–Over ‘dor hout’ en of ik ook de hypochonder in mij heb

Coronatijd brengt ervaringen naar boven waaruit je lering kunt trekken. Reacties van mensen die diepe emoties tot uitdrukking brengen. Zo las ik een ingezonden brief over het snel terrein winnende stempel Dor Hout. De briefschrijfster behoort ook tot de corona risicogroep, maar vindt zichzelf geen dor hout. Ze is 31 jaar, heeft een spierziekte, gebruikt een elektrische rolstoel en heeft beademing. Ze heeft een goede baan, is medeoprichter van een ideële stichting, shopt met vriendinnen en gaat regelmatig uit eten met familie of naar een concert. Ze vindt zichzelf niet nutteloos. ‘Ik ben alles behalve dor hout’ is haar boodschap tegen generalisering en stigmatisering (1). Op een website las ik een aangrijpend stukje van een jonge vrouw, die lijdt aan hypochondrie. Ze beschrijft op indringende wijze wat de coronacrisis en het permanente mediabombardement met informatie over de pandemie, met haar doet als hypochonder. De reacties raakten mij diep.

Hypochondrie

Coronatijd is een goed moment om eens goed in de spiegel te kijken en mijzelf de vraag te stellen of ik wellicht dor hout ben, dus ‘nutteloos of broos’ of ook ‘de hypochonder in mij heb’. Op hypochondrie rust naar mijn indruk nog steeds een taboe. Het is een feit dat er veel mensen lijden aan ziektevrees, zoals hypochondrie de laatste jaren wordt genoemd. De stoornis wordt vermeld in DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) een classificatiesysteem voor psychische stoornissen, ontwikkeld onder verantwoordelijkheid van de American Psychiatric Association (APA). In DSM worden de criteria voor hypochondrie vermeld. Over de vraag of hypochondrie een angststoornis is bestaat overigens verschil van mening onder deskundigen. Het belangrijkste symptoom is dat een hypochonder teveel en voortdurend bezig is met (ernstige) ziekte (preoccupatie) en er sprake is van een langdurige of permanente situatie. Hoewel de waarde van het DSM systeem in brede kring wordt erkend, is er ook kritiek. Als ik om mij heen kijk en de media volg, vraag ik mij weleens af of het classificatiesysteem niet te uitgebreid is geworden. Lopen er niet teveel mensen rond met een GGZ-stempel? Hebben de talrijke diagnoses een aanzuigende werking op bijvoorbeeld de GGZ en de Jeugdzorg? Ook onder deskundigen is er discussie over het DSM-systeem, bijvoorbeeld over de vraag of de invloed ervan op de geestelijke gezondheidszorg (GGZ) niet te groot is geworden. DSM is de afgelopen decennia uitgegroeid tot hét handboek voor de psychiatrische diagnostiek. Volgens een aantal critici houdt DSM onvoldoende rekening met de culturele context en zou vooral de westerse opvattingen volgen (2). Er is wel concurrentie van ICD-10, een vergelijkbaar systeem, dat niet Amerikaans van origine is, maar afkomstig van de WHO. Diverse landen, waaronder Engeland en Frankrijk, gebruiken het ICD-10 systeem (3). Dat de coronatijd met de voortdurende fixatie op besmettingen, ziekte en de ernstige gevolgen ervan die zichtbaar worden op de IC-afdelingen en waarschuwingen van deskundigen, een zware beproeving is voor hypochonders wijst de praktijk uit. Ik lees regelmatig uit nieuwsgierigheid de vrouwenbladen die mijn echtgenote leest en doorgaans gaan rond 8 pagina’s over ziekte en gezondheid. Opvallend is de kop boven een publicatie in Margriet ‘Op naar de 100!, verschenen in de week dat ik deze webpublicatie plaats. De aanhangers van Dor Hout kan ik deze publicatie aanbevelen. De steeds vaker gehoorde stelling dat ouderen meer afgeschermd moeten worden zodat jongeren meer vrijheid krijgen, totdat er een werkend vaccin is ontwikkeld, was te verwachten. Ik heb er ook wel begrip voor, maar dat is dan wel afhankelijk van de wijze waarop deze ingrijpende vrijheid beperkende maatregel in de praktijk zal worden ingevuld. Aanvulling: Op 26/8/2020 maakte de NS bekend dat er een nieuwe jongerendagkaart komt waarmee jongeren de hele dag buiten de spits en in het weekeind kunnen reizen voor 7,50 euro. De dag ervoor had ik van de NS bericht gekregen dat mijn abonnement voor keuzedagen senioren drastisch wordt ingeperkt per 1/1/2021 terwijl mijn abonnement nog loopt tot mei 2021. Er zal compensatie plaats vinden, maar de aantrekkelijkheid van keuzedagen neemt sterk af in mijn situatie. Ik heb er begrip voor want ‘de jeugd heeft de toekomst’. Tegelijk beschouw ik het als een voorbode van beleid dat nadelig is voor met name ouderen en kwetsbare groepen. Ik denk dat onder druk van de corona pandemie meer vergelijkbare maatregelen zullen volgen.  

Naïef en onbezonnen

Toen ik op achttienjarige leeftijd emigreerde naar Canada en daar tweeënhalf jaar woonde en werkte, maakte ik mij totaal niet druk over ziekte. Ik herinner mij dat ik in Montreal een keer naar het ziekenhuis ben geweest wegens pijnklachten. Vanuit Vancouver heb ik een aantal maanden rondgereisd door de VS zonder zorgverzekering. Achteraf beschouwd nogal naïef en onbezonnen, want als je in de VS ziek wordt of een ongeval krijgt, kan dat je aan de bedelstaf brengen. Ik heb simpelweg geluk gehad. Terug in Nederland ging ik werken als kort verband vrijwilliger bij de Infanterie, de gemeentepolitie en een departementale opsporingsdienst. Voor alle drie de functies golden strenge fysieke en psychische eisen. Ik ging mij pas intensiever met ziekte bezig houden, nadat bij twee gezinsleden een ernstige onbekende spierziekte werd gediagnosticeerd en ik mij door de situatie moest verdiepen in de aandoening en de gevolgen ervan op de zieke gezinsleden zelf en de omgeving. Het zit in mijn karakter om dat vrij intensief te doen en in combinatie met een zwaar en langdurig medisch traject, kan dat een fysieke en psychische belasting vormen. Ook bij een gezonde leefstijl. Je wordt mantelzorger en beseft dan dat de levens van jezelf en degenen die je dierbaar zijn, anders verlopen dan je in gedachten had. Het leidde in 2004 tot een hartritmestoornis en als de motor hapert neemt de druk toe. Je krijgt niet alleen te maken met diagnostiek en verschillen van opvatting onder medisch specialisten, maar ook met medicatie en de bijwerkingen. Kortom je leven neemt een andere wending. Ik sluit niet uit dat dit ook mentale gevolgen heeft en een sluimerende hypochondrie kan worden getriggerd. In tijden van overbelasting bezocht ik naast de cardioloog  regelmatig de huisarts  met gezondheidsklachten en werd meestal doorverwezen. Ik schat dat in een derde van de gevallen vervolgonderzoek uitwees, dat de zorgen die ik had niet terecht waren. Dan komt weleens de gedachte op ‘zou ik een hypochonder zijn?’. De medici zullen het niet met zoveel woorden zeggen of formeel als diagnose bestempelen, maar je kunt het zelf zo ervaren en dan is het een probleem. Zelf denk ik dat het niet zo is, want er is geen sprake van een permanente situatie maar vooral een reactie op zwaardere periodes, waarbij de wisselwerking tussen lichaam en geest extra belast wordt.

Mogelijke oorzaken

Volgens bronnen wordt 1 op de 5 mensen getroffen door een angststoornis waaronder hypochondrie of ziektevrees. Erfelijkheid en aanleg/karakter, ingrijpende gebeurtenissen en neurobiologische factoren zijn mogelijke oorzaken. Ziekte en vooral langdurige medische trajecten van jezelf of mensen die je dierbaar zijn, vormen  ingrijpende gebeurtenissen. Erover lezend kom ik tot de conclusie dat de context een belangrijke rol speelt. Hypochondrie moet dan ook binnen de context worden geplaatst, vanwege de spanningsklachten die kunnen optreden. Afgezien van de eerste maanden in militaire dienst, hanteer ik al decennia een gezonde leefstijl. Ik eet zo gezond mogelijk, gebruik geen alcohol of drugs, sport en heb dagelijks voldoende beweging. Daar past wel een kanttekening bij. Ik ben ook mantelzorger in een langdurig ziekteproces van een gezinslid en bewindvoerder mentor van een ander gezinslid die in een woonvorm woont. Vooral bij progressie van de ziekte ligt overbelasting op de loer. Factoren die een gezonde leefstijl beïnvloeden en in mijn ervaring ook leiden tot spanningsklachten. Overigens een bekend feit bij langdurige mantelzorg. De overheid, verzekeraars en zorgverleners hebben niet voor niets allerlei maatregelen getroffen om mantelzorgers te ondersteunen zoals respijtzorg, faciliteiten en andere vormen van zorg. Wat dat betreft leven we in een bevoorrecht land. 

Geloof

De coronabeperkingen trekken een zware wissel op zowel zorgvragers als zorgverleners. Mensen waren terughoudend om naar de huisarts te gaan. De vraag kwam op hoe het mogelijk was  dat het aantal consulten zo sterk afnam. Was veel zorg in het verleden dan onnodig verleend? Ongetwijfeld zal hiernaar onderzoek worden verricht. Door mijn leeftijd en onderliggende medische problematiek, zit ik volgens bepaalde medeburgers in een verdorrend hout situatie (verdorren = afsterven, verwelken). Het zij zo. Ik denk er anders over, ben mantelzorger, beheer twee websites, werk aan een nieuw boek en heb nog voldoende toekomstperspectief. Na ruim een half jaar coronaervaring stel ik echter met zorg vast dat de coronapandemie in de samenleving gevoelens opgewekt, die mij niet positiever stemmen over de situatie op onze planeet. Woorden en begrippen als ‘Triage’, ‘Dor Hout’ en ‘Virus Waanzin’ hebben zich in korte tijd in onze vocabulaire genesteld en de samenleving veranderd. Kuchschermen, ontsmetting van winkelwagens, mondkapjes en mensen die met een boog om je heen lopen op alle denkbare locaties bepalen ons dagelijks bij de crisis. Terwijl etnisch profileren maatschappelijk ongewenst is verklaard, zijn profilering op ziekte en leeftijd en digitale profilering ervoor in de plaats gekomen (4). Coronastress zal de komende jaren grote gevolgen hebben voor de volksgezondheid onder andere door de economische en sociale gevolgen, die nog lang zullen doorwerken. Een neurosocioloog en stress-interventie-expert waarschuwde dat veel mensen kampen met stress en angst. De coronacrisis is volgens haar een aanslag op onze mentale gezondheid. Zonder maatregelen kunnen de effecten daarvan verwoestend zijn (5). In een persbericht luidt ook het Nationaal Centrum Preventie Stress en Burn-Out (NCPSB), naar aanleiding van hun jaarlijkse onderzoek de noodklok over het hoge aantal verborgen burn-outklachten. “Het stijgende ziekteverzuim dat we nu al zien, is slechts de voorbode van een nakende burn-out epidemie.”, aldus het persbericht (6). Geen geruststellende perspectief voor de burgers en vooral niet voor hypochonders en degenen met een dor hout stempel. Als christen tracht ik het evenwicht te houden door een sobere levensstijl, waarbij meditatie en gebed belangrijke pijlers zijn. Ik denk dat meer mensen in crisistijden met onzekerheden en ethische normen die onder druk komen te staan, terugvallen op geloof en levensbeschouwing. Onlangs las ik een publicatie in een regionale krant, waarin de journalist zijn verwondering/verbazing uitsprak over de grote belangstelling voor online kerkdiensten, in een tijd dat er in de westerse wereld en met name ons land, sprake is van leegloop van kerken. Ik vind dat niet verwonderlijk. In een uitgebreide ingezonden brief heb ik aangegeven dat de coronatijd mensen meer en meer bepaalt bij geloof en religie. Dat gebeurt vaker in tijden van crises. Lees de argumenten in mijn uitgebreide ingezonden brief in de Hoogeveensche Courant:  HC Ingezonden Brief On line diensten Juli 2020 

Foto’s: Katheterisatie Kamer in ziekenhuis. Betastock Nationale Beeldbank. Dor hout en vinger aan pols Jaap Spaans

Bronnen:

  1. Dagblad van het Noorden, 15/8/20. ‘Dor Hout’.
  2. Hulpgids De gids voor de geestelijke gezondheidszorg. ‘Ziekteangststoornis (voorheen hypochondrie)’ en ‘DSM5’. Tijdschrift voor psychiatrie 43 (2001) 5, overzichtsartikel van R.A. Jongendijk ‘Psychiatrische diagnostiek en het DSM-systeem. Website ADF van de Angst, Dwang en Fobie Stichting ‘Ziektevrees = hypochondrie: angst voor een ernstige ziekte. Digibron.nl, ‘Marco worstelt met ziektevrees’. Angststoornis treft 1 op de 5 mensen maar is nog vaak taboe. Nationaal Centrum Preventie Stress & Burn-out, 9/5/2018. ‘Hypochondrie Diagnostiek en Behandeling voor de professional’. Sako Visser. Uitgave: Hogrefe.
  3. ICD-10 van de World Health Organisation (WHO) is een Internationale statistische classificatie van ziekten en met gezondheid verband houdende problemen. Hoofdstukken V en VI respectievelijk Psychische stoornissen en gedragsstoornissen en Ziekten van het zenuwstelsel.
  4. ‘Wie krijgt een ic-bed en wie moet sterven? Virus eist antwoorden op heikele vragen’. De Telegraaf 15/8/20?
  5. Ellen Botman neurosocioloog en stress-interventie-expert bij Happy Brain Clinics in een publicatie in De Telegraaf, 30/7/20. ‘Corona stress vormt een levensgroot gevaar’.
  6. ‘Verborgen coronaburn-outs zijn tikkende tijdbom’. In Nederland hebben vier miljoen werkenden door corona een ‘verborgen burn-out’. Persbericht 17/8/20 van het Nationaal Centrum Preventie Stress en Burn-Out (NCPSB) naar aanleiding van hun jaarlijkse onderzoek.