–Mijn tijd op politieschool De Boskamp en oorlogsherinneringen

INDELING:

–De Boskamp

–De oorlogsherinneringen van een kampoverlevende

–Vrijheid

Aan de drukke A28 bij Leusden, verscholen tussen het groen, ligt politieopleidingsschool ‘De Boskamp’ (1). De politieopleiding die ik daar volgde, is voor mij van grote betekenis geweest en dat had alles te maken met de geschiedenis. In april 1973 begon ik daar aan een opleiding voor een gemeentelijk politiekorps in de Randstad. Na een verblijf van ruim twee jaren als emigrant in Canada, gevolgd door vier jaren militaire dienst als instructeur bij de School Reserve Officieren Kader en Infanterie (SROKI) in Ermelo, was er behoefte aan regelmaat en rust. Ik was inmiddels getrouwd met Dieneke en het was tijd om onze tijdelijke behuizing, een idyllisch gelegen houten zomerhuisje op een bungalowpark in Ermelo, om te ruilen voor een grotere woning. De maatschappelijke veelzijdigheid en het breed georiënteerde studiepakket van de opleiding trokken mij aan. Veel lessen over wetgeving, (forensische) opsporingsleer en praktisch politieoptreden inclusief rollenspelen. Daarnaast waren er de praktijklessen, intensieve sportbeoefening, lessen zelfverdediging en schietoefeningen. Een van de docenten maatschappijleer was een gepensioneerde legerofficier. Zijn aansprekende manier van lesgeven wekte mijn interesse op voor de Grondwet, het fundament van onze rechtsstaat en begrippen als vrijheid, burgerrechten- en plichten. Al snel na de introductiedag werd mij duidelijk dat De Boskamp op het terrein lag van voormalig Kamp Amersfoort. Er waren de uiterlijke herinneringen op het complex, zoals een barak die nog werd gebruikt voor lessen en een wachttoren. Net buiten het kamp staat het op 14 mei 1953 door de toenmalige minister-president Willem Drees onthulde herinneringsmonument ‘Gevangene voor het vuurpeloton’ (2). Er werden tijdens de oorlog gruwelijke executies uitgevoerd. Ik herinner mij dat er vooral tijdens lessen maatschappijleer regelmatig discussie was over de oorlogsgeschiedenis van het terrein in relatie tot onze rechtsstaat. Daarnaast waren er de momenten van nationale herdenking. Ik werd daardoor bepaald bij het feit dat vrijheid niet vanzelfsprekend is. Vrijheid kan een volk of individu zomaar worden ontnomen, zoals anno 2021 op veel plaatsen in de wereld gebeurt. Toen ik aan de opleiding begon zorgde de dynamiek van de Wederopbouw in ons land voor voorspoed en groeiende welvaart. Tijdens het jaar op De Boskamp, kreeg ik als student alles wat je als mens nodig hebt. Er moest hard gestudeerd worden, maar de verzorging en begeleiding waren prima. Sporadisch waren er wel klachten over voeding of faciliteiten. Die vielen echter in het niet vergeleken bij de erbarmelijke situatie, waarin een 20-jarige jongeman ruim 30 jaren daarvoor op dezelfde plek verkeerde. Hij was in 1942 gevangene in het beruchte Kamp Amersfoort, toen Polizeiliches Durchgangslager Amersfoort genaamd. Hij had als gevangene niet de vrijheid om te gaan en staan waar hij wilde. Weggerukt uit zijn vertrouwde omgeving, moest hij zware beproevingen en ontberingen doorstaan. Zijn naam was Gerrit Pit. Het relaas van zijn leven in oorlogstijd wordt op indrukwekkende wijze beschreven in het boek ‘Ons vonnis werd in feite levenslang’ dat begin 2021 werd uitgebracht. Het boek heeft mij diep geraakt (3).

Foto’s familiearchief. Linksboven op het terrein van De Boskamp met op de achtergrond een barak en de wachttoren en voor de ingang van de school met Dieneke mijn echtgenote na de diploma-uitreiking.

Gerrit Pit

Steenwijker Gerrit Pit was twintig jaar oud toen hij door de Sicherheitsdienst (SD) werd opgepakt. Dat gebeurde door toedoen van zijn broer Piet, die al sinds 1935 lid was van de NSB en dat lidmaatschap beschouwde als ‘Christendom van de daad’. Na te zijn vrijgelaten werd Gerrit weer opgepakt en overgebracht naar het huis van bewaring in Arnhem (pagina 15). De reden was dat hij door de geallieerden gedropte illegale pamfletten en strooibiljetten bezat en verspreidde. Op 18 november 1942 werd hij overgebracht naar het Polizeiliches Durchgangslager Amersfoort. Na aankomst werden zijn bezittingen geregistreerd. Op pagina 48 beschrijft Gerrit dat hij zijn zakbijbeltje, dat hij van een collega had meegekregen, wilde leggen bij de voorwerpen die hij mocht houden. Een SS’er snauwde hem toe: ‘Onze Bijbel is Mein Kampf en wanneer we bidden, bidden we tot de Fűhrer’ (citaat). Onder de gevangenen bevonden zich onder andere verzetsmensen, gijzelaars, Joden, Jehova’s Getuigen en Sovjet krijgsgevangen (4 en 5). Pit was er getuige van mensonterende situaties en voorvallen. Vooral de vernedering van en moord op Joodse medegevangenen en de haat die eruit sprak, raakten hem diep. Pit beschrijft dat de reden van hun gevangenschap was hun Jood-zijn. Na het lezen van Pit’s gedetailleerde beschrijvingen pendelden mijn gedachten heen en weer tussen 1973 en 1942. Op de plaats waar ik in betrekkelijke luxe en voorspoed lessen volgde, het begrip vrijheid kreeg uitgelegd vanuit de Grondwet en een biertje dronk aan de bar na de verplichte studieavond, hadden medemensen in gevangenschap drie decennia daarvoor honger geleden en vernederingen doorstaan. Ik had moeite om er los van te komen en besloot deze webpublicatie te plaatsen.

Foto’s: wachttoren op Nationaal Monument Kamp Amersfoort. Geplaatst met toestemming zie ook bron  onder 4. Omslag boek: Uitgeverij WBooks.com  zie bron onder 3.

 In december 1942 wordt Pit overgebracht naar concentratiekamp Sachsenhausen in Duitsland en beleeft daar Nieuwjaarsdag 1943. Het leven is er hard en meedogenloos. Er vinden regelmatig executies plaats. Tussen 1936 en 1945 zouden volgens berekeningen ruim 100.000 mensen vermoord zijn (pagina 111). Bij veel gevangenen domineerden angst, uitputting en ziekte het leven. Empathisch beschrijft Pit wat er gebeurde als zorgen de overhand kregen en gevangenen bezweken onder hun geestelijke gesteldheid. Hij voegt eraan toe ‘In het kamp viel al deze vernis weg en werden de ware karaktertrekken van ieder individu blootgelegd’(citaat pagina 110). Ondanks de ellende zijn er ook sporadisch momenten die het leven veraangenamen. Gerrit Pit heeft een rotsvast geloof in God en beschrijft hoe hij op Paaszondag 1944 een Nieuw Testament ontvangt van een medegevangene. Daarnaast zijn er de contacten en gesprekken met gevangen. In april 1945 als de bevrijding in zicht is wordt de spanning in het kamp ondraaglijk. Voor 25.000 verzwakte en ondervoede gevangenen volgt er nog een afmattende dodenmars. Dan is er de bevrijding. Op 22 mei 1945 wordt Gerrit, na bijna 3 jaren van ellende, thuis afgezet in Steenwijk en volgt een weerzien met zijn familie. Zijn vader die al een zwakke gezondheid had overlijdt op Eerste Kerstdag 1945. Gerrit Pit pakt na de oorlog het ‘gewone’ leven weer op en wordt journalist bij de Emmer Courant en ondernemer. Een verzoeningspoging met zijn broer mislukte, onlangs de pogingen daartoe van Gerrit. De oorlog zou hem de rest van zijn leven in de greep houden. Hij heeft zijn hele leven last gehouden  van beelden en ervaringen uit zijn gevangenschap. Op 27 september 2019 overleed Gerrit op 97-jarige leeftijd. Zijn missie was om het boek over zijn oorlogsherinneringen als kampoverlevende aan een breed publiek bekend te maken. Door de uitgave van het boek is aan die wens voldaan. Ik hoop dat deze webpublicatie daaraan mag bijdragen. Ik ben er in ieder geval diep van onder de indruk en het boek heeft mijn blik op een aantal belangrijke maatschappelijke onderwerpen en opvattingen verruimd dan wel bevestigd.

Foto familiearchief: plaquette aan de muur bij voormalig concentratiekamp Sachsenhausen.

Vrijheid

De tegenslagen, ontberingen en ervaringen hebben Gerrit Pit mede gevormd. Het getuigt van karakter dat hij er met vallen en opstaan in slaagde zijn ervaringen te verwerken en ondanks de vele tegenslagen een hoge leeftijd bereikte. De kluwen aan factoren die daaraan heeft bijgedragen is moeilijk te ontwarren. Wat mij ook trof in het boek was het verschil in denken, visie en wereldbeeld tussen Gerrit en zijn broer Piet. Ik ben in 1948 geboren in een gezin van zeven personen, vader, moeder, drie oudere zussen en een oudere broer. Geboren in 1948 ben ik de enige van de babyboomgeneratie. Mijn vader werd tijdens de oorlog na een razzia in mijn geboorteplaats Voorburg opgepakt en voor de Arbeitseinsatz te werk gesteld. Hij heeft bij lange na niet de langdurige ontberingen en zware omstandigheden ervaren die Gerrit Pit beschrijft. Toch heeft de oorlog sporen nagelaten. Terwijl mijn vader in Duitsland was, werden mijn twee oudste zusters tijdens de Hongerwinter overgebracht naar Friesland. Zijn oorlogservaringen hebben ervoor gezorgd dat hij op latere leeftijd nog is behandeld bij het Centrum 45 in Oegstgeest. Hij had de rest van zijn leven moeite met autoriteit en had de neiging zich af te sluiten. Dat zo’n ‘intergenerationeel trauma’ kan doorwerken in een volgende generatie, heb ik zelf ervaren.  Zie de webpublicatie daarover  Excuus premier en ambtelijke ethiek | Jaap Spaans. In 1993 bezocht ons gezin Sachsenhausen en Berlijn, waar op dat moment de in de oorlog vernielde synagoge werd herbouwd en inmiddels met de prachtige koepel weer bepalend is voor het stadsbeeld. Jaren daarvoor hadden we al een bezoek gebracht aan het voormalige concentratiekamp Dachau. De Tweede Wereldoorlog is voor mij een belangrijk onderwerp en zal dat blijven.

Als ik deze webpublicatie plaats, is de wereld getuige van de situatie in Afghanistan. De beelden van wanhopige naar vrijheid smachtende mensen bij de luchthaven van Kabul hebben de wereld verbijsterd. Velen slaagden erin de vrijheid te bereiken. Anderen moesten angstig en ontredderd achterblijven, onzeker over hun toekomst. Als Nederlanders leven we in een bevoorrecht en vrij land. ‘Nooit (w)meer’ of ‘Nie Wider’ is na de Tweede Wereldoorlog voor velen een belangrijke spreuk. Er gebeuren gelukkig ook positieve dingen rond 75 jaar Vrede in Europa.  Op 18 augustus 2021 vertrokken 95 studenten uit Nederland, Duitsland en Polen om samen van Auschwitz naar Herinneringscentrum Kamp Westerbork te fietsen. Daarmee herdenken zij 75 (+1) jaar Vrede en Vrijheid. De tocht was oorspronkelijk gepland voor 2020, maar kon door de COVID-19 pandemie niet doorgaan. Nu dus alsnog. Na zo’n 1320 km, waarvan 850 op de fiets, verwachten de deelnemers op 31 Augustus in Westerbork aan te komen (7). Vrijheid kan niet genoeg benadrukt worden in een tijd, waarin de uitdagingen die in een snel globaliserende wereld  op ons afkomen immens zijn. Foto familiearchief: ‘Nooit meer’ met klaproos 

J.S.

Foto’s: zie verantwoording onder de tekstuele delen

Bronnen 1 t/m  7

1.Anno 2021 is de naam Politie Academie en valt sinds de reorganisatie onder de Landelijke Politie.

2.Website Historiek.net, online-geschiedenismagazine. ‘Concentratiekampen in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog en pagina: ‘Kamp Amersfoort – Concentratiekamp Polizeiliches Durchgangslager Amersfoort’, 15 augustus 2018.

3.Herinneringsboek met relaas van Gerrit Pit ‘Ons vonnis werd in feite levenslang. De oorlogsherinneringen van kampoverlevende Gerrit Pit’. Bewerkt door historici Martin van der Linde en Kay-Leigh de Weerdt. Enige korte citaten en parafrasen uit het boek zijn verderop in deze publicatie overgenomen. Uitgave WBooks, Zwolle, 2021. Verkrijgbaar in de boekhandel (euro 19,50).  Parafrasering, gebruik citaten en omslag met toestemming van de uiitgever.

Dagblad De Stentor, 09-03-21: ‘Steenwijker Gerrit Pit zat 3 jaar in een kamp maar werd in feite veroordeeld tot levenslang’, door Joep Boerboom.

Website RTVoost.nl. ‘Deze twee broers stonden lijnrecht tegenover elkaar in WO2’. Door Jolande Verheij, 12-03-2021. In dit filmpje verklaart Pit dat Kamp Amersfoort een onvoorstelbare hel was, waar hij dagelijks werd geconfronteerd met allerlei mishandelingen.

Website oorlogslevens.nl. Tijdlijn Gerrit Pit.

4.Nationaal Monument Kamp Amersfoort is de moeite waard om te bezoeken. Het houdt de herinnering in stand van het leed dat ca. 47.000 gevangenen moesten doorstaan tijdens de Tweede Wereldoorlog. In dit concentratiekamp heerste een mensonterend regime van honger, mishandeling, dwangarbeid en executies. Op zaterdag 11 en zondag 12 september is het Monumentenweekend. Bron en citaat www.Kampamersfoort.nl  

Websites Kamparchieven.nl en Archieven.nl. ‘Kampen in Nederland, Amersfoort’ en onder 250f Polizeiliches Durchgangslager Amersfoort’ ‘Geschiedenis 1939-1971’.  Onder ‘Na de bevrijding’: Eind jaren zestig werden de gebouwen gesloopt. Slechts een barak, een wachttoren en de klokkenstoel bleven bewaard

5.‘Het boek der kampen’, door Ludo van Eck en Sis van Eeckhout. Pagina 179 over de onmenselijke behandeling van Sovjet-krijgsgevangenen in Sachsenhausen. Uitgeverij Mantenau, Antwerpen (B). Bekende gevangen in Sachsenhausen waren Joop van Elsen verzetsman en later Tweede Kamerlid, Piet Jongeling, journalist/schrijver, verzetsman en later Tweede Kamerlid en de eveneens uit Steenwijk afkomstige Joodse filosoof,  hoogleraar en vrijdenker Leo Polak. Aan de gevel van Kornputsingel 16 in Steenwijk bevindt zich een herdenkingsplaquette met zijn naam. Bronnen websites Parlement.com en Mijnstadmijndorp.nl van het Historisch Centrum Overijssel, verhaal ‘Oud Steenwijker Leo Polak in Sachsenhausen’ waar hij overleed in 1941. Ik heb vele jaren een bijzondere band gehad met Steenwijk. Ik vervulde er regelmatig spreekbeurten in de Bethelkerk aan de Gasthuislaan en had regelmatig gesprekken met gemeenteleden en bezoekers.

6.Website Psychotraumanet. Deze website is de toegangspoort naar informatie over ingrijpende gebeurtenissen, met als 1 van de 10 thema’s ‘de Tweede Wereldoorlog’.

Website ARQ van Centrum 45. Over traumabehandelingen bij ‘Getroffenen WO II’ en ‘Naoorlogse generatie WOII’

7.Citaat van de website Fietsen voor de vrijheid van Auschwitz naar Westerbork (fontys.nl)

Overige geraadpleegde bronnen. Bewust zijn hierbij ook bronnen opgenomen uit mijn geboorteplaats en plaatsen waar ik heb gewoond, om aan te geven dat veel zorgen begonnen in de directe leefomgeving. 

–‘Hoogeveen 1940-1945’ pagina’s 221-230 ‘Honger en kou in Kamp Amersfoort’, waarin Adriaan van der Kooij de ontberingen beschrijft in dit kamp zoals honger en kou. Uitgave Historische Kring Hoogeveen, 1999. Van der Kooij weigerde in februari 1944 gegevens uit het bevolkingsregister te verstrekken en moest onderduiken. Van der Kooij overleeft de gevangenschap en krijgt een schriftelijke waardering van de Amerikanen. Daarboven staat in het boek een aansprekende spreuk van hem: ‘Mij is niets kwaads overkomen. Afgezien van alle ellende’.

–Boek ‘Damsigt. Een wijk apart’. Uitgave Historisch Voorburg, 2016. Pagina 129 e.v. ‘Amersfoort, Neuengamme, Sandbostel’ met brieven uit Polizeiliches Durchgangslager Amersfoort gedateerd 21-3-45 en het Oranjehotel gedateerd 26-1-45..

–Boek ‘Mobilisatie, collaboratie, liberatie. De jaren 1938-1948 in Stadskanaal’. Door Hans Onderwater. Uitgave drukkerij Roorda in Stadskanaal, 1977. Hoe een inwoner na huiszoeking wordt opgepakt en naar Kamp Amersfoort wordt overgebracht. Pagina 157.

–De Oorlogskranten, deel 54 ‘De Holocaust’,  ‘In de kampen des doods’en ‘Voorportaal van de hel’. De Oorlogskranten, deel 23 ‘De Arbeitseinsat’ en ‘Produceren voor de vijand’.