiligheid en rechtshandhaving. En dan zijn er nog de onvoorziene gebeurtenissen zoals natuur- en milieurampen die in 2021 mondiaal hebben huis gehouden. In het rijke Westen kunnen we terug kijken op ruim 75 jaren vrede en wederopbouw en die hebben ons veel voorspoed gebracht. Het WRR-rapport ‘Kiezen voor houdbare zorg’ is visionair. Het woord ‘kiezen’ impliceert echter ook dat er actief keuzes moeten worden gemaakt. Dat er in de toekomst veel zal worden gevraagd van de flexibiliteit van de burgers, bedrijven, organisaties en politiek heeft het WRR-rapport mij wel duidelijk gemaakt. https://www.wrr.nl/adviesprojecten/houdbare-zorg

 

 

–Schokkend rapport privacy toezichthouder

Aleid Wolfsen de baas van privacy toezichthouder de Autoriteit Persoonsgegevens (AP), hield op 29 oktober 2021 een opmerkelijke maar ook schokkende speech. Aanleiding was een onderzoek dat door de AP was uitgevoerd naar aanleiding van de Toeslagenaffaire, waarvan veel burgers het slachtoffer zijn geworden. De AP heeft niets tegen controle, die moet er zijn. Het moet echter wel plaats vinden binnen de wettelijke normen die daarvoor gelden in onze rechtsstaat. Dat mag volgens Wolfsen  niet plaats vinden met een Fraude Signalering Voorziening (FSV) zoals die centraal staat in het onderzoeksrapport. Het FSV was een applicatie voor toezicht en fraudeopsporing, waarin de Belastingdienst allerlei signalen registreerde die zouden kunnen duiden op fraude met de belastingaangifte of de aanvraag voor toeslagen. Zo’n signaal uit de samenleving kon echt van alles zijn en Wolfsen somt er enige op:

–Een kale melding van een andere overheidsorganisatie

–Meldingen bij  Meld Misdaad Anoniem

–Uitkomsten van de algoritmes voor fraudedetectie van de Belastingdienst

–Het simpele feit dat een gemeente iemands inkomensgegevens had opgevraagd. Dit heeft niks met mogelijke fraude te maken. Maar dan kon die persoon wél in het systeem terechtkomen. En ook: tips van burgers en bedrijven.

–Via kliklijnen. Had je ruzie met je buurman? Een wraakzuchtige ex? Iemand die kwaad wilde, kon zomaar een tip over jou geven. En boem, dan stond je in het systeem. En eenmaal geregistreerd, werd je beschouwd als mogelijke fraudeur.

In de speech wordt de conclusie getrokken dat het FSV feitelijk een zwarte lijst was. Een vergaarbak waarin ruim een kwart miljoen mensen stonden vermeld, waaronder minderjarigen. Door de enorme commotie rond de Toeslagenaffaire heeft de Belastingdienst het FSV op 27 februari 2020 uitgezet, nadat Trouw en RTL Nieuws het bestaan ervan  aan het licht hadden gebracht. Vervolgens oordeelde de Belastingdienst zelf dat de applicatie niet voldeed aan de privacywetgeving. Toen had FSV al wel vele jaren gedraaid. Officieel vanaf 2014, maar de voorloper van FSV was er al sinds 2001. Bijna twintig jaar dus. Ongelooflijk dat dit mogelijk is geweest.  

Doelbinding

De afgelopen 2 decennia heb ik vele lezingen en spreekbeurten vervuld over privacy en ethiek en er vele publicaties aan gewijd (* en zie ook het overzicht op deze website). De doelbinding is altijd een cruciaal rechtsbeginsel geweest om die activiteiten uit te voeren. De wet schrijft voor dat er een duidelijk afgebakend doel moet zijn om informatie over personen te verwerken in digitale systemen. Een zeer belangrijke regel, omdat het niet is toegestaan zomaar informatie te verzamelen, verwerken en op te slaan. Het doel was echter niet specifiek omschreven. Deze ingrijpende actie van de AP zal nog lang natrillen in de samenleving en hopelijk bij veel mensen de naïviteit over excessen bij persoonsregistratie, datamining, gebruik van algoritmes etc. wegnemen.

 Ik ga er in deze publicatie niet al te diep op in. In de toekomst hoop ik er DV nog een uitgebreide publicatie aan te wijden. De afgelopen maanden heb ik vele vragen gekregen van burgers die moeite hadden met de corona vaccinaties. Ik had zelf geen bezwaar tegen vaccinatie, maar onderken wel dat in een snel digitaliserende samenleving de groeiende macht van de overheid en bedrijven op het gebied van Big Tech, Big Media, Big Pharma, Big Data etc. beter moet worden gereguleerd door toezicht en wetgeving. Naast algoritmes en kunstmatige intelligentie zien we een sterke toename van cybercriminaliteit en toepassing van biometrische identificatiesystemen op basis van gezichtsherkenning. Het sociale surveillance systeem op basis van o.a. face recognition i n China is daarvan een voorbeeld. Het onderzoek van de AP heeft aangetoond dat het spanningsveld tussen rechtshandhaving en privacybescherming uit balans kan raken, met alle nadelige gevolgen van dien.  Dat de burger daartegen in bescherming moet worden genomen is evident.  

Ik adviseer lezers de oorspronkelijke stukken zoals het nieuwsbericht, de aangehaalde speech en het originele rapport te downloaden van de website van de AP: Autoriteit Persoonsgegevens |

Degenen die in het FSV zijn geregistreerd hebben daarvan een brief ontvangen. Daarin een telefoonnummer om inzage te verzoeken van de geregistreerde gegevens. 

Bronnen:

*Website AP 29/10/2021: ‘Zwarte lijst FSV van Belastingdienst in strijd met de wet’, ‘Speech Aleid Wolfsen onderzoek Fraude Signalering Voorziening’ en ‘Onderzoek Belastingdienst Fraude Signalering Voorziening’.

*Publicaties van Jaap Spaans over de afgelopen decennia  Zie pagina op deze website voor een overzicht. (Boeken zijn niet meer leverbaar).  Het digitale boekje ‘De Cybersamenleving kan gratis worden gedownload. Zie ook de pagina Boeken en Publicaties op deze website en –Kanteldecennium 4: Digitalisering en de informatieoverlast | Jaap Spaans 

 

 

–Kanteldecennium 10 De ‘Tijdredenen’ van Sigrid Kaag

Beeld van Atlas die de wereld draagt in de Burgerzaal van het Paleis op de Dam. Beeld staat ook op het dak van het paleis.  Foto:  Barbara Brolsma Nationale Beeld Bank (NBB)

Na mij een jaar intensief te hebben bezonnen op de onderwerpen die ik in samenhang heb belicht in Het Kanteldecennium, volgen nu drie afrondende hoofdstukken 10, 11 en 12. In dit hoofdstuk 10 staat (klimaat)alarmisme centraal. De maand september was nog maar een paar dagen oud, toen drie indringende publicaties/oproepen ons nadrukkelijk bepaalden bij een van de meest zwaarwegende kernproblemen (core global risks) van de mensheid: DE KLIMAATCRISIS. Een kort overzicht:

1.Op 6-9-2021 hield D’66 politica Sigrid Kaag in De Rode Hoed in Amsterdam de dertiende HJ Schoo-lezing, met als titel ‘De roeping van mijn generatie. Wat vrij zijn van ons vraagt‘ (1). De lezing veroorzaakte ongekende emoties als boosheid en verontwaardiging die nog lang zullen doorwerken.

2.Diezelfde dag verscheen de publicatie ‘Zorgprofessionals voor het klimaat’. Oproep tot actie voor een gezondere wereld’. Medische tijdschriften uit de hele wereld roepen op om tot actie te komen over de klimaatrisico’s. In Nederland werd de oproep gepubliceerd in het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde. Essentie ervan is de vraag wat de gevolgen van klimaatverandering kunnen zijn voor de mondiale volksgezondheid? (2).

3.Twee dagen later volgde de mondiale oproep van kerkelijke leiders van de drie grootste kerkelijke organisaties ter wereld voor bezinning op de klimaatcrisis. Volgens hen is menselijk gedrag een belangrijke factor (3). Op persoonlijke titel rangschik ik deze oproep onder de term ‘Scheppingszorg’ (goed rentmeesterschap), een begrip dat in opkomst is onder gelovigen. Vanaf 1992 uit ik via publicaties mijn zorgen over milieu en klimaatverandering. Impulsiviteit kan mij dan ook niet worden verweten. Lees ook mijn publicatie in een maandblad  onder (4 en) KLIMAATVERANDERING 2 2005

Moment niet toevallig gekozen

Het is niet toevallig dat de publicaties/oproepen begin september 2021 verschenen. Er wordt een najaar verwacht vol internationale conferenties over klimaat en milieu. Belangrijke aanleiding is de publicatie van een rapport van de IPCC, een instituut van de VN met een panel bestaande uit gezaghebbende klimaatexperts. Het rapport geeft nieuwe berekeningen over de opwarming van de aarde en de conclusie is dat alleen snelle en grootschalige reducties in de uitstoot van broeikasgassen, verdere opwarming nog kunnen voorkomen. Het klimaat verandert snel en volgens het rapport is de mens daarvan de oorzaak. Een complex onderwerp, want voor een leek is het moeilijk om de brede samenhang tussen natuurlijke cycli en menselijk gedrag goed te splitsen. Volgens mij valt klimaatverandering niet te ontkennen. Het onderwerp zal de komende maanden, jaren en wellicht decennia de agenda’s beheersen met grote maatschappelijke gevolgen. Van 1 tot 12 november 2021 vindt in Glasgow de 26ste Conference plaats van de United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC). Afspraken gemaakt bij het akkoord van Parijs moeten daar nader worden uitgewerkt. In het Kanteldecennium 2020-2030 heb ik bewust belangrijke kernproblemen belicht  in hun onderlinge samenhanging. Het is immers de opstapeling van maatschappelijke factoren, die de grootste bedreiging vormt voor de mensheid. Aantasting van grondrechten, de wapenwedloop, ondermijnende criminaliteit, extremisme en het snel groeiende antisemitisme om maar enige van de belichte onderwerpen te benoemen. De geschiedenis heeft geleerd dat antisemitisme vaak sterk toenam in tijden van crises en negeren van die ontwikkeling kan tot ernstige politieke escalaties leiden. Dat ik bewust het onderwerp ‘klimaatalarmisme’ eruit licht, is omdat het volgens mij het meest alarmistische onderwerp is met de ingrijpendste gevolgen op dit moment.

1.De HJ-Schoo lezing van mevrouw Kaag

In de lezing die inmiddels tot veel beroering heeft geleid, vooral buiten kringen van D66, gaat mevrouw Kaag in op het uitgangspunt dat vrijheid actie vereist. Zij stelt de volgende onderwerpen aan de orde: Klimaat, Sociaaleconomische ongelijkheid, Migratie, Datamining, Europa, Leiderschap en Vaderlandsliefde en besluit met een slotwoord. Omdat deze webpublicatie vooral gaat over alarmisme, ga ik beknopt in op de algemene teneur van de lezing en het feit dat Sigrid Kaag zich profileert als klimaatalarmist en zelfs ‘klimaatdrammer’ zoals ze stelt en die kwalificaties beschouwt als erenamen. In het bestek van deze publicatie kan ik slechts een aantal details belichten, toegespitst op het onderwerp ‘alarmisme’. Burgers die om zich heen kijken in de wereld van vandaag, lopen het risico somber te worden stelt Kaag. Zij worden geconfronteerd met ongemakkelijke waarheden. Niet alle natuurrampen zijn te wijten aan klimaatverandering, maar het staat vast dat de kans op zulke rampen toeneemt door klimaatverandering.  ‘Onze generatie moet de realiteit onder ogen zien: klimaatverandering is niet meer een theoretisch risico, ver aan de horizon. De uitdagingen waar we voor staan mogen ons niet verlammen maar zijn voor ons een opdracht’ (citaat). Verwijzend naar haar katholieke achtergrond formuleert mevrouw Kaag een roeping. We moeten aan het werk.

Zowel in de Tweede Kamer als de brede samenleving was er onbegrip en hoon voor de ‘bom’ die Kaag had gelanceerd. De commotie heeft ze zelf over zich afgeroepen. Zonder hem bij naam te noemen, wordt premier Rutte geschoffeerd. Dat werd in de ontstane commotie en de nasleep ontkend door politici van D66, maar nagenoeg iedereen die in de media reageerde was ervan overtuigd dat het om Rutte ging. Dat kwam ook in het felle Kamerdebat over de formatie aan de orde. Als een Kamerlid de vraag stelt of er nog vertrouwen is tussen haar en Rutte, antwoordt zij dat ze heel weinig mensen in haar leven vertrouwt buiten haar man, kinderen en enige vrienden (5). Dat mogen de mensen in haar directe omgeving en netwerk zich aantrekken. Het schuurt ook met delen van haar lezing. Zij stelt namelijk dat haar ideaal van vrijheid is gebaseerd op de gedachte, dat mensen met elkaar verbonden zijn en leiderschap inhoudt dat je met zelfvertrouwen je waarden moet uitdragen en verdedigen. Ik vraag mij af hoe die opvattingen te rijmen zijn met wantrouwen. Om de ernst van de klimaatcrisis te illustreren, verwijst zij naar het moment dat John Kennedy aantrad als president van V.S. Een mogelijke inzet van nucleaire wapens bedreigde op dat moment acuut het voortbestaan van alle leven op aarde. Kennedy wees de bevolking op hun taak en verantwoordelijkheid nu men ‘de mogelijkheid heeft alle vormen van menselijk leven te vernietigen’. Daarom kunnen de alarmbellen niet luid genoeg klinken als het om de klimaatcrisis gaat. Reden om de onderwerpen van haar lezing als ‘tijdredenen’ te kwalificeren, een woord dat ook in de Bijbel voor komt (6).

2.‘Zorgprofessionals voor het klimaat’

Medische tijdschriften uit de hele wereld riepen op om tot actie te komen over de klimaatrisico’s, omdat onze gezondheid op het spel staat. In Nederland publiceerde het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde de oproep. ‘Zorgprofessionals worden opgeroepen om actief bij te dragen aan het vergroten van het draagvlak voor de ingrijpende maatregelen die noodzakelijk zijn om de gezondheid en het welzijn van het leven op onze planeet te behouden’ (citaat). Vooral de bevolking van landen met de laagste inkomens en de minste veerkracht zullen worden getroffen. Onderbouwd met bronnen wordt gewezen op de toenemende natuurschade, zoals droogte en overstromingen die kan leiden tot een toename van hitte gerelateerde dehydratie, nierfunctieverlies, ernstige huidziektes, tropische infecties en de cardiovasculaire en pulmonaire ziekte en sterfte die is toe te schrijven aan opwarming. Ook kan de klimaatcrisis gevolgen hebben voor de kwaliteit van het drinkwater en leiden tot meer vluchtelingen en zoönose (overslaan van dierziekten op mensen). Het extreme weer in combinatie met de wijdverbreide natuurvernietiging en bodemuitputting ondergraven die systemen, met misoogsten en pandemieën als gevolg. Als leek kan ik de conclusies niet inschatten omdat mij daarvoor de kennis ontbreekt. Wel kan ik afgaan op wetenschappelijke bronnen vermeld in de oproep, persoonlijke waarnemingen en informatie in de massamedia en getuigenverklaringen van zorgprofessionals in de frontlinie. Deze kunnen het goede voorbeeld geven door zelf groene en duurzamere zorg te realiseren. Ze kunnen hun ecologische voetafdruk beperken door de trein in plaats van het vliegtuig naar congressen te nemen. Artsen met vertegenwoordigende functies kunnen gezondheidskundig bewijs inbrengen in het publieke of politieke debat.  Foto Jaap Spaans: Ook professionals komen op voor het klimaat

3.Scheppingszorg

Kerkelijke leiders van 1,8 miljard gelovigen roepen in een gezamenlijke verklaring op om het klimaat te redden. ‘Luister naar de roep van de aarde’ schrijven paus Franciscus, de oosters-orthodoxe patriarch Bartholomeus en de Anglicaanse aartsbisschop in hun verklaring. Zij vinden de klimaatcrisis uitermate urgent en mensen, ongeacht hun levensbeschouwing, moeten kiezen voor een ander leven. We zijn dat verplicht aan komende generaties. Ook de geestelijkheid meent dat de klimaatcrisis een gevolg is van menselijk handelen en dat we in onze gretigheid en hebzucht de aarde overbelasten. Onder gelovigen groeit de aandacht voor het onderwerp Scheppingszorg en de Groene Kerk, ook binnen de protestantse kringen. Dat impliceert dat de mens een goede rentmeester en beheerder moet zijn van datgene wat hem door de Schepper  is toevertrouwd. Wat mij in deze oproep fascineert is de achterliggende gedachte dat de mens in staat is een omslag in denken en daad te verwezenlijken. Ook deze verklaring is echter qua teneur uitermate alarmistisch. In de seculariserende westerse wereld heerst de mening dat kerken leeglopen en geloof aan het verdwijnen is. Mondiale cijfers wijzen echter uit dat het aantal van (alle) gelovigen nog steeds toeneemt. Ons land seculariseert weliswaar, maar er is een duidelijk groeiende behoefte aan zingeving en interesse voor geestelijke onderwerpen. Onder invloed van crises en klimaatstress zal die behoefte toenemen.  Illustratie: omslag van mijn boek Met Sterke Hand, ontwerp Andries Middelbos. Boeken zijn niet meer leverbaar. 

Persoonlijke conclusie

In juli 1992 schreef ik mijn eerste publicatie over de milieuproblematiek na de VN-conferentie in Rio, waarin ik aangaf dat de doelstellingen niet gehaald zouden worden. Daarna volgden er nog vele bijeenkomsten over milieu en klimaat en in de loop van de decennia die volgden werd de teneur ernstiger, wanhopiger en oplopend naar het huidige alarmisme. Crises kunnen dienen als wake-up calls en zorgen voor veranderingen, maar hebben er in de geschiedenis nooit toe geleid dat menselijke hebzucht en egoïsme massaal zodanig werden gekanaliseerd, dat het algemeen belang prevaleerde boven nationale en individuele belangen. Laat ik ons welvarende land als voorbeeld nemen. Ondermijnende criminaliteit floreert in ons land als nooit tevoren. De Holocaust heeft het antisemitisme niet uit kunnen bannen. Steekincidenten en geweld zijn aan de orde van de dag. Ondanks de vele oorlogen in de geschiedenis is de mensheid er niet in geslaagd de wapenwedloop een halt toe te roepen. In een van de kantelhoofdstukken heb ik met cijfers onderbouwd dat de wapenwedloop omvangrijker is dan ooit tevoren. Regenwouden worden massaal gekapt voor de productie van palmolie. Waarop is dan het optimisme gebaseerd dat de mensheid in staat is de klimaatcrisis op te lossen? Zelf hebben mijn echtgenote en ik een sobere leefstijl. We wonen in een eenvoudige sociale huurwoning voor senioren, consumeren matig en duurzaam en trachten verspilling te voorkomen. Verantwoord omgaan met het milieu en goed rentmeesterschap vinden we belangrijk. Bijna dagelijks zie ik echter de verspilling om mij heen, de rotzooi die wordt achtergelaten in recreatie- en uitgaansgebieden, de onnodige mobiliteit. Als we het in het kleine persoonlijke gedrag al niet kunnen waarmaken, hoe moet dat dan op mondiaal niveau. Moet de overheid het dan door controle en repressie afdwingen of gaan we van crisis naar crisis. En hoe werkt dat door in de verhouding tussen arme en rijke landen? Na het verslag over Rio schreef ik publicaties over de te verwachten watercrisis, de boodschap van Al Gore, Rentmeesters op een afvalberg en Klimaatverandering een onderschat probleem. Ik heb de afgelopen jaren wel een belangrijke les geleerd. Wie de huidige situatie belicht op grond van geloof of levensbeschouwing, moet rekenen op hoon en kritiek. Klimaatdrammer mag dan inmiddels een geuzennaam zijn en de burger wordt dagelijks overspoeld met termen als ‘klimaatcrisis’, ‘apocalyptische droogte’ of ‘Bijbelse rampen’. Ook door gerespecteerde media. Haal het echter niet in je hoofd om de begrippen einde der tijden of tijdredenen in je mond te nemen. Dan ben je een doemdenker en daar heeft men het niet zo op. Alsof alarmisme geen doemdenken is. Opmerkelijk want de analyse van alarmistische klimaatdrammers en eschatologische denkers verschilt niet zoveel. Het zit hem in de oplossing. De ‘tijdredenen’ van mevrouw Kaag zijn op punten 1 op 1 vergelijkbaar met de tijdredenen van Jezus Christus, die ook te lezen zijn in ‘haar’ Willibrordvertaling (6). Velen stellen hun hoop en vertrouwen voor de toekomst op de wetenschap. Laat ik voorop stellen dat ik veel respect en grote bewondering heb voor de wetenschap en er als gezin medisch veel aan te danken hebben. Maar aan die invloed zitten grenzen. Het grote dilemma is dat de wetenschap veel mogelijkheden heeft, maar niet in staat is om op mondiaal niveau een omslag teweeg te brengen in denken, egoïsme, hebzucht en andere mentale aspecten. Uiteindelijk konden de excessen die ik hiervoor opsomde dan wel belichtte in het Kanteldecennium, ontstaan ondanks de wetenschap. In het hoofdstuk 11 ga ik daar dieper op in. Ik stel daarin ook de vraag of protestzangers uit de Flower Power periode alarmistisch waren in hun songs. In de week na de lezing van mevrouw Kaag werd er tijdens het Afghanistandebat een motie van afkeuring ingediend tegen haar en de minister van Defensie. Die werd met een Kamermeerderheid aangenomen en leidde tot het aftreden van beide ministers. Ook in het licht van de wapenwedloop, waar ik een hoofdstuk aan wijd, was het een bijzondere tijd. Om de militaire opkomst van China in de regio het hoofd te bieden, werd een strategisch pact gesloten tussen de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en Australië. Tot woede van Frankrijk werd een contract over door kernenergie aangedreven onderzeeboten opgezegd en besloten die in de VS te kopen. Dit tot grote woede van de Fransen, die de ambassadeurs in de VS en Australië terugriepen. Een zeer krachtige diplomatieke maatregel. Voor de strategische toekomst van Europa wordt de situatie uitermate complex, nu in toenemende mate wordt aangedrongen op een Europees leger. Illustratie:  De mens slaagde er niet in de doelstellingen van de Club van Rome uit 1972 te halen, ondanks ernstige waarschuwingen. Integendeel het groeidenken en overconsumptie kregen in de vier decennia die volgden  meer greep op de samenleving. Vanuit welke visie of wereldbeeld zullen de actuele klimaatdoelen wel worden gehaald, terwijl de wereld vele malen complexer is geworden? (7)

Bronnen

  1. De dertiende HJ Schoo-lezing ‘De roeping van mijn generatie. Wat vrij zijn van ons vraagt‘,. EW (ewmagazine.nl), 6-9-2021. ‘Kaag haalt uit naar Rutte en het geregeld en geritsel in de politiek, door Franck Hendrickx. De Volkskrant, 7-9-2021.Den Haag verbijsterd: ‘Hier trapt Kaag Rutte tussen de benen’, door politiek commentator Wouter de Winther. De Telegraaf online, 7-9-2021.
  2. Zorgprofessionals voor het klimaat. Oproep tot actie voor een gezondere wereld’, door Marcel Olde Rikkert, Mariëlle Jambroes en Wim Opstelten. Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, 6-9-2021.
  3. ‘Kerkleiders pleiten voor het eerst samen voor klimaatactie’, door Nico de Fijter redactie religie & filosofie dagblad Trouw. NOS-journaal, 9-9-2021. ‘Kerkleiders pleiten voor het eerst samen voor klimaatactie’,
  4. Maandblad De Oogst: ‘De wereld na Rio’ (1992), ‘De Watercrisis’ (2000), ‘Klimaatverandering een onderschat probleem (2005), De onheilsboodschap van Al Gore’ (2007) en ‘Rentmeesters op een afvalberg (2011). Jaap Spaans. ‘Christenen en de welvaartsmaatschappij’. Uitgave Jaap Spaans, 1996.
  5. De Telegraaf, 8-9-2021 ‘Hoon voor ‘bom’ Kaag’. Door de parlementaire redactie. Vraag gesteld in de plenaire vergadering van de Tweede Kamer op dinsdag 7-9-2021 door mevrouw van der Plas van de BBB (Status verslag: ongecorrigeerd).
  6. Tijdredenen staan beschreven in Lucas 21, Mattheus 24 en Marcus 13, alsmede een aantal profeten in het Oude Testament.
  7. Rapport van de Club van Rome. Hoodstuk III De groei in het wereldsysteem, pagina 86. Uitgave Het Spectrum N.V. Utrecht, Door Dennis Meadows, 1972.

–Mijn tijd op politieschool De Boskamp en oorlogsherinneringen

INDELING:

–De Boskamp

–De oorlogsherinneringen van een kampoverlevende

–Vrijheid

Aan de drukke A28 bij Leusden, verscholen tussen het groen, ligt politieopleidingsschool ‘De Boskamp’ (1). De politieopleiding die ik daar volgde, is voor mij van grote betekenis geweest en dat had alles te maken met de geschiedenis. In april 1973 begon ik daar aan een opleiding voor een gemeentelijk politiekorps in de Randstad. Na een verblijf van ruim twee jaren als emigrant in Canada, gevolgd door vier jaren militaire dienst als instructeur bij de School Reserve Officieren Kader en Infanterie (SROKI) in Ermelo, was er behoefte aan regelmaat en rust. Ik was inmiddels getrouwd met Dieneke en het was tijd om onze tijdelijke behuizing, een idyllisch gelegen houten zomerhuisje op een bungalowpark in Ermelo, om te ruilen voor een grotere woning. De maatschappelijke veelzijdigheid en het breed georiënteerde studiepakket van de opleiding trokken mij aan. Veel lessen over wetgeving, (forensische) opsporingsleer en praktisch politieoptreden inclusief rollenspelen. Daarnaast waren er de praktijklessen, intensieve sportbeoefening, lessen zelfverdediging en schietoefeningen. Een van de docenten maatschappijleer was een gepensioneerde legerofficier. Zijn aansprekende manier van lesgeven wekte mijn interesse op voor de Grondwet, het fundament van onze rechtsstaat en begrippen als vrijheid, burgerrechten- en plichten. Al snel na de introductiedag werd mij duidelijk dat De Boskamp op het terrein lag van voormalig Kamp Amersfoort. Er waren de uiterlijke herinneringen op het complex, zoals een barak die nog werd gebruikt voor lessen en een wachttoren. Net buiten het kamp staat het op 14 mei 1953 door de toenmalige minister-president Willem Drees onthulde herinneringsmonument ‘Gevangene voor het vuurpeloton’ (2). Er werden tijdens de oorlog gruwelijke executies uitgevoerd. Ik herinner mij dat er vooral tijdens lessen maatschappijleer regelmatig discussie was over de oorlogsgeschiedenis van het terrein in relatie tot onze rechtsstaat. Daarnaast waren er de momenten van nationale herdenking. Ik werd daardoor bepaald bij het feit dat vrijheid niet vanzelfsprekend is. Vrijheid kan een volk of individu zomaar worden ontnomen, zoals anno 2021 op veel plaatsen in de wereld gebeurt. Toen ik aan de opleiding begon zorgde de dynamiek van de Wederopbouw in ons land voor voorspoed en groeiende welvaart. Tijdens het jaar op De Boskamp, kreeg ik als student alles wat je als mens nodig hebt. Er moest hard gestudeerd worden, maar de verzorging en begeleiding waren prima. Sporadisch waren er wel klachten over voeding of faciliteiten. Die vielen echter in het niet vergeleken bij de erbarmelijke situatie, waarin een 20-jarige jongeman ruim 30 jaren daarvoor op dezelfde plek verkeerde. Hij was in 1942 gevangene in het beruchte Kamp Amersfoort, toen Polizeiliches Durchgangslager Amersfoort genaamd. Hij had als gevangene niet de vrijheid om te gaan en staan waar hij wilde. Weggerukt uit zijn vertrouwde omgeving, moest hij zware beproevingen en ontberingen doorstaan. Zijn naam was Gerrit Pit. Het relaas van zijn leven in oorlogstijd wordt op indrukwekkende wijze beschreven in het boek ‘Ons vonnis werd in feite levenslang’ dat begin 2021 werd uitgebracht. Het boek heeft mij diep geraakt (3).

Foto’s familiearchief. Linksboven op het terrein van De Boskamp met op de achtergrond een barak en de wachttoren en voor de ingang van de school met Dieneke mijn echtgenote na de diploma-uitreiking.

Gerrit Pit

Steenwijker Gerrit Pit was twintig jaar oud toen hij door de Sicherheitsdienst (SD) werd opgepakt. Dat gebeurde door toedoen van zijn broer Piet, die al sinds 1935 lid was van de NSB en dat lidmaatschap beschouwde als ‘Christendom van de daad’. Na te zijn vrijgelaten werd Gerrit weer opgepakt en overgebracht naar het huis van bewaring in Arnhem (pagina 15). De reden was dat hij door de geallieerden gedropte illegale pamfletten en strooibiljetten bezat en verspreidde. Op 18 november 1942 werd hij overgebracht naar het Polizeiliches Durchgangslager Amersfoort. Na aankomst werden zijn bezittingen geregistreerd. Op pagina 48 beschrijft Gerrit dat hij zijn zakbijbeltje, dat hij van een collega had meegekregen, wilde leggen bij de voorwerpen die hij mocht houden. Een SS’er snauwde hem toe: ‘Onze Bijbel is Mein Kampf en wanneer we bidden, bidden we tot de Fűhrer’ (citaat). Onder de gevangenen bevonden zich onder andere verzetsmensen, gijzelaars, Joden, Jehova’s Getuigen en Sovjet krijgsgevangen (4 en 5). Pit was er getuige van mensonterende situaties en voorvallen. Vooral de vernedering van en moord op Joodse medegevangenen en de haat die eruit sprak, raakten hem diep. Pit beschrijft dat de reden van hun gevangenschap was hun Jood-zijn. Na het lezen van Pit’s gedetailleerde beschrijvingen pendelden mijn gedachten heen en weer tussen 1973 en 1942. Op de plaats waar ik in betrekkelijke luxe en voorspoed lessen volgde, het begrip vrijheid kreeg uitgelegd vanuit de Grondwet en een biertje dronk aan de bar na de verplichte studieavond, hadden medemensen in gevangenschap drie decennia daarvoor honger geleden en vernederingen doorstaan. Ik had moeite om er los van te komen en besloot deze webpublicatie te plaatsen.

Foto’s: wachttoren op Nationaal Monument Kamp Amersfoort. Geplaatst met toestemming zie ook bron  onder 4. Omslag boek: Uitgeverij WBooks.com  zie bron onder 3.

 In december 1942 wordt Pit overgebracht naar concentratiekamp Sachsenhausen in Duitsland en beleeft daar Nieuwjaarsdag 1943. Het leven is er hard en meedogenloos. Er vinden regelmatig executies plaats. Tussen 1936 en 1945 zouden volgens berekeningen ruim 100.000 mensen vermoord zijn (pagina 111). Bij veel gevangenen domineerden angst, uitputting en ziekte het leven. Empathisch beschrijft Pit wat er gebeurde als zorgen de overhand kregen en gevangenen bezweken onder hun geestelijke gesteldheid. Hij voegt eraan toe ‘In het kamp viel al deze vernis weg en werden de ware karaktertrekken van ieder individu blootgelegd’(citaat pagina 110). Ondanks de ellende zijn er ook sporadisch momenten die het leven veraangenamen. Gerrit Pit heeft een rotsvast geloof in God en beschrijft hoe hij op Paaszondag 1944 een Nieuw Testament ontvangt van een medegevangene. Daarnaast zijn er de contacten en gesprekken met gevangen. In april 1945 als de bevrijding in zicht is wordt de spanning in het kamp ondraaglijk. Voor 25.000 verzwakte en ondervoede gevangenen volgt er nog een afmattende dodenmars. Dan is er de bevrijding. Op 22 mei 1945 wordt Gerrit, na bijna 3 jaren van ellende, thuis afgezet in Steenwijk en volgt een weerzien met zijn familie. Zijn vader die al een zwakke gezondheid had overlijdt op Eerste Kerstdag 1945. Gerrit Pit pakt na de oorlog het ‘gewone’ leven weer op en wordt journalist bij de Emmer Courant en ondernemer. Een verzoeningspoging met zijn broer mislukte, onlangs de pogingen daartoe van Gerrit. De oorlog zou hem de rest van zijn leven in de greep houden. Hij heeft zijn hele leven last gehouden  van beelden en ervaringen uit zijn gevangenschap. Op 27 september 2019 overleed Gerrit op 97-jarige leeftijd. Zijn missie was om het boek over zijn oorlogsherinneringen als kampoverlevende aan een breed publiek bekend te maken. Door de uitgave van het boek is aan die wens voldaan. Ik hoop dat deze webpublicatie daaraan mag bijdragen. Ik ben er in ieder geval diep van onder de indruk en het boek heeft mijn blik op een aantal belangrijke maatschappelijke onderwerpen en opvattingen verruimd dan wel bevestigd.

Foto familiearchief: plaquette aan de muur bij voormalig concentratiekamp Sachsenhausen.

Vrijheid

De tegenslagen, ontberingen en ervaringen hebben Gerrit Pit mede gevormd. Het getuigt van karakter dat hij er met vallen en opstaan in slaagde zijn ervaringen te verwerken en ondanks de vele tegenslagen een hoge leeftijd bereikte. De kluwen aan factoren die daaraan heeft bijgedragen is moeilijk te ontwarren. Wat mij ook trof in het boek was het verschil in denken, visie en wereldbeeld tussen Gerrit en zijn broer Piet. Ik ben in 1948 geboren in een gezin van zeven personen, vader, moeder, drie oudere zussen en een oudere broer. Geboren in 1948 ben ik de enige van de babyboomgeneratie. Mijn vader werd tijdens de oorlog na een razzia in mijn geboorteplaats Voorburg opgepakt en voor de Arbeitseinsatz te werk gesteld. Hij heeft bij lange na niet de langdurige ontberingen en zware omstandigheden ervaren die Gerrit Pit beschrijft. Toch heeft de oorlog sporen nagelaten. Terwijl mijn vader in Duitsland was, werden mijn twee oudste zusters tijdens de Hongerwinter overgebracht naar Friesland. Zijn oorlogservaringen hebben ervoor gezorgd dat hij op latere leeftijd nog is behandeld bij het Centrum 45 in Oegstgeest. Hij had de rest van zijn leven moeite met autoriteit en had de neiging zich af te sluiten. Dat zo’n ‘intergenerationeel trauma’ kan doorwerken in een volgende generatie, heb ik zelf ervaren.  Zie de webpublicatie daarover  Excuus premier en ambtelijke ethiek | Jaap Spaans. In 1993 bezocht ons gezin Sachsenhausen en Berlijn, waar op dat moment de in de oorlog vernielde synagoge werd herbouwd en inmiddels met de prachtige koepel weer bepalend is voor het stadsbeeld. Jaren daarvoor hadden we al een bezoek gebracht aan het voormalige concentratiekamp Dachau. De Tweede Wereldoorlog is voor mij een belangrijk onderwerp en zal dat blijven.

Als ik deze webpublicatie plaats, is de wereld getuige van de situatie in Afghanistan. De beelden van wanhopige naar vrijheid smachtende mensen bij de luchthaven van Kabul hebben de wereld verbijsterd. Velen slaagden erin de vrijheid te bereiken. Anderen moesten angstig en ontredderd achterblijven, onzeker over hun toekomst. Als Nederlanders leven we in een bevoorrecht en vrij land. ‘Nooit (w)meer’ of ‘Nie Wider’ is na de Tweede Wereldoorlog voor velen een belangrijke spreuk. Er gebeuren gelukkig ook positieve dingen rond 75 jaar Vrede in Europa.  Op 18 augustus 2021 vertrokken 95 studenten uit Nederland, Duitsland en Polen om samen van Auschwitz naar Herinneringscentrum Kamp Westerbork te fietsen. Daarmee herdenken zij 75 (+1) jaar Vrede en Vrijheid. De tocht was oorspronkelijk gepland voor 2020, maar kon door de COVID-19 pandemie niet doorgaan. Nu dus alsnog. Na zo’n 1320 km, waarvan 850 op de fiets, verwachten de deelnemers op 31 Augustus in Westerbork aan te komen (7). Vrijheid kan niet genoeg benadrukt worden in een tijd, waarin de uitdagingen die in een snel globaliserende wereld  op ons afkomen immens zijn. Foto familiearchief: ‘Nooit meer’ met klaproos 

J.S.

Foto’s: zie verantwoording onder de tekstuele delen

Bronnen 1 t/m  7

1.Anno 2021 is de naam Politie Academie en valt sinds de reorganisatie onder de Landelijke Politie.

2.Website Historiek.net, online-geschiedenismagazine. ‘Concentratiekampen in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog en pagina: ‘Kamp Amersfoort – Concentratiekamp Polizeiliches Durchgangslager Amersfoort’, 15 augustus 2018.

3.Herinneringsboek met relaas van Gerrit Pit ‘Ons vonnis werd in feite levenslang. De oorlogsherinneringen van kampoverlevende Gerrit Pit’. Bewerkt door historici Martin van der Linde en Kay-Leigh de Weerdt. Enige korte citaten en parafrasen uit het boek zijn verderop in deze publicatie overgenomen. Uitgave WBooks, Zwolle, 2021. Verkrijgbaar in de boekhandel (euro 19,50).  Parafrasering, gebruik citaten en omslag met toestemming van de uiitgever.

Dagblad De Stentor, 09-03-21: ‘Steenwijker Gerrit Pit zat 3 jaar in een kamp maar werd in feite veroordeeld tot levenslang’, door Joep Boerboom.

Website RTVoost.nl. ‘Deze twee broers stonden lijnrecht tegenover elkaar in WO2’. Door Jolande Verheij, 12-03-2021. In dit filmpje verklaart Pit dat Kamp Amersfoort een onvoorstelbare hel was, waar hij dagelijks werd geconfronteerd met allerlei mishandelingen.

Website oorlogslevens.nl. Tijdlijn Gerrit Pit.

4.Nationaal Monument Kamp Amersfoort is de moeite waard om te bezoeken. Het houdt de herinnering in stand van het leed dat ca. 47.000 gevangenen moesten doorstaan tijdens de Tweede Wereldoorlog. In dit concentratiekamp heerste een mensonterend regime van honger, mishandeling, dwangarbeid en executies. Op zaterdag 11 en zondag 12 september is het Monumentenweekend. Bron en citaat www.Kampamersfoort.nl  

Websites Kamparchieven.nl en Archieven.nl. ‘Kampen in Nederland, Amersfoort’ en onder 250f Polizeiliches Durchgangslager Amersfoort’ ‘Geschiedenis 1939-1971’.  Onder ‘Na de bevrijding’: Eind jaren zestig werden de gebouwen gesloopt. Slechts een barak, een wachttoren en de klokkenstoel bleven bewaard

5.‘Het boek der kampen’, door Ludo van Eck en Sis van Eeckhout. Pagina 179 over de onmenselijke behandeling van Sovjet-krijgsgevangenen in Sachsenhausen. Uitgeverij Mantenau, Antwerpen (B). Bekende gevangen in Sachsenhausen waren Joop van Elsen verzetsman en later Tweede Kamerlid, Piet Jongeling, journalist/schrijver, verzetsman en later Tweede Kamerlid en de eveneens uit Steenwijk afkomstige Joodse filosoof,  hoogleraar en vrijdenker Leo Polak. Aan de gevel van Kornputsingel 16 in Steenwijk bevindt zich een herdenkingsplaquette met zijn naam. Bronnen websites Parlement.com en Mijnstadmijndorp.nl van het Historisch Centrum Overijssel, verhaal ‘Oud Steenwijker Leo Polak in Sachsenhausen’ waar hij overleed in 1941. Ik heb vele jaren een bijzondere band gehad met Steenwijk. Ik vervulde er regelmatig spreekbeurten in de Bethelkerk aan de Gasthuislaan en had regelmatig gesprekken met gemeenteleden en bezoekers.

6.Website Psychotraumanet. Deze website is de toegangspoort naar informatie over ingrijpende gebeurtenissen, met als 1 van de 10 thema’s ‘de Tweede Wereldoorlog’.

Website ARQ van Centrum 45. Over traumabehandelingen bij ‘Getroffenen WO II’ en ‘Naoorlogse generatie WOII’

7.Citaat van de website Fietsen voor de vrijheid van Auschwitz naar Westerbork (fontys.nl)

Overige geraadpleegde bronnen. Bewust zijn hierbij ook bronnen opgenomen uit mijn geboorteplaats en plaatsen waar ik heb gewoond, om aan te geven dat veel zorgen begonnen in de directe leefomgeving. 

–‘Hoogeveen 1940-1945’ pagina’s 221-230 ‘Honger en kou in Kamp Amersfoort’, waarin Adriaan van der Kooij de ontberingen beschrijft in dit kamp zoals honger en kou. Uitgave Historische Kring Hoogeveen, 1999. Van der Kooij weigerde in februari 1944 gegevens uit het bevolkingsregister te verstrekken en moest onderduiken. Van der Kooij overleeft de gevangenschap en krijgt een schriftelijke waardering van de Amerikanen. Daarboven staat in het boek een aansprekende spreuk van hem: ‘Mij is niets kwaads overkomen. Afgezien van alle ellende’.

–Boek ‘Damsigt. Een wijk apart’. Uitgave Historisch Voorburg, 2016. Pagina 129 e.v. ‘Amersfoort, Neuengamme, Sandbostel’ met brieven uit Polizeiliches Durchgangslager Amersfoort gedateerd 21-3-45 en het Oranjehotel gedateerd 26-1-45..

–Boek ‘Mobilisatie, collaboratie, liberatie. De jaren 1938-1948 in Stadskanaal’. Door Hans Onderwater. Uitgave drukkerij Roorda in Stadskanaal, 1977. Hoe een inwoner na huiszoeking wordt opgepakt en naar Kamp Amersfoort wordt overgebracht. Pagina 157.

–De Oorlogskranten, deel 54 ‘De Holocaust’,  ‘In de kampen des doods’en ‘Voorportaal van de hel’. De Oorlogskranten, deel 23 ‘De Arbeitseinsat’ en ‘Produceren voor de vijand’.