–HOE WE WORDEN KLAARGESTOOMD VOOR HET DIGITALE TIJDPERK

Het is goed om als schrijver zo nu en dan verantwoording af te leggen over wat je hebt geschreven. Vooral in deze tijd, waarin te pas en te onpas het begrip ‘complottheorie’ maatschappelijke discussies overstemt. Is er zorgvuldig geformuleerd en zijn er voldoende betrouwbare bronnen geraadpleegd? Begin 2002 werd mijn boek ‘Biometrische identificatie digitaal brandmerk?’ gepubliceerd. In 2013 verscheen een vervolg met het boek De Cybersamenleving. Een terugblik na 2 decennia kan dan geen kwaad. Hoe heeft de ontwikkeling van de digitalisering zich de afgelopen decennia ontwikkeld? Als schrijver ventileer je een visie op een breed maatschappelijk proces. Klopte die visie, waren de gevolgen juist ingeschat of is een bijstelling gewenst? Biometrie stond aan het begin van de millenniumwisseling nog in de kinderschoenen. Toch vond de overheid de ontwikkeling zo ingrijpend, dat zij de noodzaak inzag van een Publiek Debat Biometrie. In 2000 vond dat debat plaats, waarvoor ik door de toenmalige toezichthouder De Registratiekamer (thans de Autoriteit Persoonsgegevens) was uitgenodigd. Het debat vond plaats in Den Haag en de conclusies waren voor mij aanleiding om het boek over biometrie te schrijven (1). Anno 2022 gaat het niet meer over een verre digitale toekomst, maar over de digitale actualiteit. We staan op de drempel van het Digitale Tijdperk.  Hoe dominant is digitalisering geworden in de samenleving? Wat zijn de voordelen maar ook de nadelen van deze ontwikkeling? Belangrijke vragen op een moment dat Europa en dus Nederland worden klaargestoomd voor het digitale tijdperk.

Nederland aan top bij digitalisering

Uit beleidsstukken van de Europese Commissie blijkt dat Europa wordt klaargestoomd voor het digitale tijdperk (2). De EU richt zich daarbij op een groot aantal digitale onderwerpen zoals kunstmatige intelligentie, supercomputers, Europese datastrategie, chipverordening, privacy en cyberbeveiliging. Dat laatste is in ons land hard nodig, want Nederland staat in Europa aan de top wat digitalisering betreft. Laat ik voorop stellen dat de zegeningen van digitalisering op veel maatschappelijke gebieden zoals de zorg, bedrijfsefficiency en communicatie evident zijn. Nu de dominantie van digitalisering het afgelopen decennium zo sterk is toegenomen, komen echter ook de zwaarwegende nadelen en zelfs excessen sterker naar voren rond cyberbeveiliging en op sociaal gebied. Cybercriminaliteit floreert als nooit te voren en dreigt de samenleving te ontwrichten en ondermijnen. Cyberwar wordt steeds belangrijker als instrument bij zowel klassieke als hybride oorlogsvoering. De ongeveer twee miljoen Nederlandse medeburgers die het tempo van digitalisering niet kunnen bijhouden, worden voor hun cyberveiligheid en maatschappelijke participatie steeds afhankelijker van derden zoals familie, mantelzorgers en zorgverleners. De grote banken hebben de afgelopen periode hun filialen in het centrum van Hoogeveen gesloten. Parkeerautomaten ‘slikken’ geen muntgeld meer.

Lees ook mijn opiniebijdrage in de Hoogeveensche Courant van 31/10/22  HC Opinie met scanauto

Foto scanauto Jaap Spaans. Scanauto’s kunnen worden  ingezet bijvoorbeeld voor handhaving van verkeerswetgeving, maar ook om informatie te verwerken bijvoorbeeld voor kaarten en overzichten. Er kunnen 6 camera’s op worden geplaatst die 360 graden kunnen fotograferen en 250.000 foto’s per dag kunnen maken. Niet alle informatie mag worden verwerkt en opgeslagen.  

 

Wet digitale overheid (WDO)

Onlangs stelde een deskundige dat er bij de digitalisering onvoldoende aandacht is voor de menselijke kant. In het vakblad Binnenlands Bestuur dat zich richt op ambtenaren, verscheen op 20 september 2022 een publicatie onder de veelzeggende kop ‘Rijk vooral met zichzelf bezig bij digitalisering’. De burgemeester van Wijk bij Duurstede zei in de bewuste publicatie, dat zij de aandacht van het rijk mist voor de medeoverheden (3). Helaas raken veel burgers tussen de wal en het schip, met name degenen die geen beroep kunnen doen op ondersteuning vanuit werk of bedrijf. Cyberbeveiliging is een belangrijk onderwerp voor burgers en bedrijven. Op 16 december 2020 presenteerde de Europese Commissie de strategie voor cyberbeveiliging in het digitale tijdperk (4). Europa moet er klaar voor zijn en veiligheid heeft topprioriteit. Dat beleid werkt door in ons land. Vandaag dinsdag 1 november 2022 zal de Wet digitale overheid (WDO) worden besproken in de Commissie Binnenlandse Zaken van de Eerste Kamer. Hopelijk is daarmee de laatste hobbel genomen om deze belangrijke kaderwet in te voeren. De wet bevat onder andere regels over veiligheid en de controle daarop (5). Uit de memorie van antwoord van 10 oktober 2022 blijkt dat er nog enige onduidelijkheid bestaat over de positie van de toezichthouder. Waarschijnlijk wordt dat het Agentschap Telecom. Ik verwacht dat de komende jaren de maatschappelijke discussie over digitalisering feller en intensiever zal worden. Naast veiligheid en sociale gevolgen zijn er ook nog de ethische en levensbeschouwelijke afwegingen, die voor veel Nederlanders belangrijk zijn. De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) die als taak heeft toezicht te houden op de naleving van belangrijke grondrechten, signaleerde afgelopen week dat een nieuw wetsvoorstel tegen witwassen ‘de deur opent naar ongekende massasurveillance door banken’ (citaat van website AP). Wie voor de kosten daarvan zullen opdraaien is inmiddels wel bekend. We leven in ingewikkelde tijden.

Bronnen

  1. Voor een overzicht van mijn boeken over digitalisering zie de pagina Boeken en publicaties en gerelateerde publicaties op deze website (boeken zijn niet meer leverbaar) –Schokkend rapport privacy toezichthouder | Jaap Spaans en –Kanteldecennium 4: Digitalisering en de informatieoverlast | Jaap Spaans).
  2. Tijdperk is een periode in de geschiedenis met bepaalde dominante kenmerken. We kennen het Stenen Tijdperk en de Gouden Eeuw.
  3. ‘Rijk vooral met zichzelf bezig bij digitalisering Cyberburgemeester Iris Meerts mist op Prinsjesdag de aandacht van het rijk voor de medeoverheden’. Binnenlands Bestuur, 20 september 2022, Alexander De Leeuw.
  4. Een Europa dat klaar is voor het digitale tijdperk. Mensen mondiger maken via een nieuwe generatie technologieën, een publicatie van de Europese Commissie Een Europa dat klaar is voor het digitale tijdperk | Europese Commissie
  5. Publicatie van de Rijksoverheid Wet digitale overheid in het kort Wet digitale overheid – Digitale Overheid

 

–Dierbare herinneringen aan het Westland

Sinds de oorlog in Oekraïne leidde tot een mondiale energiecrisis, verschijnen er alarmerende berichten over de situatie van de glastuinbouw in het Westland. Koppen in media als ‘Crisis in de kas’ en ’Glastuinbouw luidt noodklok over gevolgen de ernstige economische en persoonlijke gevolgen  energiecrisis’ spreken boekdelen (*). Veel bedrijven in Nederland en daarbuiten merken de gevolgen van de energiecrisis. Het Westland heeft nog altijd een bijzondere plaats in mijn hart. Na afronding van de politieschool in 1974 werkte ik een aantal jaren als agent bij de gemeentepolitie Naaldwijk. Wat mij in het Westland fascineerde was het indrukwekkende arbeidsethos van de tuinders en het personeel en de bedrijven die op de achtergrond een belangrijke rol speelden zoals kassenbouwers, gewasveredelingsbedrijven, transporteurs en de duurzaamheidssector. In een wat sombere publicatie in een dagblad wordt beschreven hoe de kosten in de sector vertienvoudigd zijn. Niet alleen de energiekosten rijzen de pan uit, ook de kosten voor producten waarbij energie indirect een kostenpost is zoals potgrond, potjes en transport. Een vertegenwoordiger van bloemenveiling Flora Holland bevestigt in een publicatie, dat de sierteelt het zwaar heeft. Ruim zevenhonderd bedrijven die lid zijn van ondernemersorganisatie Glastuinbouw Nederland stuurden een mail  aan minister Jetten voor Klimaat & Energie. Daarin werden de grote zorgen geuit over het voortbestaan van hun teeltbedrijf als gevolg van de extreem hoge energieprijzen.

Eerste generatie arbeidsmigranten

Het politiewerk in het Westland was boeiend vanwege de krachtige maatschappelijke dynamiek. Nachtdiensten waren weliswaar vaak eentonig, totdat in de vroege ochtenduren de zwaar beladen vrachtauto’s en andere vervoermiddelen van tuinders op weg gingen naar de diverse veilingen. In de namiddag vertrokken dan talrijke vrachtauto’s beladen met bloemen, planten, tomaten, paprika’s en komkommers naar consumenten in alle landen in Europa en per vliegtuig naar verder gelegen bestemmingen. Wanneer je als politieagent moest handhaven kon de bevolking assertief zijn, maar als je hen redelijk en duidelijk aansprak werd dat geaccepteerd. Soms moest je daarbij laveren tussen handhaven naar de letter of de geest van de wet. Dat kon binnen het korps wel tot discussie leiden. In het Westland maakte ik de komst van de eerste golf arbeidsmigranten mee, vaak afkomstig uit Marokko. Een deel van hen had een werkvergunning, anderen werkten illegaal in de kassen waar ze vaak ook werden gehuisvest. Zij deden het werk dat veel Nederlanders niet wilden doen. Veel zware arbeid is inmiddels overgenomen door innovatieve technologie en digitalisering. Het werk in de kassen was in die tijd zwaar. Ik weet dat uit ervaring, omdat ik in mijn schooltijd tijdens de zomervakanties een paar weken wat geld verdiende in de glastuinbouw door komkommers te plukken of tomaten te ‘dieven’ (scheuten weghalen om wildgroei te voorkomen). Bedrijven en werknemers in de glastuinbouw leverden een grote bijdrage aan de Wederopbouw van ons land en de groei van de welvaart.

Een goed leefklimaat

In 1973 begon ik als adspirant de interne politieopleiding  in Leusden. Op een dag kwamen twee adjudanten van de gemeentepolitie Naaldwijk onaangekondigd naar de kazerne in Ermelo waar ik was gelegerd. Hoewel mijn voorkeur uitging naar een korps in een bosrijke omgeving, bleef ik bij de keuze voor Naaldwijk. Ik heb er nooit spijt van gehad. Inmiddels was er een gezin gesticht en we gingen bijna wekelijks met elkaar naar het strand om te zonnen, te genieten op een terras aan de Scheveningse boulevard of zeeschepen te bekijken bij de Nieuwe Waterweg in Hoek van Holland. In Naaldwijk konden we gemakkelijk sociale contacten opbouwen en ook op kerkelijk gebied voelden we ons er thuis. Na een aantal jaren in een galerijflat te hebben gewoond kochten we een huis in Naaldwijk. Er waren goede contacten met de overwegend jonge buren in het rijtje. We hadden zelfs een bezinningsgroepje van een aantal  buren met uiteenlopende levensbeschouwelijke achtergronden, waar we baden en discussieerden over  geloof, politiek en ethiek. In 1981 verhuisden we van het Westland naar het Noorden van het land waar de roots van mijn vrouw lagen, om te genieten van de prachtige bosrijke natuur maar ook regelmatig heimwee naar de Noordzeekust de kop opstak. Ik heb dierbare herinneringen aan het Westland en volg regelmatig de ontwikkelingen in die regio. Vergelijkbare problemen zijn er overal en een recessie is verre van uitgesloten. Zie ook mijn eerdere publicatie over stagflatie op deze websiteConsuminderen en minimaliseren | Jaap Spaans . Dat de glastuinbouw moeilijke tijden doormaakt en bedrijven moeten stoppen is een trieste ontwikkeling. Wrange oorzaak is een oorlog die begin 2022 zomaar ‘uit de lucht kwam vallen’, die de wereld heeft geschokt en onvoorstelbaar leed veroorzaakt.

Foto’s: Kassencomplex in het Westland. NBB vd Biezen Holland Luchtfoto.  Wegcontrole op de Burgemeester Elsenweg in Naaldwijk (1975). Tegeltje van het oude gemeentehuis van Naaldwijk en het nieuwe. Jaap Spaans. 

 Bronnen:

*De Telegraaf 24/9/2022 ‘Crisis in de kas. Westland vreest gevolgen hoge energieprijzen’ en RODI Westland in het nieuws van 5/9/2022 ‘Glastuinbouw luidt noodklok over gevolgen energiecrisis’. Glastuinbouw luidt noodklok over gevolgen energiecrisis | Al het nieuws uit Westland (rodi.nl)

-GENERATION R: Een fascinerend gezondheidsproject

Dat de druk op de zorg toeneemt is duidelijk. Sommige deskundigen stellen dat er al sprake is van een zorginfarct. De kosten dreigen op termijn uit de hand te lopen door allerlei oorzaken zoals de vergrijzing, nieuwe diagnostische technologie, de gevolgen van infectieziekten en de toename van stress door allerlei maatschappelijke ontwikkelingen. Ik wijdde er eerder al een publicatie aan op deze website –Hoe houdbaar is de zorg in de toekomst? | Jaap Spaans. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) waakt, samen met andere Europese landen, over de gezondheidszorg en jeugdhulp in Nederland en de internationale markt voor geneesmiddelen en medische hulpmiddelen. We leven in een land met een van de beste zorgsystemen ter wereld en daarvoor mogen we ons als burgers gelukkig prijzen. De IGJ houdt toezicht in belangrijke zorgsectoren zoals de geestelijke gezondheidszorg (GGZ), de jeugd- en gehandicaptenzorg, verpleeghuiszorg, ziekenhuiszorg en wijkverpleging. De maatregelen die de IGJ regelmatig moet nemen bij zorgverleners zoals verscherpt toezicht, bestuursdwang of verplichte verbeterplannen, worden vermeld op de website. Toezicht, controle en handhaving zijn belangrijke taken van deze dienst (zie bronnen). Het aantal jongeren dat momenteel onder psychische druk staat is sterk toegenomen onder andere als gevolg van Corona, bezuinigingen en koopkrachtaantasting. GGZ-instellingen kunnen die druk niet aan waardoor lange wachtlijsten ontstaan. Van de overheid wordt verwacht snel met oplossingen te komen, voordat de situatie nog verder uit de hand loopt. In mei 2022 zijn er voorstellen voor hervorming van de jeugdzorg naar de Tweede Kamer gezonden. In die maatschappelijke dynamiek en context is een van de bronnen waaruit de overheid kan putten de wetenschappelijke onderzoeksresultaten van GENERATION R. Een uniek en omvangrijk maatschappelijk project, waarbij mogelijke oorzaken van problemen in de gezondheidszorg worden onderzocht. 

September 2022: GENERATION R bestaat 20 jaar

Gesponsord vanuit het Europese Horizon 2020 programma, voert de Erasmus Universiteit via het project Generation R wetenschappelijk onderzoek uit naar de groei, ontwikkeling en gezondheid van 10.000 opgroeiende kinderen in Rotterdam, allemaal geboren tussen 2002 en 2006. Het project bestaat 20 jaar en dat wordt in september dit jaar gevierd. De kinderen worden gevolgd vanaf de vroege zwangerschap tot de jongvolwassenheid. Volgens de onderzoekers wordt het steeds duidelijker dat de eerste weken in de baarmoeder cruciaal zijn voor de latere gezondheid van een kind. Om daar inzicht in te krijgen heeft het project inmiddels een vervolg gekregen in GENERATION R NEXT, waarbij de groei en ontwikkeling van de nieuwe generatie Rotterdamse kinderen wordt onderzocht. Generation R Next begint dus bij toekomstige ouders, het liefst al voor de zwangerschap. De kinderen worden in de baarmoeder en na de geboorte gevolgd om zo inzicht te krijgen in de vraag waarom zwangerschappen verschillend verlopen, en waarom het ene kind zich anders ontwikkelt dan het andere. Het breed opgezette langdurige onderzoeksproject is naar mijn inschatting representatief voor de situatie in heel Nederland en veel andere landen.

Foto Jaap Spaans. Generation R is een Rotterdams gezondheidsproject dat representatief is voor de situatie in het hele land en ook internationaal. Skyline van Rotterdam bij de Erasmusbrug en de Wllhelminakade. Vanaf deze kade vertrok ik in 1966 als emigrant naar Canada met een passagierschip van de Holland Amerika Lijn 

Zelfreflectie en introspectie

Dit onderwerp houdt mij intensief bezig. Velen van ons hebben zorgen op het gebied van ziekte en gezondheid. De praktijk leert dat er factoren en oorzaken een rol kunnen spelen, waarop je als betrokkene weinig invloed kunt uitoefenen. Bijvoorbeeld als iemand wordt getroffen door een ernstige progressieve erfelijke ziekte, een problematische werkervaring of pech door een ernstig ongeval. Ernstige ziekte met niet zelden een afmattend proces van levenskwaliteit inleveren, kan traumatisch werken op een mens en zijn of haar omgeving. De gedegen informatie over onderzoeksresultaten van Generation R en de vervolgonderzoeken, zullen bij velen dan ook leiden tot  introspectie en zelfreflectie. Heb ik in mijn leven wel de juiste prioriteiten gesteld en de goede keuzes gemaakt, bijvoorbeeld tijdens de opvoeding, omgaan met tegenslagen en leefstijl? De opgedane kennis leert dat het verstandig is goed na te denken over een kinderwens en preconceptionele leefstijladvisering. Het is bij een kinderwens zinnig om na te denken over situaties die de zwangerschap en bevalling kunnen beïnvloeden. De ontwikkelingen in de samenleving gaan snel. Tien jaar geleden, in november 2012, hield de Treant Ziekenhuisgroep al een symposium met als thema ‘GOEDE ZORG BEGINT AL VOOR DE GEBOORTE’. Een initiatief dat in 2015 werd overgenomen door de gemeente Hoogeveen in een pilotproject. Ook veel anderen zoals de Stichting Preconceptiezorg Nederland leveren een belangrijke bijdrage aan bewustwording op dit punt. De onderzoeksresultaten van Generation R en Generation Next kunnen in dat verband van grote betekenis zijn. Het is goed om dat weer eens te benadrukken. Er is een gratis nieuwsbrief waarvoor belangstellenden zich kunnen opgeven (zie bronnen). DOEN!

Bronnen

Informatie van de websitewww.igj.nl.

‘Problemen in jeugd-ggz lopen op: toename van crisisgevallen. Problemen in jeugd-ggz lopen op: toename van crisisgevallen’.

Onderzoeksresultaten – Generation R

Symposium: Bij een goede start hoort een goed begin › Treant

In mijn boek het Placenta Mysterie heb ik de cruciale functie van de placenta beschreven. Enige bronnen uit mijn boek heb ik hieronder vermeld. Boek is niet meer leverbaar.

-Persberichten Erasmus Medisch Centrum, 8 september 2014. ‘Test zwangere op psychische problemen’ en 24 januari 2014. ‘Eerste trimester zwangerschap moet meer aandacht krijgen’.

-Persbericht Universiteit van Tilburg, 10 december 2013. ‘Goed ouderschap al in de zwangerschap te voorspellen’ en ‘Slechte omstandigheden vroeg in het leven vergroten gezondheidseffecten ingrijpende gebeurtenissen op latere momenten’. Agenda VU Amsterdam, 14 oktober 2013.

-‘Bij een goede start hoort een goed begin’. Besluit om een pilotproject te starten van het College van B en W van de gemeente Hoogeveen, 17 februari 2015. en Informatie op de website van de Stichting Preconceptiezorg Nederland, maart 2015

 

–Maakbaarheid, wetenschap en geloof

Maakbaarheid is een onderwerp waarover veel wordt gedebatteerd en gediscussieerd. Het begrip kan worden omschreven als een ideaal, ‘dat draait om beheersbaarheid, het uitbannen van leed en tragiek, en het realiseren van geluk’ (1). Door de huidige maatschappelijke dynamiek roept het steeds meer discussie op en dat is begrijpelijk. Je zult maar een controle freak zijn die plotseling met misère wordt geconfronteerd of je bent door onverwachte omstandigheden niet meer in staat een op structuur gericht leven te leiden. Ziekte kan zomaar je leven binnendringen met een slopend medisch traject en voortdurend inleveren op fysiek of psychisch gebied. Ziekte die vaak niet het gevolg is van ongezond gedrag maar van een erfelijke ziekte of onverantwoord verkeersgedrag van anderen. Ook een samenleving en zelfs de hele wereld kan worden geconfronteerd met de grenzen van maakbaarheid. De Coronapandemie heeft de kwetsbaarheid van de mensheid keihard aangetoond. De onverwachte oorlog in Oekraïne heeft een mondiaal domino-effect tot gevolg met torenhoge inflatie, een energiecrisis en naar verwachting een voedselcrisis. Die gevolgen zijn merkbaar op alle continenten en ook in ons land, de woonplaats, in supermarkten en bij de benzinepomp. Het is zelfs niet uitgesloten dat de thermostaten komende winter omlaag moeten en wie in het welvarende Europa had dat ooit gedacht?

De maakbaarheidsillusie

De Tweede Kamer is 2 maanden met zomerreces en daarop was kritiek omdat we in crisistijd zijn. De media zijn een langdurige zomerprogrammering gestart. Informatieve programma’s zoals Goede Morgen Nederland zijn tijdelijk uit beeld en de leemte wordt opgevuld door sport en andere programma’s. Een zomerprogramma dat mij aanspreekt is het Filosofisch Kwintet met presentatrice Clairy Polak op de zender Human. Vier gasten discussiëren  over belangrijke maatschappelijke thema’s als ‘de rechtsstaat’, ‘macht’ en ‘technologie en moraal’. Hoewel mijn levensbeschouwelijke visie  verschilt van die van Human, zijn er ook raakvlakken. Volgens de website van het Humanistisch Verbond is het humanisme een open levensbeschouwing die zich richt op reflectie en dialoog. Mensen hebben een autonome en verantwoordelijke rol in de vormgeving van hun bestaan. Het onderwerp ‘maakbaarheid in tijden van crises’ stond centraal in de eerste uitzending, een onderwerp dat mij als christen aanspreekt. Centraal stonden vragen als ‘wat hebben decennia aan maakbaarheidsdenken opgeleverd?’ en ‘wanneer zijn we het geloof in de maakbaarheid van de maatschappij verloren en waarom geloven we dan weer wel in de maakbaarheid van het individu?’. Achter ons ligt een periode van 75 jaar vrede, ongekende welvaart en individuele vrijheid. De Coronapandemie en de verwoestende oorlog in Oekraïne verpletterden de maakbaarheidsillusie (2).

Wetenschap

Ook voor de rol van de wetenschap is er de laatste tijd veel aandacht. Er wordt messcherp over gediscussieerd tot in de Tweede Kamer toe, bijvoorbeeld rond de klimaatdiscussie, het stikstofdossier, complot denken, taalgebruik etc. Wat mij dan opvalt is het gebrek aan tolerantie, ook van de zogenaamde ‘toleranten’. Kritiek op de wetenschap wordt als een vorm van ‘heiligschennis’ beschouwd en dat gaat mij te ver. De wetenschap is juist gebaat bij discussie en debat om scherp te blijven  en veel wetenschappers delen die mening. Ik wil voorop stellen dat ik veel respect en waardering heb voor de wetenschap en het vele nuttige onderzoek dat wordt verricht. Veel moderne zegeningen danken we aan de technologie en de wetenschap. In de gezinssituatie heb ik ervaren dat medische zorg en behandeling levensverlengend waren. Maar er zijn grenzen aan de mogelijkheden van de wetenschap en wetenschappelijk onderzoek heeft ook tot excessen geleid. Dat moet kunnen worden benoemd. In de euforie van de digitalisering was er onvoldoende oog voor de nadelen die zich nu op de wereld aftekenen zoals cybercriminaliteit, cyber war, grootschalige privacy schendingen in delen van de wereld en kwetsbare burgers die ontwikkelingen niet kunnen bijhouden. Door de spanningen op de wereld is de wapenwedloop versneld. Er wordt openlijk gedreigd met de inzet van atoomwapens. Wetenschappelijk onderzoek lag aan de basis van veel oorlogstechnologie. Aan klimaatverandering en milieurisico’s ligt overconsumptie ten grondslag, vooral in de rijke landen. In 1972 verscheen het ‘Rapport van de Club van Rome de grenzen aan de groei’. Hoofdstuk 3 gaat over ‘De groei in het wereldsysteem’ waarbij de samenhang tussen de vijf basisvariabelen bevolking, kapitaal, voedsel, natuurlijke hulpbronnen en vervuiling centraal staat. Uitgerekend deze maand maakte de Verenigde Naties bekend dat de wereldbevolking eind dit jaar 8 miljard mensen telt. In 1972 was dat 3.780 miljoen. Een verdubbeling in 50 jaar. Ruim 800 miljoen mensen leven in armoede.  

Geloof

Gelet op de aangehaalde variabelen is het niet moeilijk om een eenvoudige analyse te maken. De aarde is zwaar overbelast door een proces dat onomkeerbaar lijkt. Natuurlijke cycli spelen daarbij een rol, maar ook menselijk gedrag. De wetenschap kan ongetwijfeld een positieve bijdrage leveren aan oplossing van bepaalde problemen maar is, gelet op millennia geschiedenis, niet bij machte die structureel op te lossen. Veel problemen hebben immers te maken met oneerlijke verdeling van de welvaart, hebzucht, egoïsme en machtswellust. Het kwaad oftewel de gebrokenheid in de schepping blokkeert ingrijpende veranderingen. Ook na de publicatie van het rapport van de Club van Rome werd het groeidenken onverminderd voortgezet, met de vele huidige crises tot gevolg. Niet alles blijkt maakbaar te zijn. Ondanks secularisatie, kerkverlating in de rijke landen, denk ik  dat de Bijbel nog steeds een wijs en praktisch boek is. In veel geloofsovertuigingen nemen soberheid, rentmeesterschap en naastenliefde een belangrijke plaats in. Dat kan zich op vele wijzen uiten in de praktijk bijvoorbeeld door te vasten of dienstbaar te zijn aan de naaste. Joden vieren eenmaal per jaar het Loofhuttenfeest (Soekot). Een week lang wordt de luxe omgeving verruild voor een hut van bladeren. Herdacht wordt dat de Israëlieten veertig jaar lang in de woestijn rondtrokken onder de bescherming van God en in tenten of hutten woonden. Het dak van de loofhut heeft een opening met zicht naar de hemel. Wat vast staat is dat door de huidige crises op de wereld de behoefte aan levensbeschouwing en zingeving toeneemt. Ik verwacht dat dit proces zal doorzetten. Bijgevoegd een overzicht van een aantal belangrijke Bijbelteksten zoals opgenomen in mijn boek ‘Christenen en de Welvaartsmaatschappij. Bijbelteksten rentmeesterschap geld 

Bronnen:

  1. Dagblad Trouw, publicatie n.a.v. het proefschrift van Robert van Putten ‘De ban van beheersing’.
  2. Het Filosofisch Kwintet met presentatrice Clairy Polak over maakbaarheid in tijden van crises. Omroep Human, 3 juli 2022.

 

 

–Consuminderen en minimaliseren

Voor de context is het aanbevolen om eerst een webpublicatie van mij te lezen uit 2021 over Economie  -Kanteldecennium 6: Economie & Financiën | Jaap Spaans Belangrijk is in dit verband ook een persbericht over de Economische Ontwikkelingen en Vooruitzichten (EOV) dat De Nederlandsche Bank (DNB) publiceerde op 13 juni 2022. Daaruit blijkt dat de economische groei in Nederland dit jaar nagenoeg tot stilstand komt. Er worden diverse varianten geschetst voor de toekomst, onder andere in relatie tot de oorlog in Oekraïne en de energiecrisis. Duidelijk is dat dit voor veel burgers grote gevolgen zal hebben.

Mijn echtgenote en ik bevinden ons in een levensfase waarin de behoefte om te consuminderen en minimaliseren groot is. Dat vereist een uitleg. Consuminderen houdt in dat je minder consumeert en minimaliseren (of ontspullen) dat je bijvoorbeeld spullen en voorwerpen die je als een last begint te ervaren afstoot. Net begonnen met het proces is het al duidelijk dat het een zware opgave is. Afstand doen van spullen waaraan je bent gehecht, zoals boeken, fotoalbums en kleding, vergt doorzettingsvermogen. Ik ben 74 jaar oud, mantelzorger en bewindvoerder van een gezinslid. In de situatie van mij en mijn echtgenote (70) speelden vragen en keuzes over toekomstbestendig wonen een cruciale rol.  Toen we 15 jaren geleden ons huidige appartement in een sociaal huurcomplex voor senioren betrokken, zagen we dat als een belangrijke stap voor de toekomst. In deze woning met faciliteiten dichtbij wilden we oud worden en zolang mogelijk zelfstandig blijven wonen. Vanwege gezondheidsredenen en maatschappelijke veranderingen zijn we echter genoodzaakt andere afwegingen te maken en prioriteiten te stelen.  De flexibiliteit neemt af en de last van mantelzorg neemt toe, ondanks de goede ondersteuning die we hebben vanuit de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (WMO), de Zorgverzekeringswet, medici en zorgverleners. De vraag hoe lang zelfstandig wonen op de huidige wijze nog mogelijk is, wordt steeds relevanter. Niet geheel onverwachts doemt een moeilijk maar onontkoombaar vraagstuk op. We staan op de drempel van een traject waarbij indicaties voor langdurige zorg moeten worden aangevraagd en keuzes moeten worden gemaakt. Wordt het een verzorgingshuis, ambulante zorg dan wel een in- of aanleunwoning? Moeilijke vragen dus, omdat twee mensen/partners verschillende of zelfs tegengestelde belangen kunnen hebben. Foto: ‘ontspullen’  kan ook het hoofd leegmaken.

Een snel veranderende samenleving

Ook maatschappelijke ontwikkelingen spelen daarbij een rol. Het seniorencomplex waarin we wonen, voldoet volgens de deskundigen niet meer aan de hedendaagse eisen. Het halen van klimaatdoelen en het streven naar duurzaamheid, had tot gevolg dat de verwarming in ons seniorencomplex gasloos werd. Mede mogelijk gemaakt door overheidssubsidies, kwam er een pellet installatie (houtstook) met blokverwarming. Bij windstille dagen of mist als de emissiestoffen tussen de drie hoge flatgebouwen blijft hangen, heeft dat voor een aantal kwetsbare oudere bewoners gevolgen voor de gezondheid. Bij een stookalert van de rijksoverheid moet de installatie doordraaien. Blokverwarming in een ouder gebouw kan volgens bronnen die ik raadpleegde leiden tot geluidsoverlast van de hydraulische installatie, die het warme water door de leidingen van de 3 gebouwen stuwt. Het zijn factoren waarmee we bij de keuze voor het senioren appartement geen rekening konden houden, maar die wel de realiteit bepalen. Overigens begrijp ik dat woningcorporaties ten aanzien van de energietransitie voor grote uitdagingen staan. De beslissing om uit te kijken naar een andere woning is erdoor versneld. Onverwachte gebeurtenissen zoals een valpartij of andere gezondheidskwestie daargelaten, want we hebben een leeftijd waarop dergelijke situaties vaker voor komen. In de periode die voor ons ligt heeft het krijgen van overzicht voor ons prioriteit. Daarom is het proces van consuminderen en minimaliseren in werking gezet en daar nemen we in alle rust de tijd voor. Er zijn echter meer maatschappelijke factoren die ons hebben gemotiveerd.

Dreigende recessie en inflatie

De oorlog in Oekraïne heeft de mensheid bepaald bij de grote invloed die onverwachte gebeurtenissen kunnen hebben. De tragische beelden van vluchtelingen die op hoge leeftijd hun huizen en leefomgeving verwoest zagen, hebben ons diep geraakt. Wie had dit drama een jaar geleden voor mogelijk gehouden in Europa. Sancties hebben een energiecrisis getriggerd, waarvan de gevolgen nog niet kunnen worden overzien. Inflatie en stijgende rente kunnen overgaan in hyperinflatie (sterke inflatie met dagelijks stijgende prijzen) of stagflatie (hoge inflatie in combinatie met economische stagnatie en stijgende werkloosheid). De dynamiek die door de oorlog is ontstaan kan vervolgens leiden tot oplopende staatsschulden en begrotingstekorten, druk op aandelenkoersen, schaden van het consumentenvertrouwen en groeiende onzekerheid. Financiële deskundigen sluiten een recessie niet uit. Een van de indirecte gevolgen van de oorlog in Oekraïne kan een mondiale voedselcrisis zijn, die leidt tot een toename van vluchtelingen die niet zullen kiezen voor autocratische en dictatoriale landen, maar voor de welvaart en vrijheid in Europa. Dat zal vervolgens weer leiden tot een tekort aan betaalbare woningen. Dit alles wordt gestapeld op verhoging van de budgetten voor defensie, halen van de klimaatdoelen en groeiende druk op de hoofdpijndossiers van de overheidsbegrotingen. Andere financiële prioriteiten zullen ten koste gaan van andere onderwerpen zoals de kwaliteit van de zorg, volkshuisvesting en digitalisering. Conclusie is dat mondiale en internationale ontwikkelingen zichtbaar worden in de woonplaats, wijken en straten, bij de benzinepomp en in de huiskamer. Kortom bij alle facetten van het leven. Daarom is het in deze complexe tijd  belangrijk om inzicht te hebben in maatschappelijke ontwikkelingen en overzicht te houden op het uitgavenpatroon. Consuminderen en minimaliseren kunnen daarbij belangrijke instrumenten zijn. Ik realiseer mij daarbij dat iedereen beslissingen neemt vanuit een persoonlijke situatie. Bij mij speelt levensbeschouwing een belangrijke rol omdat soberheid, eenvoud en een verantwoorde levenswijze, zowel in de Bijbel als het leven van Jezus Christus belangrijk zijn. Ik realiseer mij daarbij dat velen daar in deze tijd van secularisatie en ontkerkelijking wellicht anders over denken.

Foto’s: G. Roelfsema: Koolzaadveld op een bewolkte dag. Staat Europa voor een recessie? Jaap Spaans:  ‘Ontspullen’  kan ook het hoofd leeg maken. Dijkverbreding in Delfzijl. De gevolgen van de energietransitie, het halen van klimaatdoelen en andere financiële hoofdpijndossiers zijn groot en worden onderschat. 

 

–Voor- en nadelen van profielen

Het is alweer enige jaren geleden dat ik een medisch consult had bij een specialist. Het gesprek kwam op het onderwerp ‘medische risico’s’ in verband met gebruik bloedverdunners en risico’s bij langdurig gebruik. Hij gaf aan dat ik een laag risicoprofiel had. Op de terugweg  overdacht ik zijn opmerking en de vraag kwam op ‘hoeveel profielen circuleren er eigenlijk over mij?’ Het onderwerp heeft al jaren mijn bijzondere belangstelling. Profielen worden gebruikt voor marketing, bij rechtshandhaving en veiligheid, binnen de zorg. Soms moet je zelf een profiel opstellen, bijvoorbeeld voor matching op dating sites of websites om jezelf te promoten voor bepaalde functies. In de zorg zijn er risicoprofielen bijvoorbeeld met betrekking tot brandveiligheid. Een risicoprofiel kan worden gemaakt voor een cliënt of patiënt maar ook voor een hele groep. De praktijk leert dat ook zonder toestemming gegevens van mensen worden gebruikt voor profilering en er hangt vaak een waas van geheimzinnigheid over profilering. Laat ik voorop stellen dat ik de voordelen van profilering onderken. Gebruik van daderprofielen kan een positief instrument zijn om criminaliteit te bestrijden dan wel te voorkomen. Profilering kan worden ingezet voor de veiligheid, bijvoorbeeld om een goed beeld te krijgen van de vele branden die de laatste jaren woeden en waarbij vaak sprake is van opzet. De Toeslagenaffaire heeft echter geleerd dat onrechtmatige verwerking van persoonsgegevens en de gronden van profilering tot grote maatschappelijke commotie kunnen leiden. Tijd voor bezinning dus.

Wat is profilering?

Hoeveel profielen circuleren er over u en mij in allerlei computerbestanden? Een vraag die moeilijk te beantwoorden is. Toch is de vraag zeer relevant, omdat profilering steeds belangrijker wordt en maar weinig burgers weten hoeveel en welke profielen er over hen circuleren. In artikel 4 van de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG), is een aantal belangrijke definities die betrekking hebben op gegevensbescherming geformuleerd, waaronder het begrip profilering:

Profilering is elke vorm van geautomatiseerde verwerking van persoonsgegevens waarbij aan de hand van persoonsgegevens bepaalde persoonlijke aspecten van een natuurlijke persoon worden geëvalueerd, met name met de bedoeling zijn beroepsprestaties, economische situatie, gezondheid, persoonlijke voorkeuren, interesses, betrouwbaarheid, gedrag, locatie of verplaatsingen te analyseren of te voorspellen;

Profilering bestaat volgens de AVG uit drie elementen:

  • het moet een geautomatiseerde vorm van verwerking zijn;
  • het moet betrekking hebben op persoonsgegevens en;
  • het doel van de profilering moet het evalueren van persoonlijke aspecten van een natuurlijk persoon zijn.

Hoe komt profilering tot stand?

Het is van groot belang dat de input van gegevens voor een profiel betrouwbaar is. Het kan grote gevolgen hebben voor de persoonlijke levenssfeer. Helaas is daar veel onduidelijkheid over. Er kan gebruik worden gemaakt van uiteenlopende informatiebronnen zoals eigen waarnemingen, het dossier van een cliënt, verslagen of een meldingssysteem  in de zorg. Voor veel burgers is het een ondoorzichtig en vaag begrip waarover vaak geheimzinnig wordt gedaan. Navraag in mijn directe omgeving leerde mij dat geprofileerden zelf vaak niet weten dat er een profielschets over hen is opgesteld, laat staan dat men er inzicht in heeft. Gebruik van algoritmes is een regelmatig terugkerend onderwerp in de media, maar de doorsnee burger schiet tekort in kennis. Gegevens kunnen door de persoon zelf zijn aangeleverd dan wel afkomstig zijn uit allerlei databestanden, waarbij identificatiesystemen een belangrijke rol spelen. Kunstmatige intelligentie en biometrische identificatiesystemen kunnen op massale schaal worden ingezet voor persoonsregistratie in bijvoorbeeld surveillancesystemen. Als iemand wel op de hoogte is van het bestaan van profielen over hem of haar, is de vraag belangrijk welke rechten men dan heeft op grond van de AVG. Hoe zit het bijvoorbeeld met het inzage- en correctierecht van persoonlijke gegevens, dat is gewaarborgd in de privacywetgeving. Stel een lid van het gezin of de familie krijgt te maken met Jeugdzorg, verslavingszorg of de GGZ. Dan in het niet uitgesloten dat er een brede profielschets wordt gemaakt, waarin ook informatie wordt opgeslagen van een gezin of zelfs familie. Een eerst betrokkene kan zelf rekenen op bijvoorbeeld medische geheimhouding, maar wat zijn je rechten als er ook informatie van andere personen wordt geregistreerd in een bepaalde samenhang. Het antwoord op een vraag die ik daarover telefonisch stelde via het spreekuur van de toezichthouder Autoriteit Persoonsgegeven (AP), hield in dat iemand dan recht heeft op inzage van gegevens die op hem of haar betrekking hebben en die bij feitelijke onjuistheden te corrigeren. Beheerders van een persoonsbestand met brede profielen zullen dat niet leuk vinden, want de informatie moet er als het ware worden uitgelicht en dat kost tijd en geld. Door de vaagheid rond het systeem heb ik de indruk dat zelden van dat recht gebruik wordt gemaakt. De website van de AP (1) bevat veel informatie over het inzage en correctierecht en een voorbeeldbrief .

Excessen

Er kan echter ook sprake zijn van excessen, zeker in deze tijd met revoluties op het gebied van genetica en criminologie. Er is groeiende zorg over gebruik van algoritmes voor persoonsregistratie, onder andere voor profilering. Toezichthouder de AP stelde onlangs een onderzoek in en stelde naar aanleiding van de Toeslagenaffaire dat er een ‘gat is in de rechtsbescherming’ (2). Het mag duidelijk zijn dat profilering grote gevolgen kan hebben voor de persoonlijke levenssfeer van burgers, zowel op ethisch, levensbeschouwelijk, juridisch als sociaal gebied. In een of meer vervolgpublicaties zal ik daar dieper op ingaan. in een vervolgpublicatie nog dit jaar hoop ik DV dieper in te gaan op de ‘affaire Buikhuisen’. Wouter Buikhuisen was eind zeventiger jaren hoogleraar criminologie aan een bekende universiteit in ons land. Hij stelde voor om biologisch en sociaal onderzoek te verrichten naar de mogelijk criminele aanleg van kinderen. Een taboe in die tijd, maar inmiddels is dat veranderd. Ik schreef er een decennium geleden een artikel over. Uitgangspunt van hem was dat verstoorde biologische processen in de hersenen kunnen leiden tot psychiatrische aandoeningen en in de toekomst kunnen worden aangewend in de forensische psychiatrie. Hij werd vanwege zijn opvattingen ontslagen als hoogleraar, maar rond 1990 kwam er een maatschappelijke kentering waarbij kritiek plaats maakte voor erkenning die vervolgens leidde tot eerherstel. Stevenen we af op een samenleving waarin genetische of neuropsychologische informatie in brede zin wordt opgenomen in databestanden en profielen?

Bronnen:

1.Website AP ‘inzage en correctierecht’: Recht op inzage | Autoriteit Persoonsgegevens Recht op inzage | Autoriteit Persoonsgegevens

2.Tevens website (AP), privacyblog Aleid Wolfsen van 10 december 2021: ‘Als algoritmes discrimineren…’. Privacyblog Aleid Wolfsen: Als algoritmes discrimineren… | Autoriteit Persoonsgegevens Nieuwsbericht/10 december 2021.

–Algemene bron ‘Website de zorg brandveilig’. Bij het bieden van een veilige omgeving aan cliënten en patiënten hoort een risico gestuurde brandveiligheid.  https://www.dezorgbrandveilig.nl/risicogestuurde-brandveiligheid

 

–Heimwee naar de jaren zestig

De afgelopen decennia bespeur ik bij mijzelf een groeiende heimwee naar de jaren zestig. Niet dat alles toen beter was en zeker niet in materiele zin. Het zal ongetwijfeld verband houden met mijn leeftijd en het statistisch harde feit dat 80% van het aantal levensjaren erop zit. Maar er zijn meer redenen. Digitalisering en de moeite om die supersnelle ontwikkeling bij te houden. De enorme informatie-ballast die je dagelijks bepaalt bij de complexiteit van de huidige samenleving. En dan zijn er nog de talrijke mondiale uitdagingen die op de mensheid afkomen en in een onstuitbare golf dagelijks onze huiskamers overspoelt. De gevolgen van de CoViD-19 pandemie vormen de deprimerende ‘kers op de taart’.  En op nationaal en lokaal niveau de groeiende criminaliteit en de onzekerheid over de klimaatdoelen. Materieel bezien mogen mijn echtgenote en ik niet klagen. Naast de AOW is er een bescheiden aanvullend pensioen en wonend in een sociale huurwoning en door een verantwoorde levenswijze kunnen we ons goed redden.  Toch is er dat ietwat weemoedige gevoel, bijvoorbeeld als ik rond de jaarwisseling kijk en luister naar de top 2500 met veel liederen uit de jaren zestig en zeventig. Muziek vormt een afspiegeling van de samenleving en een overzicht van de 100 grootste jaren 60 hits op Muziekweb (1), illustreert de muzikale diversiteit van die tijd. Popsongs worden daarbij afgewisseld met gospels, apocalyptisch geïnspireerde liedjes, protestsongs, soul en blues.

Balsem van de nostalgie

Kees van Kooten beschrijft op zijn eigen wijze in de introductie van het boek ‘Onderste Boven. Jouw Nederland in de jaren 60’, dat de lezer door het lezen van dit boek geen beter mens zal worden. Hij beschouwt het wel als een balsem van de nostalgie. Balsem staat taalkundig voor een weldadige zalf of olie en dat wordt in beeldende zin gebruikt voor verhalen met een bijzondere inspirerende betekenis (2). Het boek is voor mij dan ook een heimwee versterkende opfrisser. Fraai geïllustreerd met foto’s en reclames, worden de grote veranderingen besproken die ruim een halve eeuw geleden de basis legden voor de huidige welvaartsmaatschappij. Wie het rijk geïllustreerde boek doorneemt, begrijpt de heimwee van veel babyboomers naar die periode. De babyboomgeneratie wordt ook beschreven als een eigenzinnige en eigenwijze generatie en die kwalificatie valt moeilijk te ontkennen (3). Opgroeiend tijdens de Wederopbouw met jaarlijkse sterke toename van de welvaart en trendmatige loonsverhogingen, is zij bepalend geweest voor onze moderne welvaartsmaatschappij. Want welvarend zijn we. Nederland staat op de vierde plaats op de wereldranglijst van meest concurrerende economieën. Daarmee heeft ons land Zwitserland ingehaald en werd daardoor in 2019 de meest concurrerende economie in Europa. In 2020 is vanwege corona deze ranglijst niet verschenen (4).

Reden om alert te blijven

Ondanks de goede positie van ons land zijn er redenen tot zorg, die ik uitgebreid heb beschreven op deze website in de 12 publicaties van ‘Het Kanteldecennium 2020-2030’. De dynamiek van het globaliseringsproces vereist een krachtdadig beleid zeker voor immense uitdagingen als het halen van de klimaatdoelen en de energietransitie, de migratieproblematiek en de toekomst van Europa. In het verleden was ik een milde euroscepticus, maar enige jaren terug was er een kentering nadat het besef groeide dat alleen een krachtig Europa zich kan handhaven op het ingewikkelde mondiale speelveld van sterke machtsblokken. Versnippering en verdeeldheid zullen in de toekomst leiden tot verlies aan politieke invloed en welvaart. Dat anticiperen op onvoorziene situaties van cruciaal belang is lijdt geen twijfel. Als CoViD-19 ons iets heeft geleerd, is het wel dat niet alles in het leven maakbaar is. In de komende publicaties zal ik een aantal dierbare herinneringen aan de zestiger jaren DV breder belichten en indien nodig doortrekken naar het heden en de toekomst. Dat zal allemaal wat beknopter en informeler worden beschreven dan de websitebezoekers van mij gewend zijn. Muziek is een van mijn passies en naar mate ik ouder word neemt  het belang ervan toe. Misschien heeft het ook te maken met het advies van professor Erik Scherder dat muziek heilzaam is voor de hersenen. De eerste publicatie zal dan ook gaan over muziek, de protestsongs die in de tijd van de Flower Power in relatie tot de oorlog in Vietnam werden uitgebracht. Over het verschijnsel zelf maar ook over de vragen die deze muziek opriep. Bijvoorbeeld de belangrijke vraag, in hoeverre de idealen die in deze muziek tot uitdrukking werden gebracht ook daadwerkelijk zijn verwezenlijkt en of de mensheid überhaupt in staat is die idealen te verwezenlijken.

Foto Jaap Spaans: De Lelijke Eend met bloemen als symbool van de Flower Power tijd.

Bronnen

1.Muziekweb van de bibliotheken ‘De grootste jaren zestig hits De 100 grootste jaren 60 hits – Muziekweb

 2.‘Onderste Boven. Jouw Nederland in de jaren 60’. Petra Boers en Rebecca Wilson. Uitgave NTR, VPRO en WalburgPers, 2015.

3.‘Baby Boomers. Herkenbare beelden uit het leven van een bijzondere generatie’. Jack Bottermans & Wim van Grinsven. Uitgeverij Terra, 2012.

4.Website van het Ministerie van Economische Zaken en Werkgelegenheid: ‘Bedrijven in beeld’.

–Hoe houdbaar is de zorg in de toekomst?

Miljoenen mensen in ons land hebben te maken met de zorg. De CoViD 19 pandemie (Corona) heeft ons nog eens extra bepaald bij het belang van goede zorg. Ik kan mij niet herinneren dat er eerder een tijd was, waarin de zorg zo centraal stond in de samenleving. Ik hoorde een bestuurder zeggen ‘Het is een oorlogssituatie’. Ziekenhuizen raken opnieuw overbelast, waardoor operaties en andere vormen van niet urgente zorg worden afgeschaald. Veel mensen zijn de wanhoop nabij en lijden onder de situatie. Gelukkig leven we in een land waar de kwaliteit van de zorg prima is. Door omstandigheden maken we binnen ons gezin regelmatig gebruik van de zorg. Vergeleken met de situatie in andere landen waarmee de media ons in pandemietijd overspoelen, mogen we hier nog niet klagen. Een vraag die al een decennium boven de samenleving hangt is of de huidige kwaliteit van de zorg op termijn houdbaar is. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) publiceerde in september 2021 een gedegen wetenschappelijk rapport met een heldere visie op de houdbaarheid van de zorg: ‘Kiezen voor houdbare zorg. Mensen, middelen en maatschappelijk draagvlak’. De media hadden er naar mijn mening wel wat meer aandacht aan mogen besteden, zodat een breder publiek er kennis van had kunnen nemen. Illustratie: Omslag samenvatting rapport ‘Kiezen voor houdbare zorg’ van de WRR.

Houdbaarheid

Het begrip ‘houdbaarheid’ staat in deze context voor bewaarbaarheid, conserveerbaarheid en geldigheid (Encyclo.nl). Conclusie uit het nieuwsbericht van de WRR is dat de Nederlandse zorg over het algemeen goed presteert, maar er ook knelpunten zijn in delen van de zorg. Om de kwaliteit en toegankelijkheid van de zorg te kunnen behouden, moet die in financieel, personeel en maatschappelijk opzicht houdbaar blijven. Die houdbaarheid staat echter steeds meer onder druk door maatschappelijke ontwikkelingen als vergrijzing, de opkomst van nieuwe zorgtechnologie en de toename van het aantal chronisch zieken. Er zijn dus grenzen aan die houdbaarheid. Belangrijke conclusie vond ik: ‘De groei van de zorg(vraag) is op termijn onhoudbaar. We gebruiken met zijn allen steeds meer en steeds duurdere zorg, waardoor de grenzen van de financiële, personele en de maatschappelijke houdbaarheid in zicht komen’(citaat pg. 9 samenvatting). De conclusies sluiten aan bij die welke al jaren staan vermeld in de Volksgezondheid Toekomst Verkenningen (VTV). Ik heb daarover regelmatig gepubliceerd op deze website. Als je huidige trends en cijfers in de zorg extrapoleert, lijdt het geen twijfel dat zorgconsumenten de komende decennia te maken krijgen met grote veranderingen. Naast factoren als vergrijzing, personeelstekorten, de snel toenemende zorgkosten zullen er in veel zorgsectoren andere prioriteiten moeten worden gesteld. Dat zal niet meevallen. Om als zorgvrager en zorgaanbieder niet te worden overrompeld, is het goed de informatie van de WRR goed te lezen. Het informatieve filmpje op de website van de WRR geeft in 3 minuten een beeld van de grote lijnen https://www.rovid.nl/az/wrr/2021/az-wrr-20210913-id20yfyep-web-hd.mp4

Onvoorziene ontwikkelingen 

Als de coronapandemie iets heeft duidelijk gemaakt is het dat onvoorziene ontwikkelingen van de ene dag op de andere kunnen leiden tot paniek en bestuurlijke chaos op alle niveaus.  Na de financiële crisis van 2008 is er nu de volksgezondheidscrisis van 2019. Door allerlei factoren zullen we daarmee moeten leren leven en beseffen dat niet alles in het leven maakbaar is. Als babyboomer zal het mijn tijd wel duren, maar ik heb (klein)kinderen die de omslag zullen meemaken. Ik verwacht zelf naast andere prioriteiten in de zorg, hogere eigen bijdragen en sluit vermogenstoetsen daarbij niet uit. Een zin op pagina 15 van de samenvatting zette mij aan het denken, namelijk dat in de toekomst ‘de uitgaven aan de zorg de uitgaven aan andere beleidsdoelen verdringen’ (citaat). Lang voordat de grenzen van de betaalbaarheid in zicht komen kunnen er al grote nadelige effecten optreden voor de kwaliteit en de toegankelijkheid van de zorg, maar ook voor andere publieke uitgaven of zelfs voor de algehele (brede) welvaart. Uit die conclusie ‘spreekt’ een grote dosis onzekerheid. Andere verplichtingen en uitgaven van de overheden, gaan dus gevolgen hebben voor de kwaliteit van de zorg. Op persoonlijke titel neem ik de vrijheid om een aantal van die onzekerheden te benoemen: de bijdragen aan de NAVO moeten miljarden euro’s omhoog conform gedane toezeggingen. Veel deskundigen kunnen slechts gissen naar de financiële gevolgen van de klimaatproblematiek zoals de energietransitie, de afkoop van boerenbedrijven etc. Migratie vormt een groot probleem en kost miljarden euro’s. Onzekerheid is er over de toegenomen inflatie en de mogelijke gevolgen van stijgende rentes voor landen met hoge staatsschulden. In deze moeilijke periode met explosies van geweld en toenemend drugsgebruik, is ook het besef gegroeid dat er niet meer mag worden bezuinigd op veiligheid en rechtshandhaving. En dan zijn er nog de onvoorziene gebeurtenissen zoals natuur- en milieurampen die in 2021 mondiaal hebben huis gehouden. In het rijke Westen kunnen we terug kijken op ruim 75 jaren vrede en wederopbouw en die hebben ons veel voorspoed gebracht. Het WRR-rapport ‘Kiezen voor houdbare zorg’ is visionair. Het woord ‘kiezen’ impliceert echter ook dat er actief keuzes moeten worden gemaakt. Dat er in de toekomst veel zal worden gevraagd van de flexibiliteit van de burgers, bedrijven, organisaties en politiek heeft het WRR-rapport mij wel duidelijk gemaakt. https://www.wrr.nl/adviesprojecten/houdbare-zorg

 

 

–Kanteldecennium 9: De invloed van de (sociale) media

Volgens de websites van de Nederlandse Vereniging van Journalisten en NDP Nieuwsmedia vormen ‘media de publieke waakhond, die onder andere als functie heeft om de overheid en het bedrijfsleven rekenschap af te laten leggen aan het publiek’ (1). De media vervullen een belangrijke rol in onze democratische samenleving. Het grondrecht van vrijheid van meningsuiting en persvrijheid is verankerd in de artikelen 7 van de Grondwet en 10 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM). Ondanks de grondwettelijke verankering is er toch reden voor zorg over de kwaliteit van de nieuwsvoorziening, in een medialandschap dat in hoog tempo verandert. De moordaanslag op misdaadjournalist Peter R. de Vries in Amsterdam op dinsdag 6 juli 2021, was een triest dieptepunt in een al jaren durend proces van aanvallen op de media, geweld tegen journalisten, vernieling van apparatuur tijdens demonstraties, aanslagen op gebouwen van media etc.. Een televisie-uitzending op 10 juli kon daardoor wegens het zeer hoge dreigingsniveau niet doorgaan op advies van de Amsterdamse Driehoek (Openbaar Ministerie, Politie en Burgemeester). Het zijn directe aanvallen op onze democratie en de grondrechten die ons zo dierbaar zijn. Bij mijn weten was dat voor het eerst in de moderne geschiedenis van de media. Volgens het Digital News Report 2021 van het Commissariaat van de Media, is het vertrouwen in de media over het algemeen groot. Andere belangrijke conclusies uit dat rapport zijn, dat door de coronapandemie het nieuwsgebruik in 2021 hoger is dan in 2020 en lokaal nieuws en lokale media belangrijker zijn geworden. Onder jongeren zijn online nieuws en sociale media de voornaamste nieuwsbronnen. Toch neemt vanwege de vele excessen het wantrouwen ten opzichte van sociale media toe en dat geldt ook voor de zorgen om nepnieuws (2). Ondanks de positieve conclusies uit het Digital News Report 2021 is mijn ervaring op basis van persoonlijke inschatting van reacties en gesprekken, dat er onder veel burgers vragen lever over de kwaliteit van de nieuwsvoorziening onder andere rond de volgende vragen:

1.Hoe objectief is de wijze waarop nieuwsselectie plaats vindt? Nieuwsfeiten kunnen feitelijk juist zijn, maar als er sprake is van willekeur en een tunnelvisie bij de selectie kan dit de objectiviteit aantasten.

2.Wat zijn de gevolgen van globalisering, schaalvergroting en fusies, die leiden tot machtsconcentratie in het medialandschap?

3.Hoe is de positie van hoofdredacteuren en voorlichters?

1.Hoe objectief is de wijze waarop nieuwsselectie plaats vindt?

Volgens de website Encyclo.nl betekent objectiviteit ‘dat een boodschap exact volgens de feiten wordt doorgegeven, zonder dat er een persoonlijke mening in is verwerkt’. Maar gaat die kwaliteitstoets anno 2021 nog wel op voor de wijze waarop nieuws wordt geselecteerd, in een snel globaliserende wereld en veranderend medialandschap. De journalist achter zijn computer ergens in Nederland, wordt geacht zijn visie te geven op complexe situaties ergens op de wereld. Niet alleen de nieuwsfeiten zijn van belang, maar ook de complexiteit van de brede maatschappelijke, politieke en strategische context. Dat blijkt een dilemma te zijn. Openheid en persvrijheid bevorderen de kwaliteit van de nieuwsvoorziening, maar de praktijk leert dat de landen die openheid betrachten in het nadeel zijn ten opzichte van de landen die censuur toepassen en/of journalisten of cameraploegen weren. Dit kan de blik van journalisten vertroebelen en persoonlijke meningen en opvattingen van journalisten en media in het algemeen versterken, wat weer doorwerkt in de nieuwsvoorziening. Dat geldt ook voor de (internationale) persbureaus die informatie aanleveren. De media zijn in handen van een selecte groep organisaties en mensen die ook zo hun maatschappelijke voorkeuren en vooroordelen hebben. Ik zal dit illustreren met correspondentie die ik twee decennia geleden over dit onderwerp voerde met enige journalisten/redacties over de berichtgeving rond Israël. Zij gaven toe dat er om diverse redenen onevenwichtigheid kan ontstaan in de berichtgeving en ik waardeerde hun eerlijkheid en openheid. Hun reacties zijn in het volgende voorbeeld verwerkt .

Wat maakt nieuws over Israël anders dan nieuws over Tigray

In een recente publicatie over de gruwelijke situatie in Tigray in een landelijk dagblad, sprak een openingszin mij aan: ‘De verhalen die naar buiten komen uit Tigray zijn gruwelijk, evenals de beelden. Lang werden de media weggehouden uit de meest noordelijke regio van Ethiopië’ (citaat 3). Vooral de begrippen ‘naar buiten komen’ en ‘weggehouden’ fascineerden mij. Ik kan er namelijk geen andere conclusie uit trekken, dan dat de (mondiale) nieuwsvoorziening in belangrijke mate afhankelijk is van wat op de wereld wel ‘naar buiten komt’ en dus niet ‘wordt weggehouden’. In het aangehaalde voorbeeld van Tigray kwam het nieuws naar buiten door Artsen zonder Grenzen. Informatie die niet naar buiten komt en wordt weggehouden, bijvoorbeeld op plaatsen in de wereld waar camera’s worden geweerd en/of er sprake is van strenge overheidscensuur, bereikt de doorsnee burger dus minder of in het geheel niet. Er zijn bijvoorbeeld geen correspondenten of journalistieke netwerken ter plaatse die op onderzoek kunnen gaan. Het gevolg is dat cameraploegen, journalisten en correspondenten zich massaal storten op gebeurtenissen waar wel openheid wordt betracht en de situatie voor journalisten overzichtelijk en hanteerbaar is. Dat kan leiden tot disproportionaliteit in de nieuwsvoorziening met zeer kwalijke gevolgen.

Disproportionele nieuwsbelichting

De situatie in Tigray speelde zich in mei 2021 af in dezelfde periode  dat er felle strijd was tussen Israël en Hamas rond Gaza. Nieuws uit een van de kleinste landen ter wereld, dat in een ware mediagolf ruim twee weken lang ons land en de rest van de wereld overspoelde en de publieke opinie sterk beïnvloedde. Je zou dan verwachten dat met name de media aan zelfbeoordeling doen en zich de vraag stellen, waarom er zoveel aandacht is voor de situatie in Israël en nauwelijks aandacht voor de situatie in en rond landen in het Midden-Oosten, waar camera’s worden geweerd en de persvrijheid onder zware druk staat. Landen waar nieuws dus niet of nauwelijks naar buiten komt. Zelden komt er een goede verklaring voor deze disproportionaliteit. Aan Tigray zouden talloze voorbeelden kunnen worden toegevoegd zoals het immense lijden van burgers in Yemen, de situatie in Syrië en Koerdistan, rechten van vrouwen en minderheden in Iran, de gruwelijkheden in Myanmar. Slechts sporadisch en gedoseerd komt er nieuws naar buiten en vaak niet door buitenlandcorrespondenten van de media, maar door hulporganisaties als Artsen zonder Grenzen of het Rode Kruis. Ik volg al decennia de vele publicaties over het Israëlisch-Palestijns conflict en wat mij opvalt is dat de brede context vaak wordt genegeerd. Het gaat niet alleen om Israël en Jeruzalem maar over de brede regio. Dat Iraanse leiders Israël regelmatig beschrijven als een kankergezwel en openlijk aangeven uit te zijn op de vernietiging en daarvoor zelfs een tijdspad hebben opgesteld, wordt zelden belicht terwijl het uiterst relevant is. Als hier een politicus of journalist wordt bedreigd staan de kranten er vol van. Als een heel land openlijk met vernietiging wordt bedreigd, is er in veel media nauwelijks aandacht voor. Hoe zouden wij reageren als een machthebber of mogendheid regelmatig ons land met vernietiging zou bedreigen? En hoe zou het buitenland reageren als de nationale en mondiale massamedia een maand lang zonder onderbreking op ons land zouden focussen op basis van negatief nieuws over bijvoorbeeld ‘de narcostaat’, het groeiend aantal steekpartijen, de moord op en bedreiging van advocaten en journalisten, de toeslagenaffaire, agressie tegen vertegenwoordigers van de media die hun werk doen. Het zou de beeldvorming over ons land sterk beïnvloeden in negatieve zin. Rond de berichtgeving over het Midden-Oosten en Israël in het bijzonder, schieten veel media tekort met als gevolg dat nieuws disproportioneel en selectief wordt gebracht. Het aangehaalde voorbeeld leert dat dit leidt tot een sterke mondiale groei van het antisemitisme en antizionisme. Een proces dat wordt versterkt via de sociale media. Mede op historische gronden wordt tegen het wereldwijd snel groeiende antisemitisme vervolgens weer overvloedig gewaarschuwd door diezelfde media. Een zorgelijke en tegenstrijdige situatie die mondiaal kan escaleren. Deze onevenwichtigheid in de nieuwsvoorziening houdt mij al decennia lang bezig. Het verschijnsel is dan ook niet nieuw, maar escaleert door de omstandigheden die ik schetste, zoals de groeiende uitwassen op sociale media. Antisemitisme neemt anno 2021 zulke vormen aan, dat Nederland onlangs besloot daarom niet deel te nemen aan de VN-antiracisme conferentie, vanwege antisemitische uitlatingen van deelnemers. Om dezelfde redenen werd de Mensenrechtencommissie van de VN (UNCHR) in 2006 omgezet in de VN Mensenrechtenraad (UNHRC), vanwege het buitenproportioneel veroordelen van Israël. Tevens bleek dat de felle critici van de Joodse Staat in die VN-organen zelf de mensenrechten schenden. Daarover heeft onze regering zich overigens principieel opgesteld (4). Het antisemitisme is een teken aan de wand voor de mensheid en de kanarie in de kolenmijn. Zie ook de zorgen over die onevenwichtigheid, die ik hierover al uitte in 1990  en correspondentie voerde met enige journalisten. BerichtgevingIsraelAntwoordRedacties2001.

2.Wat zijn de gevolgen van de schaalvergroting en fusies, die leiden tot meer machtsconcentratie in het medialandschap?

Dat het medialandschap snel verandert is onder andere een gevolg van de invloed van sociale media, maar ook van de schaalvergroting door fusies en reorganisaties. Die schaalvergroting raakt vooral de dagbladen, maar week- en maandbladen blijven niet buiten schot. Grote spelers in de dagbladwereld zoals De Telegraaf, het Dagblad van het Noorden, De Volkskrant en het Algemeen Dagblad zijn al ‘opgeslokt’ door de Belgische ondernemingen Mediahuis en DPG Media. De onafhankelijkheid van de journalistiek is volgens informatie op de website van Mediahuis dan wel gewaarborgd, maar schaalvergroting en streven naar efficiency zijn wel risicofactoren voor die onafhankelijkheid. Voordat ik mijn mening hierover geef is het volgende relevant. Ik benader alle publicaties in Het Kanteldecennium 2020-2030 vanuit een persoonlijk perspectief en dat geldt ook voor dit onderwerp. Ik ben digitaal abonnee van een landelijk dagblad en een regionaal/lokaal nieuwsblad. Op zaterdag koop ik een of meerdere dagbladen, afhankelijk van wat er op de wereld gebeurt en bijna dagelijks neem ik in de bibliotheek de dag- en weekbladen door. Mij valt het op dat dagbladen die vroeger tegenpolen waren, bijvoorbeeld rechts versus links of seculier versus levensbeschouwelijk, nu regelmatig dezelfde publicaties plaatsen. Bijna altijd met de vermelding van de auteur of ‘namens de redactie’. Soms is de kop, aanhef of tekst iets aangepast, maar de verdere tekst nagenoeg identiek. Het gaat daarbij niet alleen om neutrale publicaties maar ook om publicaties met een maatschappelijke of politieke lading (5). Veel lezers die slechts één dagblad lezen zal het niet opvallen, degene die zich breder informeert wel. Een ander punt van zorg is dat de schaalvergroting leidt tot concentratie van macht en invloed en dat kan ten koste gaan van de journalistieke vrijheid en onafhankelijkheid. Het zijn de massamedia die regelmatig wijzen op de risico’s van Big Tech, de macht van de techreuzen en de excessen die zich voordoen op sociale media. De groeiende machtsconcentratie en ook de excessen in het medialandschap, zouden wat mij betreft intensiever belicht mogen worden maar wel vanuit een zelfkritische houding.

Nepnieuws

Tijdens het staatsbezoek aan Duitsland begin juli 2021 ging onze koning in op de gevaren van nepnieuws (desinformatie gebracht als nieuws). Tijdens het bezoek aan het Anne Frank Centrum in Berlijn legde hij de link naar de Tweede Wereldoorlog. Informatie die toen klein begon zoals ‘Verboden voor Joden’, leidde volgens de koning tot vreselijke dingen. Het was moedig van de koning om juist op zo’n historische plaats deze waarschuwing te uiten. Het heeft alles te maken met sociale grondrechten, die de burger moeten beschermen tegen de macht van de overheid, zoals vrijheid van godsdienst en levensovertuiging, het recht van vereniging, bescherming tegen discriminatie en de vrijheid van meningsuiting/persvrijheid. Zijn woorden vielen die dag samen met de aanslag in Amsterdam op misdaadjournalist Peter R. de Vries die het land in shock bracht en de uitspraak van de Hoge Raad in het proces tegen Kamerlid Geert Wilders over vrijheid van meningsuiting. Vanuit Duitsland bracht de koning een statement uit, waarin hij uiting gaf aan zijn gevoelens en wees op het belang van de vrije pers (6). Ik beheer een bescheiden maar goed bezochte website, maar ben zelf niet zo van de sociale media. Ik tracht mijn publicaties gedegen met bronnen te onderbouwen. Omdat ik familie heb in Engeland, volgde ik de afgelopen jaren intensief de informatiestromen over de Brexit via massamedia en de afgelopen maanden ook via video’s op You Tube over de nasleep van de Brexit. Ik vond het schokkend om vast te stellen hoe er met nieuws en feiten werd gemanipuleerd in de periode van het Brexit referendum, tot aan de definitieve uittreding van het Verenigd Koninkrijk uit de EU. Door sociale media maar ook door enige massamedia. Dat proces gaat door tot op de dag van vandaag. De gevolgen ervan komen onder andere tot uitdrukking in de groeiende onrust in Noord-Ierland.

Hoe is de positie van hoofdredacteuren en voorlichters?

Volgens artikel 3.2 van het model Redactiestatuut Dagblad van de Nederlandse Vereniging van Journalisten (nvj.nl), heeft de hoofdredactie de leiding van de redactie van het dagblad en is verantwoordelijk voor de redactionele inhoud ervan. Maar ook op onderwerpen als communicatie en  de financiële positie hebben zij invloed. Belangrijke taken dus. Wat mij als buitenstaander overigens opvalt, is dat er weinig onderlinge kritiek is bij de dagbladen. Het is er wel, maar men is betrekkelijk mild voor elkaar. Dat staat wat op gespannen voet met de kritische publicaties over andere onderwerpen, zoals ik in een aantal voorbeelden heb geschetst. Een voorbeeld is te vinden in de column van Telegraaf hoofdredacteur Paul Jansen ‘In het vizier’ op 15 augustus 2020, waarin hij onder andere ingaat op berichtgeving over de moord op Bas van Wijk en de kritiek daarop van andere redacties. Hoofdredacteur Sjirk Kuijper van het Nederlands Dagblad besteedde in zijn column van 2 juli 2021 aandacht aan de commotie rond een door de VPRO gemaakte documentaire over Sigrid Kaag. Tevens ging hij in op de groeiende macht van de Grote Media en de rol van voorlichters die journalisten soms onder druk zetten. Zijn conclusie in de eerste alinea van het hoofdredactioneel commentaar luidt: ‘Inmiddels schreeuwt dit vak om een beroepscode en een ethische leidraad, waaraan professionele woordvoerders en voorlichters te houden zijn’ (citaat). Of dit haalbaar is betwijfel ik, hoe goed bedoeld ook (7).

Voor een deel sluit ik mij aan bij de visie van hoofdredacteur Sjirk Kuijpers. Tussen 1990 en 1993 verrichtte ik naast mijn werk als opsporingsambtenaar bij de Rijksverkeersinspectie (RVI), werkzaamheden als voorlichter bij deze inspectiedienst van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat. De voorlichting was vooral gericht op het geven van voorlichting over de wetgeving waarop de RVI controleerde, zoals de Rijtijdenwetgeving en wetten voor het vervoer van personen en goederen. Doel was om gedragsverandering te bewerkstelligen en daardoor het aantal overtredingen terug te brengen. Toen ging het al om Europese wetgeving die vrij gecompliceerd was. Daarnaast was er de voorlichting naar de media. Ik doorliep daarbij diverse stages bij diensten van Verkeer en Waterstaat waaronder het KNMI en transportbedrijven. Tevens volgde ik een korte (snuffel) stage bij de Afdeling Voorlichting in de koepel van het ministerie van Verkeer en Waterstaat aan de Plesmanweg in Den Haag. Van de ervaren en integere voorlichters daar, allemaal met een journalistiek achtergrond, heb ik veel geleerd. Maar ook toen al werden interviews achteraf gescreend en waren wijzigingen mogelijk, maar dan moest het wel om feitelijke onjuistheden gaan. Manipulatie en zware druk van voorlichters heb ik daar niet meegemaakt. Nadat ik in 1993 nog een communicatieproject had geleid en met een projectgroep een omvangrijk rapport had opgesteld, verliet ik in 1994 de dienst. Tijdens de Vuurwerkramp in 2000 kwam de RVI evenals vele andere organisaties zeer negatief in het nieuws. Juist op zo’n moment zou er behoefte zijn geweest aan goede voorlichting, om de ingewikkelde problemen rond classificatie van gevaarlijke stoffen en vuurwerk in het bijzonder goed over te brengen. De gebeurde in mijn visie te fragmentarisch en onvoldoende  gericht op de doelgroepen. Probleem was toen ook dat teveel organisaties zich bezig hielden met de classificatie, de opslag en het vervoer van vuurwerk en er door reorganisaties onvoldoende kennis aanwezig was. Het was echter een extreme situatie, wat wel blijkt uit de vele rapporten en evaluaties. Zie ook de publicatie over rechtshandhaving op deze website onder ‘Vuurwerkramp’ waarin ik aandacht besteed aan dit voorbeeld https://www.jaapspaans.nl/kanteldecennium-5-criminaliteit-en-rechtshandhaving/ . Een overzicht van de werkstukken en rapporten die ik opstelde in mijn voorlichtingsperiode, zijn te vinden op de pagina ‘Oude Publicaties’ van deze website. Voorlichters zullen belangrijk blijven, omdat de samenleving en het beleid van overheden en bedrijven steeds complexer wordt. Maar als de taak van voorlichter verweven raakt met die van spin doctor om eenzijdig de belangen van politieke opdrachtgevers te vervullen, kan de integriteit in het geding komen. Als ik aan deze publicatie werk is er in de media commotie over een onderzoeksrapport naar Tata Steel, waaruit belangrijke informatie over het verband tussen emissies, luchtverontreiniging en gezondheidsrisico’s zou zijn weggelaten. Het zal niet de laatste keer zijn (zie overige bronnen).

Kantelconclusie: De media blijven cruciaal in onze democratische rechtsstaat, maar de druk zal toenemen. Het medialandschap zal verder veranderen door schaalvergroting en digitalisering. Veel is afhankelijk van de economische situatie in ons land, maar ook de informatie overlast dwingt tot het stellen van prioriteiten bij selectie van nieuws. De economische vooruitzichten zijn  onzeker vanwege de gevolgen van de coronapandemie, de kosten van het halen van klimaatdoelstellingen, de sterk stijgende zorgkosten onder andere vanwege de vergrijzing en de woningnood. Veel burgers zullen overstappen naar digitale media en dat zal ten koste gaan van de oplages van papieren dag- en weekbladen.

Dit was het laatste inhoudelijke hoofdstuk van deze digitale publicatie ‘2020-2030 Kanteldecennium’. In acht hoofdstukken, 2 tot en met 9, heb ik getracht vanuit mijn persoonlijke visie een aantal belangrijke onderwerpen voor de toekomst van de mensheid aan de orde te stellen. Mijn persoonlijke visie op de toekomst beschrijf ik in de 3 slothoofdstukken, die DV vanaf september zullen verschijnen en ik voor het eind van dit jaar DV verwacht af te ronden. 

Foto’s Jaap Spaans

Bronnen

1.Websites van de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) en NDP Nieuwsmedia, respectievelijk ‘Publieke Waakhond’ en ‘Democratie en media’. Zonder vermelding auteur.

2.Informatie uit het nieuwsbericht van het Commissariaat voor de Media n.a.v. het verschijnen van het Digital News Report 2021.

3.Kort citaat uit het Algemeen Dagblad, 31 mei 2021. Bob van Huët: ‘Nederlandse helpt in door geweld geteisterd Tigray’.

4.Antisemitisme lijkt ‘steeds normaler’ te worden op social media: ‘Zeker in coronatijd’ en ‘Nederland niet naar VN-antiracisme conferentie vanwege antisemitisme’. Verspreide pamfletten zouden doorspekt zijn met antisemitisme. Websites wnl.tv Goedemorgen Nederland, respectievelijk 6 mei en 8 juli 2021.

5.Twee nagenoeg identieke publicaties op 29/6/2021 respectievelijk in De Telegraaf ‘en het Dagblad van het Noorden:  Het grote Duitse zwijgen’ en ‘Duitsers verdeeld over ‘zwijgen’. Beiden op naam van Rob Savelberg. Opmerking: er zijn geringe verschillen tussen de publicaties in aanhef en de kop. Het ging om kritiek op de beweegredenen van daders van aanslagen, waarbij zowel de regering als de staatsomroep weigerden om de beweegredenen van de dader te benoemen.

6.’Tussen heden en verleden’. Publicatie over het staatsbezoek aan Duitsland waar het koninklijk paar Het Anne Frank Centrum in Berlijn  bezocht, waarbij de koning wees op de gevaren van nepnieuws een fenomeen dat volgens hem bijna onmogelijk te bestrijden is. Wouter de Winther in het Dagblad van het Noorden, 6/7/21.

7.’Politiek en Pers’. Hoofdredactioneel commentaar van Sjirk Kuijper in het Nederlands Dagblad van 2/7/21. –‘Mag ik het nog wel even inzien voor publicatie?’. Rufus Kain en Cliff van Thillo in dagblad Trouw 14/7/21. Tevens vertellen in deze publicatie de Trouw-redacteuren Bart Zuidervaart, Jan Kleinnijenhuis en Janne Chaudron hoe zij omgaan met druk van voorlichters. –Paul Jansen, hoofdredacteur van De Telegraaf in de column ‘In het vizier’ over de aanslag op Peter R. De Vries ‘Niet nieuws, maar veiligheid voorop’. –‘Hoofdredacteur RTV Noord: ‘Helemaal kapot’ en ‘NVJ gaat gesprek aan met directie RTV Noord’. Over mogelijk verstoorde verhoudingen op de werkvloer. Johan de Veer in het Dagblad van het Noorden, respectievelijk op 2/7/21 en 7/7/21. –‘Het is hier geen Noord-Korea. Journalist Ekiz boos op NOS-hoofdredactie’. Esther Kleuver in De Telegraaf, 23/10/20. Over de ergernis van Ekiz dat NOS-hoofdredacteur Marcel Gelauff zijn journalisten niet zou laten aanschuiven in haar programma’. 

Overige bronnen

–‘Jongeren Myanmar nemen wapens op tegen militairen’. Annelie Langerak in het Dagblad van het Noorden, 26/6/21.

–‘Onbegrip over plotse ingreep ‘De Vooravond’. Gewipt presentatie duo ‘overdonderd’ door steunbetuigingen’. Patricia Cortie en Daphne van Rossum’ in De Telegraaf, 12/6/2021.

–‘De missie van de NOS. Het komt erop neer dat hoofdredacteur Gelauff zelf een missie heeft: beschadiging’. Opiniebijdrage van Nausica Marbe in De Telegraaf, 30/10/2020.

–‘Desinformatie via sociale media moet aangepakt’. Huib Modderkolk in De Volkskrant, 15/11/17.

–‘Hoe de NOS over christenen bericht’. Onder andere over framing, de NOS-berichtgeving over Israël met reactie van NOS Nieuws-hoofdredacteur Marcel Gelauff. Interview in het Reformatorisch Dagblad door Johannes Visscher, 21/11/20.

–Opmerking: Naar aanleiding van de bron hiervoor: Zelf heb ik ook diverse keren correspondentie gevoerd met Marcel Gelauff van de NOS over de objectiviteit van berichtgeving. Hoewel we van mening verschillen, moet ik stellen dat hij in alle gevallen snel en inhoudelijk reageerde op kritiek en dat waardeer ik.

–‘Hoe komt VN van Israël-obsessie af?’. Johan Buwalda in het Nederlands Dagblad, 17/7/18.

–‘NOS haalt logo’s van satelliet wagens’ . Dagblad van het Noorden, 16/10/20. 

–’GGD hield Tata Steel meermaals uit de wind’. Robin van Lonkhuijsen in het Nederlands Dagblad, 5/7/21.

–‘Plagiaat’ Uit de Hoofdredactie door Sjirk Kuijper Nederlands Dagblad, 29/10/15 naar aanleiding van een publicatie diezelfde datum in het Nederlands Dagblad ‘Excuses de Volkskrant voor plagiaat’, over excuses betreffende plagiaat door een medewerker van de Volkskrant door hoofdredacteur Philippe Remarque.

–‘Is the Netherlands becoming a narcostate?’.Anna Holligan, op BBC News, 19/12/19.

–Saoedi-Arabië zet Nederland onder druk over Jemen’. Nederland moet de toon matigen over Jemen in De Veiligheidsraad’. Hanneke Keultjes in het Dagblad van het Noorden, 26/7/18.

–Kanteldecennium 8: Infectieziekten, overbevolking en gezondheid

Voor de medische leek die ik ben is dit een moeilijk hoofdstuk. Ik publiceerde weliswaar artikelen en boeken over medische onderwerpen, maar die hadden altijd hun basis in persoonlijke ervaringen aangevuld met wetenschappelijke informatie met een sterke nadruk op het feit dat ik leek ben en geen professional. Ook in dit hoofdstuk staat die persoonlijke invalshoek centraal. Mijn praktijkervaring leert dat veel Nederlanders bij zichzelf of in hun omgeving medische aspecten als genetica, medische ethiek en diagnostiek, ervaringen met de GGZ, toename van ouderdomsziekten door de vergrijzing etc. zullen herkennen.  

Het Tuberculose Museum  

Enige jaren geleden brachten mijn echtgenote en ik een bezoek aan het Tuberculose Museum in Appelscha. Aanleiding was dat in het verleden enige familieleden waren opgenomen vanwege tuberculose (tbc), waarvan een bij de Stichting Beatrixoord Noord Nederland tijdens de oorlog en aan het begin van de vijftiger jaren. De historie van deze stichting gaat terug tot 1905. Toen richtte een aantal vooraanstaande artsen en bestuurders het ‘Friesch Volkssanatorium’ voor tbc-patiënten op in Joure. Omdat de luchtkwaliteit daar echter onvoldoende was voor de behandeling van tbc-patiënten, verhuisde het sanatorium in 1922 naar de bossen van Appelscha en heeft vanaf 1946 de naam Beatrixoord. In de loop der jaren zijn daar vele tuberculosepatiënten behandeld. Na de afname van het aantal tbc-patiënten door onder andere de verbeterde zorg, vaccinatie en toename van de welvaart, volgt in 1963 de verhuizing naar Haren waar het nog steeds is gevestigd. Volgens de website van het RIVM is Tuberculose een bacteriële infectieziekte die zich meestal laat zien in de longen (55%), maar ook andere organen kan aantasten. Anders dan velen denken is het nog steeds een ziekte die voorkomt in ons land. In het UMCG te Groningen waaronder ook Beatrixoord valt, is nog steeds een tbc unit op de longafdeling. Het RIVM publiceerde een belangrijk rapport over tbc met als doel de ziekte te elimineren o.a. door preventie en effectieve zorg. Ook andere wetenschappers hebben erover gepubliceerd. Volgens informatie op de website van de Universiteit van Leiden van 15 september 2015, dragen ongeveer twee miljard mensen op de wereld een slapende vorm van de tbc-bacterie met zich mee. Zoals bij veel ziektes het geval is, kan bij mensen met een verzwakt afweersysteem deze bacterie de overhand krijgen (1). Massale mobiliteit, toename van het aantal reizigers en migratiegolven als gevolg van de vluchtelingenproblematiek zijn factoren die het risico op besmetting kunnen vergroten. Een van de familieleden die tweemaal in een sanatorium was opgenomen wegens tbc, had een zwakke constitutie. Ik sluit niet uit dat ondervoeding tijdens de oorlogsjaren daarbij een rol heeft gespeeld. Ondervoeding kan gevolgen hebben voor iemands immuunsysteem en tijdens de zwangerschap kan het gevolgen hebben voor volgende generaties. Ik haal deze voorbeelden aan omdat ik er persoonlijk mee te maken heb gehad en de impact van de ziekte op gezinnen groot was. Door de aangehaalde gevallen van tbc in de familie, maar ook vanwege diagnoses van vormen van dementie bij mijn oudere broer en twee zusters die zijn geboren vlak voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog ben ik mij erin gaan verdiepen. Het indrukwekkende Hongerwinteronderzoek heeft aangetoond, hoe groot de gevolgen van ondervoeding kunnen zijn op mensen en hun nakomelingen. In 2020 werd een vervolgonderzoek gehouden waarbij ook ouderdomsziektes als dementie en alzheimer werden betrokken (2).  

Infectieziekten

De coronapandemie geselde de afgelopen 18 maanden ons land en de rest van de wereld. Niet eerder werd de mensheid op een dergelijke schaal geconfronteerd met een pandemie van infectieziektes. Dat infectieziektes niet nieuw zijn en grensoverschrijdende gevolgen kunnen hebben, heb ik hiervoor aangegeven. Ze kunnen meedogenloos toeslaan, zoals het geval was met de Spaanse Griep in 1918, die vele miljoenen slachtoffers heeft geëist (zie mijn webpublicatie daarover -Pandemie: Coronavirus en de Spaanse Griep | Jaap Spaans. In de zomer van 1956 werd ons land getroffen door de kinderverlamming (polio) epidemie. Op dit moment lijkt de CoViD-19 pandemie redelijk onder controle, maar dat geldt zeker niet voor alle landen. Twijfel bestaat er nog over de oorsprong van het virus. Het valt niet te ontkennen dat infectieziektes afnemen als de medische zorg verbetert. Om die reden werd in 1998 de Infectieziekten wet ingevoerd, die in 2008 verviel en sindsdien geïntegreerd is in de Wet publieke gezondheid (hoofdstuk 5 Infectieziektebestrijding). Al vele jaren waarschuwen gerenommeerde wetenschappers en organisaties als de WHO en het World Economic Forum, dat er nieuwe virussen zullen opduiken en pandemieën kunnen ontstaan. Helaas zijn die alarmerende signalen door de politiek noch individuele burgers en veel wetenschappers goed ingeschat. Er is waarschijnlijk ook een verband met de mondiale kernproblemen die ik in eerdere publicaties beschreef, zoals de mogelijke relatie tussen pandemieën en milieu/klimaat, de sterke groei van de wereldbevolking, massale mobiliteit en welvaart. Die wetgeving was nodig. Veel overheden en andere organisaties hebben in het verleden protocollen en draaiboeken opgesteld, hoe moet worden gehandeld bij een pandemie. Ondanks die beleidsmatige voorzorgsmaatregelen, is de snelheid waarmee CoViD-19 om zich heen kon grijpen zwaar onderschat. De praktijk blijkt weerbarstiger dan op papier gesmede plannen. Door politici wordt nu sterk aangedrongen op een effectievere aanpak om in crisissituaties sneller en adequater te kunnen optreden. Goede en door deskundigen onderbouwde besluitvorming met effectieve en centraal aangestuurde organisatie en communicatie en vooral een consistent beleid, zijn cruciaal. Uit de reacties op de pandemie heb ik een belangrijke les geleerd. De ongekende felheid waarmee tegenstanders van testfaciliteiten en vaccinaties hun punt trachten te maken, heb ik als schokkend ervaren. Ook in christelijke kringen. In een televisieprogramma gaf een vaccinatiescepticus aan waarom hij op levensbeschouwelijke gronden tegen vaccinatie was. Het kwam erop neer dat je het als mens alleen van God moet/kan verwachten. Gelet op artikel 11 van de Grondwet (recht op lichamelijke integriteit) respecteer ik de keuzes van tegenstanders. Wel vraag ik mij af waar de protesten waren toen in Afrika besmettelijke ziektes als SARS en EBOLA uitbraken en daar vele slachtoffers eisten. En als iemand ten aanzien van vaccinatie meent dat het in strijd is met Gods wetten en voorzienigheid, hoe zit dat dan met ingrepen die ook gebaseerd zijn op menselijk ingrijpen, zoals implantatie van een pacemaker, een kunstnier of hartklep, levensreddende en levensverlengende operaties, voorspellend erfelijkheidsonderzoek etc.. Ik sprak met een kennis die tegen vaccinatie was, maar er geen probleem mee had om dagelijks insuline te spuiten.  Er is ook een groep tegenstanders die meent dat vaccinatie autisme kan veroorzaken. Anderen doen een beroep op natuurwetten vanuit de gedachte dat de fysiek zwakkeren het eerst de ziekte zullen ontwikkelen. Vanuit mijn christelijke levensbeschouwing vind ik dat ook de kwetsbaren in de samenleving recht hebben op goede zorg en ondersteuning en vaccinatie als preventie valt daar ook onder. Volgens sommige sceptici ligt ook in de ‘testsamenleving’  de nadruk op het uitbannen van elk gezondheidsrisico (3). Het is overigens een moeilijke discussie, omdat er ook grenzen kunnen zijn aan complexe vormen van zorg en levensverwachting en door de medische revolutie zal die discussie dit decennium naar verwachting aanscherpen. In 2015 was ik als familielid van een cliënt met een spierziekte te gast bij een bijeenkomst van het Centrum voor Thuisbeademing van het UMCG in Groningen. De organisatie vierde het 60-jarig jubileum. Door de nachtbeademing konden patiënten thuis overdag een zo normaal mogelijk leven leiden. Medisch ingrijpen was simpelweg noodzakelijk en wat waren de patiënten dankbaar. Een van hen verklaart in het jubileumboek ‘Ik heb mijn verdere leven aan dit centrum te danken’ (4). Ik wil met dit voorbeeld benadrukken dat de moderne geneeskunde voor velen tot zegen is. Het is vaak moeilijk om een grens te trekken wanneer een medische behandeling nog gewenst is. Het was ook voor het eerste dat er stemmen opgingen om te selecteren in bevolkingsgroepen. Er zou bij de bestrijding van de pandemie teveel aandacht zijn uitgegaan naar de ouderen, ten koste van de jongere generaties. Ik vind het moeilijk daar een oordeel over te vellen. De maatschappelijke discussie daarover zal nog jaren doorgaan. Begrijpelijk, maar aan de andere kant moeten we niet de richting opgaan van een samenleving waarin het recht van de sterkste geldt.

Vaccinatie en het merkteken

Het Rijksvaccinatieprogramma als onderdeel van ons goede zorgstelsel heeft de samenleving veel gebracht. Vaccinaties waren verplicht in militaire dienst, om te reizen naar bepaalde risicogebieden etc. De felle reacties en protesten van deze pandemie waren er in het verleden nooit op zo’n grote schaal. Wel waren er altijd individuen en groepen die vaccinaties weigerden, bijvoorbeeld tegen polio. Waarom de ene vaccinatie weigert en de andere niet, is een vraag waarop ik nog geen afdoend antwoord heb gekregen. Er werd door medechristen ook verwezen naar het merkteken dat wordt vermeld in het Bijbelboek Openbaring hoofdstuk 13, in combinatie met een universele leider die de macht heeft de mensheid te controleren en manipuleren. Maar in die tekst gaat het duidelijk over een merkteken op rechterhand of voorhoofd, waardoor mensen kunnen worden uitgesloten van het economische en maatschappelijke verkeer. Vaccinatie heeft daar niets mee te maken. Waar het wel mee te maken heeft, is de groeiende macht van de overheid en de Big Tech bedrijven, die met biometrische identificatiesystemen en datamining via persoonsvolgsystemen en algoritmes, ons doen en laten gedetailleerd in kaart brengen. Over die ontwikkeling maak ook ik mij zorgen en dat heb ik uitgebreid beschreven in diverse boeken en talrijke publicaties. Die kritiek en zorg zijn overigens breed en komen zowel van links als van rechts en zowel uit seculiere als levensbeschouwelijke en wetenschappelijke kringen. Het was de overheid zelf die in 2017 onder druk van de maatschappelijke situatie de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) heeft ingevoerd om grondwettelijke rechten als bescherming van de persoonlijke levenssfeer (privacy) en lichamelijke integriteit te verankeren. Tevens werden wetgeving en beleid tegen de snel groeiende cybercriminaliteit ontwikkeld en ingevoerd. Aan die mondiale ontwikkelingen danken we het universeel bekende begrip ‘Big Brother’, naar het boek ‘1984’ van George Orwell met zijn vooruitziende visie. In kantelhoofdstuk 4 over ‘digitalisering’ heb ik dat met bronnen onderbouwd.  

Voorbeeld van goede gezondheidszorg

Ons land is een voorbeeld als het gaat om de kwaliteit van de gezondheidszorg. Ik heb daar persoonlijk de vruchten van mogen plukken, maar ook van  nabij de revolutie in de medische zorg meegemaakt. Het wetenschappelijk onderzoek dat tot vele medische doorbraken heeft geleid, het erfelijkheidsonderzoek, nieuwe vormen van medicatie, pacemakers en andere implantaten, de digitalisering van de zorg en verbetering van de diagnostiek, de ontwikkeling van robotica en andere vormen van kustmatige intelligentie. Er staan ons immense uitdagingen te wachten en de medische ethiek volgt vaak op afstand. Op dat punt is waakzaamheid geboden. Dat Nederland en vele andere landen demografisch aan het vergrijzen zijn en de levensverwachting nog steeds stijgt is een feit. De statistieken zijn daarover duidelijk en dat zal grote maatschappelijke gevolgen hebben. Bij trends ligt dat anders, want dan kan er nog worden omgebogen, maar dat vereist inzicht en daadkracht. De Volksgezondheid Toekomst Verkenning (VTV) 2018 (5) bevat een aantal trends bij ongewijzigd beleid. Naar verwachting zal door de vergrijzing het aantal mensen met ouderdomsziekten sterk stijgen. Volgens het Trendscenario van de VTV 2018 verdubbelt het aantal mensen met dementie van 154.000 in 2015 naar 330.000 in 2040. Dit zal immense gevolgen hebben voor bijvoorbeeld de eerstelijnszorg, verpleeghuiszorg en acute zorg. Ook de sociale huursector zal hiervan de gevolgen ondervinden.-TRENDS 3: ‘Adieu Zorgeloze Verzorgingsstaat’ | Jaap Spaans De geschetste trends zullen onvermijdelijk doorwerken naar andere maatschappelijke sectoren. Voortzetting van het huidige beleid kan leiden tot een verdubbeling van de jaarlijkse zorguitgaven naar 174 miljard euro. Van alle zorgsectoren stijgen de uitgaven aan de ouderenzorg het snelst. Daarom ben ik niet zo optimistisch over de vraag of de kwaliteit van de zorg zo zal blijven. In een eerdere uitgave op deze website heb ik daar aandacht aan besteed. Ik verwacht in dit kanteldecennium grote veranderingen in deze maatschappelijke sector. De premies voor zorgverzekeringen zullen stijgen en dat zal ook gelden voor de eigen bijdragen. Op dit moment is er nog onvoldoende inzicht in de directe en indirecte kosten van de CoViD-19 pandemie. Over herstel van de economie zijn de meningen van deskundigen verdeeld. Ik sluit niet uit dat er op termijn een versobering van de zorg zal volgen en dat zal zowel voor jong als oud, ziek of gezond, met of zonder beperking consequenties hebben.

De Volksgezondheid Toekomst Verkenning (VTV) van het RIVM 2020 had een geheel andere opzet, was vooral gewijd aan de corona pandemie en bevat een aantal kernboodschappen met betrekking tot de gevolgen van de pandemie:

–De extra sterfte aan COVID-19 in 2020 heeft geen effect op de levensverwachting voor de lange termijn;

— Maatschappelijke opgaven voor gezondheid zijn door corona nog urgenter geworden. In de Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2018 werden drie grote uitdagingen voor de Nederlandse volksgezondheid vastgesteld: 1) De blijvend hoge ziektelast door hart- en vaatziekten en kanker; 2) de groeiende groep zelfstandig wonende ouderen met dementie en andere complexe problemen; en 3) de toenemende mentale druk op jongeren en jongvolwassenen. Deze opgaven zijn nog urgenter geworden sinds de uitbraak van de pandemie. Het virus en de maatregelen verhogen de druk op de mentale gezondheid. Dat geldt voor bijna iedereen, en voor jongeren en jongvolwassenen in het bijzonder. Door de coronacrisis zijn rokers gemiddeld meer gaan roken en het aantal mensen met overgewicht stijgt verder. Dit zijn belangrijke risicofactoren voor kanker en hart- en vaatziekten. Doordat steeds minder mensen hieraan overlijden, leven steeds meer mensen met de langetermijngevolgen ervan. Voor deze mensen kan COVID-19 een ernstiger beloop hebben;

— Scheidslijnen tussen bevolkingsgroepen zijn scherper geworden en de generatiekloof is dieper geworden door de coronacrisis;

–De afschaling van de ‘gewone’ zorg door de pandemie was ingrijpend (6).

Foto’s persoonlijk archief. Treant ziekenhuis Hoogeveen met triagetent. Hoofdgebouw met informatiebord voormalig sanatorium Beatrixoord. Afdelingsbord Longafdeling UMCG Groningen.

Bronnen

1.— Het TBC-Museum Appelscha is sinds eind september 2017 gesloten –‘Nationaal Plan Tuberculosebestrijding 2016-2020 Op weg naar eliminatie’. RIVM Rapport 2016-0028. G. de Vries en R. Riesmeijer. –‘Tbc en ander misbruik van het immuunsysteem’. Oratie op 21 september 2015 van hoogleraar immunobiologie Annemarie Meijer aan de Universiteit van Leiden over onderzoek naar ons afweersysteem , onder meer om aanknopingspunten voor behandeling van tbc te vinden. Tbc en ander misbruik van het immuunsysteem – Universiteit Leiden

2.– Het Hongerwinter Onderzoek is een uniek onderzoek van het AMC naar de gezondheid van mannen en vrouwen die zijn geboren rond de tijd van de Hongerwinter (1944/1945) in het Wilhelmina Gasthuis in Amsterdam. Dat onderzoek heeft aangetoond dat ondervoeding tijdens de zwangerschap blijvende gevolgen kan hebben voor de latere gezondheid van het kind en generaties daarna. Hongerwinter Onderzoek – Gevolgen voor het kind van ondervoeding tijdens de zwangerschap

3.–‘Gij zult gezond zijn’. Bina Ayar en Matthias Giesen. Maandblad HP/DE TIJD, Juni 2021, pagina 61.

4.—‘Lucht om te leven. 60 jaar Chronische beademing Groningen’, pagina’s 16 en 45. Willy van der Schut, Centrum voor Thuisbeademing Groningen. 2015. 

5.–Volksgezondheid Toekomst Verkenning (VTV) 2018, onderwerpen ‘Ouderdomsziekten’ en ‘Zorguitgaven’. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), onderdeel van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.

6.–- VTV uitgave van het RIVM ‘Verder kijken dan corona, over de toekomst van onze gezondheid’. Verder kijken dan corona, over de toekomst van onze gezondheid | Volksgezondheid Toekomst Verkenning