-Zijn Europa en de wereld crisisbestendig?

Het is september 2017. Terwijl orkaan Irma een verwoestend spoor trekt over het Caribisch gebied en het zuiden van de VS, draaien de economieën in Europa, met name in de Eurozone, op volle toeren. Ook voor de BV Nederland staan de economische seinen op groen. Indrukwekkende groeicijfers hebben een optimistisch domino-effect ontketend in talrijke sectoren. De export groeit, de werkloosheid daalt en de behoefte aan personeel neemt toe. Burgers laten hun geld weer rollen. De bouwsector zit in de lift, huizenprijzen stijgen, woningcorporaties durven weer te investeren en toeleveringsbedrijven en de transportsector liften mee in de economische euforie. Ik ben er blij mee, want een economie die soepel draait, is beter in staat de immense maatschappelijke problemen en uitdagingen die er zijn het hoofd te bieden. Tegelijk ervaar ik een dilemma. Hoe duurzaam en solide zijn eigenlijk de fundamenten van de economische opleving in een snel veranderende en globaliserende wereld en hoe crisisbestendig zijn we? Is de situatie echt verbeterd, of kan doorgaan op de ingeslagen weg leiden tot een nieuwe financiële crisis?

Groeidenken of consuminderen
Kennis nemend van de optimistische visies van economen, politici, beroepsplanners, ondernemers, trendvolgers en bankiers bekruipt mij altijd het gevoel dat er iets niet klopt. Ik volg de media intensief en stel vast dat de tegenstrijdigheden in de berichtgeving zich opstapelen. Optimisme over economische groei, wordt afgewisseld met waarschuwingen over de gevolgen van klimaatverandering en versnelde opwarming van onze aarde. We zijn via de massamedia ieder uur van de dag getuige van calamiteiten die zich voltrekken. Beelden over feestende en vakantievierende Europeanen worden bijna standaard gevolgd door nieuws over vluchtelingen, die de uitzichtloze situaties in Afrika en het Midden-Oosten trachten te ontvluchten. De betrekkelijke rust en voorspoed in onze omgeving, steken schril af tegen de enorme megapolitieke en grensoverschrijdende problemen en uitdagingen die op de mensheid afkomen. En welke prioriteiten moet je als christen stellen? Staan eigenbelang en groei centraal in je leven of wordt het bezinning, versoberen en consuminderen?

Eurozone blijft kwetsbaar
De Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV (1) is een onafhankelijk adviesorgaan dat de regering en de Staten-Generaal adviseert over het buitenlandse beleid, in het bijzonder met betrekking tot de rechten van de mens, vrede en veiligheid, ontwikkelingssamenwerking en Europese integratie. In opdracht van het kabinet bracht de AIV een advies uit over een aantal economische aspecten van de Eurozone. Hoewel er als gevolg van de financiële crisis van 2008 talrijke maatregelen zijn genomen, kan de muntunie een nieuwe crisis op dit moment niet aan. Maar volgens de AIV gloort er hoop aan de horizon. Het wordt steeds duidelijker dat de Britten de voor hen negatieve gevolgen van de Brexit hebben onderschat. Het moeizame proces dat zich daar nu voltrekt, heeft ertoe geleid dat in andere Europese landen de euroscepsis is afgenomen en de steun in de eurolanden voor de euro is toegenomen. Frankrijk en Duitsland moeten volgens de AIV een leidende rol spelen om het evenwicht tussen de noordelijke en zuidelijke economieën binnen de EU en met name de Eurozone te herstellen en de Europese integratie te stimuleren. Daarvoor zijn onder andere nodig structurele economische hervormingen in de zwakkere zuidelijke economieën en meer Brussel en Europese samenwerking. Landen blijven wel zelf verantwoordelijk voor het nationale begrotingsbeleid en beheersing van de staatsschulden. Die (te) hoge staatsschulden vormen een mondiaal probleem en kunnen in de toekomst ontwrichtend werken, mede omdat politici onmachtig zijn om de pijnlijke beslissingen te nemen. Economische voorspoed is een goede tijd om het roer om te gooien. Helaas wordt het besef dat het dak moet worden gerepareerd als de zon schijnt, geblokkeerd door angst voor reacties uit de verschillende achterbannen. Dat de complexiteit van de huidige samenleving wijs en behendig staatsmanschap vereist is duidelijk.

Wat heeft onderzoeksjournalist Joris Luyendijk met de Bijbel?
Ik heb een zwak voor de  onderzoeksjournalist Joris Luyendijk. Hij werkte twee jaar als antropologisch journalist in The City van Londen, het financiële hart van Groot Brittannië. Zijn bevindingen beschreef hij in het dagblad The Guardian. In die periode sprak hij met negentig insiders uit de bankwereld en publiceerde daarover. In een interview uitte hij zich ronduit pessimistisch. ‘Dit gaat helemaal fout’. Hij gaat in op de hoge leningen die worden afgesloten en de ‘huizenbubbel’ (2). Hij sluit een nieuwe crisis niet uit en onderbouwt zijn zorg vanuit de ervaringen die hij heeft opgedaan in de financiële wereld.  Luyendijk is overigens niet de enige die sceptisch is over het financiële systeem (3). Ik schreef in het verleden zelf een boek over leven in een welvaartsmaatschappij en vanuit die achtergrond werd ik geraakt door de ervaringen van Luyendijk en bevestigd in een aantal zorgen die  ik eerder beschreef . Een uitspraak van Luyendijk sprak mij zeer aan. Het zou hem niet verbazen als er een religie-revival komt. Op de vraag van de kennelijk verbaasde interviewer of hij dat serieus bedoelde, verwees hij naar de Bijbel als een economisch handboek. ‘Het is kenmerkend hoe de heilige boeken tjokvol staan met waarschuwingen om de economie niet in te richten zoals wij dat hebben gedaan’. Het boek werd een bestseller en de auteur ontving er in 2015 de NS Publieksprijs voor. Hij sprak ook de 9e Amersfoortse Bergrede uit. In 1995 voerde ik een Bijbelstudie uit naar welvaartsethiek in de ruimste zin des woords en nam een overzicht op in mijn boek  IMG_20170908_0001 (4).

Een greep uit belangrijke grensoverschrijdende problemen die de economie kunnen beïnvloeden
–Globalisering, terreurdreiging en de megapolitieke situatie op de wereld. Een aantal brandhaarden op de wereld kan uitgroeien tot een omvangrijk gewapend conflict, zoals de situaties op het Koreaanse schiereiland en het Midden-Oosten. De situatie aan de grenzen van Israël kan ieder moment escaleren (5).
–De kwetsbaarheid van het mondiale financiële systeem, dat te afhankelijk is van moderne technologie.
–De druk op de betaalbaarheid van de gezondheidszorg zal toenemen, door de vergrijzing van de bevolking in het rijke Westen en nieuwe technologische vindingen.  

–(Cyber)criminaliteit en cyberoorlog. De afgelopen tijd slaagden hackers erin vitale infrastructurele projecten lam te leggen. Actie leidt tot reactie, oftewel overheid en bedrijfsleven reageren, waardoor de druk op fundamentele grondrechten toeneemt. Het spanningsveld tussen privacybescherming en rechtshandhaving/efficiency neemt sterk toe. Van president Poetin kwam recent de uitspraak dat de macht die het beste is in kunstmatige intelligentie, wereldleider zal worden (6).
–Klimaat en milieu. De gevolgen van stijging van de zeespiegel en klimaatverandering zullen groot zijn, ongeacht of dit een gevolg is van menselijk handelen of natuurlijke cycli (7).

–Vluchtelingenproblematiek en migratie. Deze vormen een permanent probleem onder andere als gevolg van overbevolking, voedsel- en grondstoffen schaarste en onrechtvaardige verdeling van de mondiale welvaart en hulpbronnen.
–Onmacht van de wetenschap en technologie om de grote mondiale problemen op te lossen.
Het zou zinnig zijn als deskundigen bij het analyseren van de wereldsituatie te rade zouden gaan bij de tijdredenen die Jezus Christus formuleerde voorafgaande aan Zijn sterven (Lucas 21, Mattheus 24). Het zal de lezer niet verbazen dat ik de mening deel van Joris Luyendijk over religie-revival. Ondanks leegloop van de kerken en het feit dat de Bijbel minder wordt gelezen, is er een groeiende behoefte aan zingeving en verlangen mensen naar antwoorden op de talrijke levensvraagstukken (8). 

Bronnen

1. Website van de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) gemakkelijk te vinden via zoekmachines. Trouw, 19/8/2017 ‘Eurozone niet klaar voor nieuwe crisis’. Het Financieele Dagblad, 18/8/217, ‘Adviesraad: volgend kabinet moet verzet tegen sterker Brussel laten varen’.
2. ‘Dit kan niet waar zijn. Onder Bankiers’, Joris Luyendijk. Drukkerij Koninklijke Wöhrmann, Zutphen, 2015. ‘Dit gaat helemaal fout. Joris Luyendijk de journalist als onheilsprofeet’. Interview maandblad Volzin.
3. ‘De bazen van het kapitaal’ over het kapitalistisch netwerk dat wereldwijd aan de touwtjes trekt. NWT Magazine, januari 2012.
4. NRC-Handelsblad online, 18/11/2015 ‘Joris Luyendijk wint NS Publieksprijs met Dit kan niet waar zijn’. Informatie over de 9e Amersfoortse Bergrede is te vinden op de persoonlijke website van Joris Luyendijk. Christenen en de welvaartsmaatschappij. Jaap Spaans. 1996 (niet meer leverbaar).  Originele manuscript zie onder Boeken en publicaties.
5. De Volkskrant 8/9/17, ‘Israël valt depot chemische wapens Syrië aan’. De Telegraaf 2/9/17 ‘Iran neemt plaats IS in’.
6,  7 en 8. RTL Z, 4 september 2017. ‘Poetin: land met beste kunstmatige intelligentie wordt wereldheerser’. Russisch Staatspersbureau, 1 september 2017: ‘Whoever leads in AI (Artificial Intelligence J.S.) will rule the world’: Putin to Russian children on Knowledge Day. Dagblad van het Noorden, 7/9/17 ‘Energiebedrijven doelwit cyberaanvallen. Dagblad Trouw, 8/9/2017 ‘Drie miljoen Nederlanders lezen nog in de Bijbel’ en ‘De bijwerkingen van klimaatverandering’. 

Foto’s Jaap Spaans: We laten het geld weer rollen, Beursplein 5, scheepsbijbel