–KANTELDECENNIUM 4: Digitalisering en de informatieoverlast

Gelet op de brede maatschappelijke discussie die wordt gevoerd, is dit hoofdstuk omvangrijker dan andere. U kunt de punten aan het begin afzonderlijk lezen.

“We verdrinken in informatie, maar hongeren naar kennis” – John Naisbett

Om een beeld te krijgen van mijn correspondentie met de overheid is het gewenst een deel van deze correspondentie eerst te lezen:  DIGITALISERING Cor Biometrie Overheid

Digitalisering, privacy en bijvoorbeeld de groeiende macht van de zogenaamde Tech reuzen zijn gevoelige onderwerpen, waar Iedereen tijdens het leven mee te maken krijgt. Vanaf de geboorte tot de dood en nabestaanden zelfs nog daarna. Om opmerkingen over complottheorieën te vermijden, onderbouw ik dit hoofdstuk met meer bronnen dan gebruikelijk. Vooral de context van de bronnen waarnaar wordt verwezen vanuit diverse maatschappelijke invalshoeken en visies, is in deze publicatie van essentieel belang, omdat die aantonen dat het voortrazende maatschappelijke debat over digitalisering breed, intensief en permanent is en zeker geen exclusief onderwerp van complot- en doemdenkers of behoudende gelovigen, zoals wel wordt gesuggereerd. Ik verwijs onder andere ook naar boeken en publicaties van mijzelf, die de afgelopen 3 decennia over het onderwerp zijn verschenen.  In dit hoofdstuk aandacht voor de volgende onderwerpen, die los van elkaar kunnen worden gelezen.

1.Publiek Debat Biometrie. Je gezicht gescand zonder dat je het weet

2.Voor- en nadelen van digitalisering

3.De positie van de overheid

4.Informatie, persoonsgegevens en bestanden

5.Identificatie, Biometrie, slimme camera’s en persoonsregistratie

6.(Cyber)Criminaliteit en andere digitale excessen

7.Het betaalsysteem en kwetsbare burgers

8.Slotconclusie

9.Bronnen en foto’s en illustraties

1.Publiek Debat Biometrie. Je gezicht gescand zonder dat je het weet

Als de intercitytrein op 18 mei 2000 na een vertragingsvrije rit het station van mijn geboorteplaats Voorburg voorbij rolt en het Centraal Station van Den Haag binnenrijdt, berg ik het biometrie dossier dat ik had doorgenomen op en verlaat de trein. Het is nog vroeg en ik ben ruimschoots op tijd voor mijn afspraak. Ik drink snel een espresso bij de Wiener Konditorei aan de Korte Poten en adem vluchtig de sfeer van het verleden in. Tijdens de zestiger jaren, de periode van hippies en flower power, was het een van de vele ontmoetingsplaatsen van progressieve jongeren. Na een wandeling van 20 minuten bereik ik mijn eindbestemming, het gebouw van de Registratiekamer, waar ik was uitgenodigd voor deelname aan Het Publiek Debat Biometrie. De Registratiekamer is belast met toezicht op de naleving van de  privacywetgeving, in die periode onder andere de Wet persoonsregistraties van 1989. In de decennia die volgden is, inherent aan de snelle maatschappelijke ontwikkeling en permanente aanpassing van wetgeving, de naam van de toezichthouder diverse malen gewijzigd. Anno 2021 luidt die Autoriteit Persoonsgegevens (AP). Belangrijkste taak op dit moment is toezien op de handhaving van de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG), Europese wetgeving met nationale jurisdictie op grond van de Uitvoeringswet Algemene verordening gegevensbescherming van 1 januari 2020.

Ik ben een van de 60 genodigden voor het publieke debat, een forumdiscussie over de al dan niet wenselijke toepassing van biometrische identificatie.  Na de publicatie van de achtergrondverkenning ‘At Face Value On biometrical identification and privacy’ door de Registratiekamer in samenwerking met TNO, waren er in ambtelijke kringen vragen gerezen over de ethische en juridische aspecten van biometrische identificatie. Die reacties overtuigden de overheid van de noodzaak om een publiek debat te houden. Biometrie is een verzameling van technieken gebaseerd op het meten van unieke menselijke kenmerken en daardoor zeer geschikt voor (massa)identificatie. Vormen van biometrische identificatie zijn gezichtsherkenning, vingerscans, DNA, irisscans, gedragskenmerken, stemherkenning etc. Verderop onder punt 5 ga ik dieper in op deze vorm van identificatie. De aanwezigen waren het over een belangrijke conclusie met elkaar eens: het meten van biometrische gegevens zonder dat mensen dit weten vereist bijzondere aandacht. Tevens was er de vraag of het registreren van biometrische kenmerken op gespannen voet staat met de lichamelijke integriteit zoals vastgelegd in artikel 11 van de Grondwet. Helaas ging het onderwerp pas jaren later ‘leven’ bij de massamedia en een breed publiek. Vanuit 2021 terugblikkend, is het duidelijk dat biometrische identificatie veel ingrijpender is dan toen werd ingeschat. Voor 18 mei 2000 had ik al uitgebreid over dit onderwerp gecorrespondeerd met bewindslieden en Kamerleden. Het publiek debat overtuigde mij ervan, dat de ongebreidelde computerisering en digitalisering van de samenleving aan de basis zou liggen van toekomstige maatschappelijke spanningsvelden, bijvoorbeeld tussen privacy en rechtshandhaving, innovatiedrang en zorgvuldigheid om maar niet te spreken over het snel groeiende aantal excessen bij gebruik van algoritmes, de sterke toename van cybercrime, datalekken en de groeiende informatieoverlast. Het publiek debat werd afgesloten met de slotconclusie dat biometrische identificatie een belangrijke trend is binnen de beveiliging, maar dat een verantwoorde inzet van biometrische identificatie betekent dat rekening wordt gehouden met de wetgeving voor de bescherming van persoonsgegevens. De lezer moet na het lezen van dit hoofdstuk zelf maar beoordelen wat er in de praktijk van die conclusies terecht gekomen? (1).

2.Voor- en nadelen van digitalisering

Digitalisering is een uitermate complex en dynamisch onderwerp, dat onmogelijk is samen te vatten in één hoofdstuk. Ik beperk mij in dit hoofdstuk dan ook tot de essentie, korte opsommingen van onderwerpen die een belangrijke impact hebben gehad op mijn leven dan wel een grote ethisch-maatschappelijke invloed hebben.

Belangrijke voordelen

Dat digitalisering en technologische innovatie veel maatschappelijke voordelen opleveren staat vast. Iedere keer als ik een omvangrijk document of foto’s met een muisklik opsla, ben ik onder de indruk van de mogelijkheden die de computer biedt en mijn fysieke en mentale mogelijkheden op veel gebieden overstijgen. Tijdens de corona pandemie konden veel werknemers vanuit huis werken, waardoor zij zelf en hun omgeving minder risico op besmetting liepen. Kerkdiensten konden online worden gevolgd en er werden digitale handelsmissies uitgevoerd. Onlangs werd vanuit Den Haag een mondiale, door Nederland geïnitieerde digitale klimaatconferentie gehouden, waaraan belangrijke internationale leiders en VIP’s een bijdrage leverden. Binnen de sector transport en logistiek heeft automatisering ervoor gezorgd dat er minder bureaucratie is aan de grenzen en de bereikbaarheid en veiligheid voor personeel onderweg sterk is verbeterd. In de gezondheidszorg levert technologie een belangrijke bijdrage aan onderzoek, diagnostiek, behandeling en e-health monitoring. Bij de rechtshandhaving kunnen moderne technieken worden ingezet om de criminaliteit te bestrijden en kunnen cold cases (oude zaken) worden opgelost. In alle maatschappelijke sectoren heeft digitalisering geleid tot innovatie, efficiencyverbetering, veiligheid en talrijke andere voordelen. We ervaren dagelijks het gemak van pinnen en kunnen een virtuele wandeling maken in een ander werelddeel. Door nieuwe media vervagen landsgrenzen, zijn de communicatiemogelijkheden sterk verbeterd en kunnen vermiste personen worden opgespoord. Complex onderzoek, bijvoorbeeld op het gebied van genetica en nanotechnologie, kan alleen plaats vinden dankzij computertechnologie. Digitalisering heeft de efficiency in veel maatschappelijke sectoren verbeterd. Estland is voor velen een voorbeeld, ook wel het Walhalla van de digitale wereld genoemd. Het land heeft een voortvarende digitale overheid met hoogwaardige infrastructuur, waarbij bestanden vergaand zijn gekoppeld en nagenoeg alles online kan worden geregeld. Voordelen zijn goede beveiliging maar ook het feit dat de burger zelf toegang heeft tot zijn data, dus alles wat over hem of haar wordt verwerkt en opgeslagen.  

Belangrijke nadelen

De grote afhankelijkheid van computertechnologie maakt ons echter ook kwetsbaar en hoe meer de samenleving gedigitaliseerd raakt, hoe intensiever de zwaarwegende nadelen aan de oppervlakte komen. Een aantal komt in dit hoofdstuk uitgebreid aan de orde. In het Global Risks Report  van het World Economic Forum van 2012 en recentere jaren, worden cyberproblemen zoals cybercriminaliteit, fraude met informatie en de uitval van vitale systemen, beschouwd als mondiale grensoverschrijdende kernproblemen. De computer die zoveel voordelen bracht, creëert tegelijk universele problemen, waarvan de gevolgen nauwelijks zijn te overzien. De privacy-discussie begon schoorvoetend begin jaren tachtig. De introductie van biometrie twee decennia later was een belangrijke fase en anno 2021 kunnen we in de praktijk vaststellen hoe noodzakelijk de vroege waarschuwingen waren. We zijn meetbaar en transparant geworden. Door de invoering van nummeridentificatie en moderne identificatiesystemen, kunnen databestanden effectief worden gekoppeld. Daardoor is de intensiteit van de persoonsregistratie sterk toegenomen. Vaak gaat het om de verwerking van bijzondere persoonsgegevens over gezondheid, ras of levensbeschouwing. Gevoelige informatie, waarvan misbruik kan worden gemaakt. Datamining maakt het mogelijk profielen op te stellen voor marketingdoeleinden, maar ook voor selectie. Cybercrime als hacking en identiteitsfraude, behoren tot de snelst groeiende vormen van criminaliteit. Bepaalde criminelen richten zich vooral op kwetsbare groepen zoals senioren en mensen met een beperking. Slimme meters brengen ons energieverbruik in kaart, drones observeren ons vanuit de lucht. Veel mensen lijden onder cyberstress door (te) intensief gebruik van computertechnologie en er is een duidelijke toename van het aantal computer gerelateerde verslavingen, zoals gok- en internetverslaving (cyberfrenie) en excessen via sociale media. Door de snelheid van nieuwe media en de groeiende informatieoverlast, is ons bestaan ingewikkelder geworden. Zoals de meeste burgers gebruik ik ook computertechnologie, maar leg mij daarbij wel beperkingen op vooral bij gebruik van sociale media. Van bezinning of een publiek debat over digitalisering waarop van diverse zijden sterk werd aangedrongen, is weinig terecht gekomen. De digitaliseringstrein raast op volle snelheid door (2).

3.De positie van de overheid

Veiligheid is een kernopdracht van de overheid. Zij is er om de burger te beschermen en de Grondwet (GW) vormt de basis voor de verhouding tussen de overheid en burgers. Uit de GW vloeit ook de privacywetgeving voort, onder andere de artikelen 10 en 11. De overheid speelt in de digitaliseringsdynamiek een belangrijke rol, maar creëert tegelijk dilemma’s. Met een vooruitziende blik concludeerde privacy deskundige drs. Jan Holvast reeds in 1985, in de voor die tijd opzienbarende Verkenning van het binnenlands bestuur ‘De overheid als privacy-beschermer versus de overheid als privacy-bedreiger’, dat de overheid tussen twee vuren zit. Aan de ene kant voert zij het beheer over talloze registraties, aan de andere kant heeft zij de plicht maatregelen te treffen ter bescherming van de persoonlijke vrijheid’, zoals de GW voorschrijft. Ik kan voorbeelden geven uit mijn werkzame leven als ambtenaar, waarbij de overheid regels overtrad. In die tijd waren dat nog futiliteiten vergeleken met de huidige situatie, daarom laat ik bij voorkeur excessen uit de geschiedenis en actuele misstanden spreken. De nummeridentificatie in Nazi Duitsland, was een perfectionering van oude, door overheden gebruikte dan wel toegestane identificatiesystemen, zoals het brandmerken en nummeren van slaven. Angst, controle en repressie beheersten het leven in het Nazisysteem, dat was gefundeerd op intensieve persoonsregistratie en een algemene identificatieplicht. In een voor die tijd perfect (gründlich) registratiesysteem, werden enorme hoeveelheden informatie verwerkt, op alle bestuurlijke niveaus. Een Hoogeveense historicus beschreef gedetailleerd hoe een overijverige burgemeester al direct na de bevrijding gegevens van Joden aan de bezetter verstrekte en hoe later Joodse goederen in beslag werden genomen. Hoe erg het toen ook was, de persoonsregistratie anno 2021 is vele malen omvangrijker en wordt toegepast op een mondiale schaal. Rond de inmiddels bekende Toeslagenaffaire is via uitgebreid onderzoek door de Parlementaire Ondervragingscommissie Kindertoeslag vastgesteld, dat duizenden burgers onterecht als fraudeurs waren aangemerkt. Informatie speelde een cruciale rol (3).

4.Informatie, persoonsgegevens en bestanden

De Ondervragingscommissie stelde onder andere vast dat de informatievoorziening vanuit de rijksoverheid onvoldoende was. Op het hoogste niveau is de Tweede Kamer bij herhaling niet tijdig, onvolledig of onjuist geïnformeerd over de kinderopvangtoeslag. Achter de gebrekkige informatievoorziening gaat een tekortschietende informatiehuishouding schuil. Bij alle ministeries waar de commissie onderzoek van enige omvang heeft verricht, bleek de informatiehuishouding onvoldoende op orde. Aanpak van dit probleem moet een prioriteit zijn. Tevens was er het advies om een regeringscommissaris voor informatievoorziening aan te stellen. De maatregelen zijn nodig voor het goed functioneren van de ministeries, van de parlementaire democratie en van de controlerende functie van de media. Bij de fraudeaanpak van de kinderopvangtoeslag zijn grondbeginselen van de rechtsstaat geschonden. Een vergissing bij een aanvraag werd al gauw als fraude gezien, waardoor ouders ten onrechte gebrandmerkt zijn als opzettelijke fraudeurs. Dit verwijt treft niet alleen de uitvoering – specifiek de Belastingdienst/Toeslagen – maar ook de wetgever en de rechtspraak.

Foto Andre Weima: 2006 Uitreiking boek Biometrie Identificatie aan (toen nog) Kamerlid Arie Slob

Door deze overtredingen heeft de minister van Financiën, als verwerkingsverantwoordelijke voor de verwerkingen van Toeslagen, gehandeld in strijd met het beginsel van behoorlijkheid, neergelegd in artikel 5, eerste lid, aanhef en onder a, van de AVG en artikel 6 van de (in die tijd geldende) Wbp. De misstanden hadden een dusdanig negatief effect op de ‘gebrandmerkte’ burgers, dat er stemmen opgaan om een nieuw BSN nummer aan te vragen zodat met een schone lei kan worden begonnen. Volgens mij een novum en ik betwijfel of Artikel 7 en 8 onder 3 van de Wet algemene bepalingen Burgerservicenummer dit toestaat. Daarin staat immers: Onze Minister draagt er zorg voor dat een nummer dat als Burgerservicenummer kan worden toegekend slechts éénmaal wordt aangemaakt en ter beschikking gesteld aan een bestuursorgaan dat bevoegd is het nummer toe te kennen. Bij dit gevoelige dossier wordt duidelijk, dat waarschuwingen uit het verleden in de wind zijn geslagen. Reeds in 2007 pleitte het Rathenau Instituut, dat advies uitbrengt aan overheid en parlement, voor meer openheid van de overheid en een betere informatievoorziening’. De coronapandemie levert extra risico’s voor datalekken op. De politie arresteerde eind januari 2021 twee personen die worden verdacht van illegale datahandel. Er werd gehandeld in miljoenen adresgegevens, telefoon- en Burgerservicenummers (BSN), afkomstig uit de twee belangrijkste coronasystemen van de GGD. Een zeer kwalijke zaak omdat misbruik van informatie, vooral medische informatie en identiteitsfraude, ernstige en langdurige schade kunnen berokkenen aan de slachtoffers. Een hoogleraar ICT & Recht bestempelde de illegale datahandel als diep schokkend.

In de AVG worden volgens artikel 1 onder 1 en 2 regels vastgesteld voor de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en het vrije verkeer van persoonsgegevens. Tevens beschermt het de grondrechten en de fundamentele vrijheden van natuurlijke personen en met name hun recht op bescherming van persoonsgegevens. In artikel 4 staan de definities die relevant zijn voor dit hoofdstuk o.a. persoonsgegevens (alle informatie over een geïdentificeerde of identificeerbare natuurlijke persoon), verwerking (een bewerking van persoonsgegevens, al dan niet uitgevoerd via geautomatiseerde procedés) en bestand (elk gestructureerd geheel van persoonsgegevens die volgens bepaalde criteria toegankelijk zijn). Voor de exacte beschrijving en andere definities verwijs ik naar de wetstekst. De burger heeft veel rechten zoals het recht op inzage en correctie van geregistreerde persoonsgegevens, waarvan ik zelf in het verleden diverse malen gebruik heb gemaakt (4).

5.Identificatie, Biometrie, slimme camera’s en persoonsregistratie

Identificatie oftewel het vaststellen van iemands identiteit, is een cruciaal begrip in de moderne gedigitaliseerde samenleving. Nederland heeft een algemene identificatieplicht, dus ook de zwetende hardloper moet zich kunnen legitimeren. De gemiddelde burger identificeert zich dagelijks vele malen zoals bij digitale transacties, via DIGID, bij het lenen van boeken etc. De ruggengraat van persoonsregistratie is het Burger Service Nummer (BSN) dat voortvloeide uit het A-nummer uit de gemeentelijke basisadministratie en het Sofinummer. Het BSN is een persoonsnummer, dat in de eerste plaats bedoeld is voor het contact tussen burgers en de overheid. Organisaties buiten de overheid mogen het BSN alleen gebruiken als dat wettelijk is bepaald. Dit geldt bijvoorbeeld voor zorgverleners, zoals huisartsen, apotheken en zorgverzekeraars en bepaalde volgsystemen. Omdat met het BSN gemakkelijk een koppeling kan worden gemaakt tussen informatie uit verschillende bestanden, brengt het gebruik ervan privacy risico’s met zich mee. Bijvoorbeeld misbruik van persoonsgegevens en identiteitsfraude. Ik verwacht dat in de verdere toekomst de burger een uniek nummer krijgt dat geschikt is voor massaal digitaal gebruik. Wat veel burgers niet beseffen is dat een nummer de ‘zoeksleutel’ kan zijn om informatie te verzamelen en verwerken. Nummeridentificatie is zeg maar de ‘digitale kapstok’, waaraan alle verzamelde persoonsgegevens worden opgehangen. Deze vorm van identificatie is een logisch gegeven in een digitale samenleving, maar het nadeel is dat het in bepaalde situaties mensen kan reduceren tot nummers. Dat was een van de problemen tijdens de Tweede Wereldoorlog, toen de Joden eerst een Jodenster kregen en later in de vernietigingskampen een getatoeëerd nummer op de arm. Met behulp van onder andere moderne biometrische identificatiesystemen zal het in de toekomst mogelijk zijn een bevolking massaal nauwgezet te volgen. Anno 2021 beschikt China over een zogenaamd surveillance systeem, waarmee de bevolking via slimme camera’s met gezichtsherkenning in seconden kan  worden geïdentificeerd en gevolgd. En dat zonder het te weten. Het systeem is in een betrekkelijk korte periode geïmplementeerd en zal verder worden geperfectioneerd. Ik zou dit voorbeeld met tientallen andere kunnen aanvullen. In december 2020 gaf de AP een formele waarschuwing aan een supermarkt vanwege gezichtsherkenning’. In feite vinden de identificatie excessen, waarvoor werd gewaarschuwd tijdens het Publiek Debat Biometrie, twee decennia later massaal plaats en deskundigen voorzien een door biometrische identificatiesystemen gedomineerde samenleving. Velen maken zich grote zorgen over deze ontwikkeling en ik begrijp die zorgen. Hoe belangrijk deze ontwikkeling is blijkt wel uit het feit dat kritische ambtenaren hun kritiek op het systeem moesten inslikken. De burgerrechtenorganisatie Privacy First diende in 2011 een verzoek in op grond van de Wet Openbaarheid Bestuur (WOB) om inzicht te krijgen in de gang van zaken rond de invoering van het biometrisch paspoort.  Het zou een van de meest uitgebreide en langdurige WOB-verzoeken worden, dat pas in 2020 werd afgerond. Omdat het ook om informatie van mijzelf ging, heb ik er in 2020 een afzonderlijke webpublicatie aan gewijd (5) zie ook –Wet openbaarheid van bestuur: Omvangrijk verzoek biometrie | Jaap Spaans ).

6.(Cyber)Criminaliteit en andere digitale excessen

Tijdens de coronapandemie is het aantal cyberdelicten sterk toegenomen. Een van den redenen is dat er door de lockdown meer online activiteit is. Opvallend is dat zelfs de Fraudehelpdesk slachtoffer was van spoofing een nieuwe vorm van cybercriminaliteit. Tevens werden er datalekken geconstateerd bij een callcenter van de GGD, welke organisatie een belangrijke rol speelt bij het bestrijden van de pandemie. Eind januari bleek ook nog dat het probleem al enige maanden bekend was. Tijdens een voordracht in september 2008 met de toepasselijke titel ‘Big Brother is Watching You’, kwalificeerde de toenmalige korpschef van de politieregio Rotterdam Rijnmond, Aad Meijboom, cybercrime als: ‘een fenomeen waar een aantal jaren geleden niemand van gehoord had, maar waar we nu volop mee bezig zijn. We zitten in een ratrace met slimme criminelen en moeten met de tijd meegaan’. Hij sloeg de spijker op de kop en onderstreepte de uitdagingen waarvoor onze overheid staat zoals de snelheid waarmee ontwikkelingen zich voltrekken. Cybercrime zou nog drie jaar een blinde veiligheidsvlek blijven. Ruim een decennia verder is de waarschuwing ingedaald en de naïviteit verdwenen. Onder cybercrime (computercriminaliteit) verstaan we criminele activiteiten, waarbij informatie en communicatie technologie (ICT) wordt gebruikt. Het is een van de snelst groeiende vormen van criminaliteit, met een grensoverschrijdend karakter. Omdat we als individu en samenleving afhankelijk zijn geworden van ICT, beschouw ik cybercrime als een risico voor zowel onze rechtsstaat als de internationale rechtsorde. De grensoverschrijdende aspecten bemoeilijken de vervolging en de opsporing. Identiteitsfraude, hacking (computervredebreuk) en virussen vormen bijzondere risico’s. Bij identiteitsfraude wordt illegaal gebruik gemaakt van iemands persoonsgegevens. Criminelen kunnen zo producten en diensten verkrijgen op andermans naam, een bankrekening openen, toeslagen aanvragen of bestellingen doen via internet. De strafbaarstelling ligt met name in de achterliggende delicten zoals diefstal van een creditcard, valsheid in geschrifte of oplichting. Hacking is als afzonderlijk delict strafbaar gesteld in artikel 138ab van het Wetboek van Strafrecht. In mei 2013 vond er voor het eerst een grootschalige cyberbankroof plaats. Een trieste mijlpaal, die aangeeft dat er werk aan de winkel is voor de overheid en in het bijzonder de Fraudehelpdesk en het Centraal Meldpunt Internetoplichting van de politie.

Cyberwar

Als onder cybercrime wordt verstaan criminele activiteiten waarbij ICT wordt gebruikt, zou naar taalkundige logica cyberwar moeten worden gedefinieerd als ‘oorlogsvoering waarbij gebruik wordt gemaakt van ICT’. Die logica gaat niet geheel op. Allereerst omdat bij oorlogsvoering al decennia lang gebruik wordt gemaakt van computertechnologie. Zoals vaak bij nieuwe ontwikkelingen, liep de oorlogsindustrie voorop. Moderne gevechtsvliegtuigen zijn volgestouwd met technologie en veel wapens en raketsystemen zijn computergestuurd. Soldaten op het moderne slagveld maken al volop gebruik van ICT. Robotica, oftewel gebruik van robots die zelf beslissingen nemen, is in opmars. Bij het hoofdstuk over drones gaf ik al aan, dat dit aanpassing van het oorlogsrecht vereist. Deskundigen zijn bezorgd dat cyberaanvallen deel gaan uitmaken van conventionele oorlogsvoering, bijvoorbeeld door datanetwerken van een land te ontregelen tijdens de eerste fase van een militair offensief. Door hacking kunnen niet alleen computergestuurde wapensystemen worden gemanipuleerd, maar ook vitale infrastructuur en burgerdoelen lam worden gelegd. Totale chaos kan het gevolg zijn. Landen investeren steeds meer geld in hun cyberdefensie en cyberspionage. Ik noem het de cyberwapenwedloop. De grens tussen cybercrime en cyberwar is flinterdun. Nu al vinden er cyberaanvallen plaats door overheden, die in strijd zijn met het eigen nationale strafrecht. Tegenhacken is een van de grensoverschrijdende ethische en juridische dilemma’s, waarmee overheden worden geconfronteerd. Mag een overheid bij een cyberaanval vanuit het buitenland een tegenaanval uitvoeren en wat kunnen daarvan de gevolgen zijn? Deskundigen pleiten voor een aanpassing van het oorlogsrecht en bindende internationale afspraken. Een aanzienlijk deel van de burgerlijke infrastructuur is gedigitaliseerd. Bepaalde civiele systemen zoals elektriciteitsnetwerken en ziekenhuizen, zouden moeten worden beschermd tegen de gevolgen van cyberwar en ook humanitaire hulp zou niet mogen lijden onder cyberaanvallen. Gezien de geschiedenis heb ik weinig vertrouwen in het zelfregulerend vermogen van de mensheid. Ik realiseer mij, dat velen die visie te pessimistisch zullen vinden (6).

7.Het betaalsysteem en kwetsbare burgers

Door een aantal oorzaken zijn er momenteel grote veranderingen in het betaalsysteem in ons land. Door de corona pandemie en de noodzakelijke lockdowns werden pinnen en andere vormen van digitaal betalen krachtig gestimuleerd. Contant geld werd in de beginfase van de pandemie ook beschouwd als een mogelijke besmettingsbron en een aantal winkels weigerde contante betaling. Banken en andere voorstanders van digitaal betalen maakten dankbaar gebruik van de mogelijkheden die de pandemie bood en stimuleerden de digitalisering. Banken maakten gebruik van de situatie en voerden versneld plannen uit om het aantal bankfilialen te reduceren. Van de drie grote Nederlandse banken sloten er in 2020 twee hun bankfiliaal in mijn woonplaats. De derde grote bank kondigde ook toekomstige sluiting van bankfilialen aan en mogelijk wordt er nog een bankfiliaal in mijn woonplaats gesloten. Ik ben tegenstander van dit beleid omdat er onvoldoende rekening wordt gehouden met kwetsbare burgers zoals bepaalde groepen senioren, en mensen met een beperking bijvoorbeeld degenen die minder taalvaardig zijn. Zij worden in toenemende mate afhankelijk van derden zoals familie zorgverleners, bewindvoerders of mantelzorgers. We hebben de mond vol over participatie en burgerschap, maar staan toe dat dit gebeurt. Seniorenorganisatie KBO-PCOB maakte op 30 januari 2021 op de website bekend: ‘Verplicht op internet: senioren zijn zat zijn’ een indringend maatschappelijk signaal dat door de media werd overgenomen. Onderzoek had uitgewezen  dat negen van de tien internetloze (91%) en de helft (46%) van de online senioren het over één ding eens zijn: zij zijn het zat dat ze meer en meer verplicht worden om van alles via internet te doen. Bijna alle senioren vinden daarom ook (98% offline senior, 94% online senior) dat bedrijven en overheden altijd een alternatief moeten bieden voor mensen zonder internet. Ik sluit mij als senior bij die conclusie aan. (Foto kantoor DNB tevens copyright).

Het betalingsverkeer is een hoeksteen voor iedere samenleving. Nog maar enige decennia geleden vonden nagenoeg alle betalingen contant plaats. De introductie van de betaalcheque was een revolutionaire gebeurtenis. Toen een grote bank in 1984 aankondigde dat er een tijd zou komen dat we geld uit een automaat zouden betrekken en met een pasje zouden betalen, leek dat sciencefiction. Ruim 3 decennia later zijn we de verbazing voorbij. Overheid en bedrijfsleven stuurden het proces, door digitale dienstverlening te stimuleren en contante betaling of transacties te ontmoedigen. Nadat veranderingen eenmaal waren afgedwongen, volgden er andere stappen zoals het einde van betaalcheques en de gratis betaalrekeningen, sluiting van bankfilialen, reductie van het aantal geldautomaten en verhoging van stortingskosten voor contant geld. Een andere factor was het aantal plofkraken, waardoor er veiligheidsrisico’s ontstonden voor wooneenheden in de directe omgeving boven geldautomaten. Door de ongebreidelde digitalisering is de macht van banken en andere financiële instellingen als een boemerang op de samenleving teruggeslagen. In de haast en gretigheid om geld te verdienen en veranderingen door te voeren, zijn cruciale aspecten over het hoofd gezien. Vaak ontbrak het aan visie en inzicht. Bij het begin van de financiële crisis in 2008, werd snel duidelijk dat bedrijven, banken en overheden hun hand hadden overspeeld. Er was een systeem in het leven geroepen, zonder dat men voldoende inzicht had in wereldwijde verbanden en netwerken. Deskundigen spraken elkaar tegen, nationale en Europese financiële toezichthouders bleken machteloos. Cyprus was toen een tragisch dieptepunt. De aanblik van wanhopige Cyprioten, die geen geld meer konden pinnen of spaargeld geheel of ten dele zagen verdampen, heeft ons met de neus op de harde feiten gedrukt. Een bankrun zou bij een volgende crisis overal kunnen toeslaan. Het Jaarverslag 2012 van De Nederlandse Bank (DNB), volgend op de financiële crisis was ten aanzien van het betalingsverkeer duidelijk: ´Hoewel het aandeel contante betalingen daalt, blijft cash een kernrol vervullen in het betalingsverkeer. Het is daarom van groot belang dat ook dit onderdeel van het betalingsverkeer veilig, betrouwbaar en efficiënt is en dat cash als algemeen bruikbaar betaalmiddel beschikbaar blijft´. De DNB geeft er ook een argument bij. ‘Naarmate het pinnen een grotere rol gaat spelen in het Nederlandse betalingsverkeer, neemt het belang van de beschikbaarheid en betrouwbaarheid van de achterliggende systemen toe. Het is gebleken dat telecom een relatief zwakke schakel is in de pinketen’. Grootschalige cyberaanvallen en zelfs een wereldwijde bankroof door een cyberbende in april en mei 2013, legden een zenuw bloot bij zowel de banken als de samenleving. Systemen blijken minder veilig en betrouwbaar dan ons altijd is voorgehouden. Digitalisering van het betalingsverkeer werd gestimuleerd, vanuit de gedachte dat het de veiligheid zou bevorderen. Helaas durven slechts weinigen de volgende vraag te stellen, laat staan te beantwoorden: waarom is de samenleving er sinds de massale invoering van computertechnologie niet veiliger op geworden? (7). Lees ook een eerdere publicatie hierover op deze website https://www.jaapspaans.nl/cashloze-samenleving-een-heilloos-streven/

Reactie DNB op mijn mail over betaalverkeer

Mail die ik zond aan DNB op 26/6/19 en op 29/6/19 werd beantwoord: Het aantal zorgelijke signalen vanuit de samenleving neemt snel toe. Bepaalde categorieën burgers als kwetsbare senioren, mensen met een beperking en laaggeletterden zijn niet in staat het tempo van digitalisering te volgen. De huidige ontwikkelingen met de dominantie van computertechnologie en digitalisering, komt voor veel burgers op gespannen voet te staan met het belangrijke grondrecht van bescherming van de persoonlijke levenssfeer, zoals vastgelegd in artikel 10 van de Grondwet en artikel 8 van het Europees Mensenrechtenverdrag (EVRM). Deze burgers worden in toenemende mate afhankelijk van derden zoals familie, mantelzorgers, zorgverleners en anderen. Een situatie die niet alleen het veiligheidsgevoel bij mensen kan aantasten, maar ook negatieve gevolgen kan hebben voor de zelfstandigheid, actief burgerschap en sociale integratie.

Quote uit reactie DNB op mail: Als gevolg van de toenemende digitalisering van de maatschappij en het betalingsverkeer, verschuiven fysieke steeds meer naar digitale betaaldiensten. Het MOB vindt het belangrijk dat betaaldiensten voor iedereen bereikbaar en toegankelijk zijn.

8.Slotconclusie. 

Lees eerst de volgende publicatie die ik schreef in februari 2015 (foto in publicatie i.v.m. copyright verwijderd: De mens als CYBORG De Oogst

De digitalisering van de samenleving zal dit decennium versneld doorzetten. Het is een onomkeerbaar proces. In het decennium dat achter ons ligt is een groot aantal studies, rapporten en andere publicaties verschenen over de invloed van computertechnologie. Een van de zorgen is ‘Digitale verlamming’. De grote afhankelijkheid van ICT en de kwetsbaarheid als gevolg daarvan, zijn risicofactoren. Digitale onveiligheid, met name cyberterrorisme en cybercriminaliteit, worden beschouwd als belangrijke dreigingen die de samenleving kunnen verlammen en ontwrichten. De overheid zal proportionele maatregelen moeten nemen om deze dreiging te pareren en dat zal de druk op de rechtsstaat vergroten. De behoefte aan krachtig leiderschap om de talrijke grensoverschrijdende problemen en uitdagingen het hoofd te bieden groeit. Niet alleen op nationaal niveau maar ook internationaal en mondiaal. Wat zijn de consequenties van de massale inzet van ICT voor de relatie overheid-burger, welke tendensen zijn daarin en wat is de betekenis van deze consequenties vanuit de verantwoordelijkheid van de overheid wanneer ze ICT inzet in bedrijfsvoering, beleid en uitvoering?

We zijn zo bevoorrecht te leven in een democratische rechtsstaat en dat kunnen we maar beter zo houden. We mogen echter de macrocontext van het globaliseringsproces, die de mensheid in de richting sturen van krachtig leiderschap, niet negeren. We zien in toenemende mate dat grondrechten worden geschonden in landen, zoals beperking van de vrijheid van meningsuiting, desinformatie etc. Vast staat dat geen enkel land op deze planeet in staat is, de vele grensoverschrijdende problemen waarvan ik de belangrijkste beschrijf in dit digitale boek, op te lossen zonder hulp van anderen. In hoofdstuk 11 van mijn boekje De Cybersamenleving heb ik reeds in 2013 een overzicht opgenomen van grensoverschrijdende problemen die de mensheid bedreigen. Een van de punten was ‘UITBRAAK VAN INFECTIEZIEKTEN EN DIERZIEKTEN EN ZIEKTEN EN VIRUSSEN DIE VAN DIEREN OP MENSEN KUNNEN OVERGAAN (ZOONOSEN)’ (citaat op pagina 37 van mijn boek Cybersamenleving CV+BW). Anno 2021 ervaren we in de praktijk hoe ernstig en ontwrichtend die gevolgen kunnen zijn. Boek is gratis te downloaden van de pagina Boeken op deze website .

Sceptici van de ongebreidelde digitalisering zijn te vinden in alle maatschappelijke geledingen en richtingen. Cybercrime, infectieziektes en economische en financiële crises die mondiale systemen kunnen ontregelen en protectionisme zijn slechts enkele van de core global risks (mondiale kernproblemen) waarmee de mensheid wordt geconfronteerd en jaarlijks te vinden zijn in het global risks landscape van het World Economic Forum. In de tijd dat ik regelmatig lezingen hield over dit onderwerp, haalde ik vaak een publicatie aan uit NRC Handelsblad van vrijdag 8 juli 1988 met als kop ‘Profeet Johannes waarschuwde al tegen plastic geld. De auteur  begint de publicatie met een Bijbels citaat, namelijk Openbaring 13:16-17. Daar gaat het over een tijd dat mensen in een totalitair systeem worden buiten gesloten van het geldverkeer en niet kunnen kopen of verkopen. Ik heb het artikel bewaard, omdat ik het een opmerkelijke visie vond voor deze liberale krant. Feit is echter dat wat daar staat beschreven in dit informatietijdperk realiseerbaar is. Mensen worden als ‘met een druk op de knop’ geïsoleerd en buiten gesloten. In geseculariseerde kringen zal er lacherig over worden gedaan of het artikel worden beschouwd als complottheorie, maar Orwells boek Big Brother was en is ook in die kringen een bestseller. De kritiek is dan ook te gemakkelijk in een tijd dat overheden en media dagelijks de macht van Tech reuzen aan de kaak stellen. Het WOB verzoek dat ik beschreef is ingediend door progressief denkende burgers. Wie de Kamerdebatten in ons parlement volgt en intensief de media volgt, kan geen andere conclusie trekken dan dat de zorgen over onze snel digitaliserende samenleving groeien (8).

Foto’s en illustraties: Scanauto in winkelcentrum Jaap Spaans. Boekuitreiking Kamerlid Slob , Andre Weima. Vingerafdruk Nationale Beeldbank NBB Koch Studios. Cameraopstelling Nationale Beeldbank, Nico Groothausen. Omslag boek Cybersamenleving  Plan Support. Rechten DNB, Kantoor DNB Amsterdam. Jaap Spaans: Informatiedragers: wees er zuinig op.

9.Bronnen. Om de tekst leesbaar te houden en een overdaad aan bronverwijzingen in de tekst te voorkomen, zijn de bronnen geclusterd naar onderwerp. Bij iedere bron staan aan het begin 2 streepjes —  

  1. –Achtergrondstudie en verkenning ‘At Face Value On Biometrical Identification and Privacy’. De Registratiekamer in samenwerking met TNO, september 1999. –Verslag Publiek Debat Biometrie. Notulist Theo Hooghiemstra, 18 mei 2000. Pagina 4. –Bijeenkomst van het Nederlands Biometrie Forum te Zutphen, 25/3/02.
  2. –‘E-Estonia: het Walhalla van de digitale wereld’. Website Nieuwsredactie fhj 3/6/19.– ‘Estland als digitaal voorbeeld’. Trendwatcher Farid Tabarki in WNL Op Zondag 24/1/21.
  3. –Verkenning van het binnenlands bestuur ‘De overheid als privacy-beschermer versus de overheid als privacy-bedreiger’ , nr. 16 november 1985. Citaat pagina 1. Uitgave Ministerie van Binnenlandse Zaken, Directoraat-Generaal Binnenlands Bestuur. –‘De lijsten, de vreselijke lijsten’ , ‘Politie van Hoogeveen en in beslagname van Joodse goederen’ en ‘Het wegvoeren van de Joodse gemeenschap. De betrokkenheid van onze politie’ door historicus Albert Metselaar. Hoogeveensche Courant, respectievelijk 1/10/12,  3/7/20 en 2/10/29. –‘Ontneem Tjalma ereburgerschap en geef park andere naam’, Harald Buit, Dagblad van het Noorden, 24/1/19. — ‘1984’, George Orwell, gepubliceerd in 1949. Uitgever: Secker & Warburg. –Waarschuwingen op de website van Alliantie Digitaal Samenleven van prinses Laurentien, demissionair staatssecretaris Raymond Knops en VodafoneZiggo-ceo Jeroen Hoencamp, oprichters van de alliantie (17/1/21). — ‘We laten ons teveel sturen door de ongeremde digitalisering’, een interview met Yvonne Hofstetter, expert kunstmatige intelligentie door Saskia Jonker en Joris Kooiman in Het Financieele Dagblad, 4/2/17. — ‘Europa moet ons redden van grote Tech bedrijven’. Interview met Jonathan Taplin door Sandra Olsthoorn in Het Financieele Dagblad, 5/2/18. — ‘Wie neemt het op tegen Big Brother’, Karin Spaink, De Volkskrant, 28/1/2006. –‘Gevaar van ‘digitale’ meltdown neemt toe’, Wilco Dekker, De Volkskrant, 26/8/13. — ‘Op weg naar digitale horigheid’. Syp Wynia in opinieblad Elsevier, 14/1/17. PETITIE CYBERVEILIGHEID 2E kAMER
  4. –Rapport ‘Ongekend Onrecht’ van de Parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag van de Tweede Kamer, onder andere pagina 99/132 en persbericht aanbieding verslag aan de voorzitter van de Tweede Kamer op 17 december 2020. — ‘Onderzoeksrapport van de Autoriteit Persoonsgegeven Belastingdienst/Toeslagen z2018-22445’, 16/7/20. –Boek ‘Veiligheid en privacy. Een zoektocht naar een nieuwe balans’ pagina 17. Diverse auteurs. Uitgave Boom juridische uitgevers. — ‘Van privacyparadijs tot controlestaat? Misdaad en terreurbestrijding aan het begin van de 21e eeuw’. Studie van het Rathenau Instituut’. Tevens begeleidend persbericht van 31/1/2007 en –‘Maatschappij niet klaar voor digitale samenleving’. ‘Persoonsgegevens tienduizenden geteste Nederlanders onvoldoende beveiligd’. Actualiteitenprogramma Nieuwsuur, 23/1/21. –‘Lek in RIVM-coronasite: gegevens van gebruikers makkelijk in te zien’. –‘Privégegevens misdaadjournalisten op straat door datalek GGD’ met quote van Frederik Zuiderveen Borgesius van de Radboud Universiteit. RTL Nieuws, 25/1/20. –‘Google weet meer over je dan de AIVD’,  en ‘Kerk moet meer op privacy letten’. Reformatorische Dagblad, respectievelijk 20/3/18 en 28/2/18. –‘Controle over de toekomst’ Michael Persson en ‘Defensie verzamelt data burgers’, Arnout Brouwers, De Volkskrant respectievelijk  15/3/14 en 17/11/20. — ‘Data als wapentuig’, Olof van Joolen, De Telegraaf, 14/11/20. — Rapport ‘Onrechtmatige handelwijze van een (handels)informatiebureau, geanonimiseerde samenvatting’. De Registratiekamer juli 2001. –‘Illegale handel in privégegevens uit corona systemen. 
  5. –Informatie over BSN op de website van de Autoriteit Persoonsgegevens. –‘Formele waarschuwing AP aan supermarkt om gezichtsherkenning’, Persbericht AP 15/12/20. –Rapport van de Registratiekamer ‘In Beeld Gebracht. Privacyregels voor het gebruik van videocamera’s voor toezicht en beveiliging’, 1997. –‘Slob wil aandacht voor gewetensbezwaarden bij toename identificatiemogelijkheden’ en ‘Nieuwe brochure over biometrie, nummeridentificatie en chips’ Website ChristenUnie respectievelijk 14/7/05 en 7/9/06. — ‘Etnisch profileren met gezichtsherkenning’, Het Financieele Dagblad Barbara Noordermeer,, 29/8/20. — ‘Kamer wil actie tegen opsluiting Oeigoeren’, Arnout Brouwers, ‘Privacybescherming wordt steeds belangrijker’ Jan Willem van Dommelen en ‘Toekomst wordt ramp door veiligheidstechnologie’, Gerdi Schrooten, respectievelijk Nederlands Dagblad 26/9/20, 26/3/12 en 15/5/2004. — ‘De voor- en nadelen van biometrische identificatie’. Jaap Spaans in maandblad Uitdaging, september 2000. –‘De Computer’. Jaap Spaans in maandblad De Oogst. Maart 92. –Ingezonden brieven van Jaap Spaans over ‘biometrie’ en ‘biometrisch paspoort’, Hoogeveensche Courant respectievelijk 9/4/04 en 19/4/04. –Boeken van Jaap Spaans ‘De Cybersamenleving. Ethische en praktische kanttekeningen’, 2013. ‘Identificatie. De invloed van moderne identificatiesystemen als biometrie, nummeridentificatie en chips op ons leven’, 2005. ‘Biometrische Identificatie Digitaal Brandmerk’. Oogstpublicaties. ‘De Fatale Knieval’, 1990. De Gecontroleerde Samenleving, 1998. –’Het biometrisch paspoort in Nederland: crash of zachte landing’. Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR), M. Snijder 2010. –Politie wil niet in DNA-databank. Binnenlands Bestuur online, 25/11/2008. — ‘Stevige controle op VIS nodig’ en ‘Biometrische gegevens niet centraal opslaan’. De Staatscourant, respectievelijk 21/12/2005 en 9/11/2005. — ‘Reactie ChristenUnie op kenmerken Nederlanders in databank met reactie van (Kamerlid) Arie Slob, 24/2/2006 op de website van de ChristenUnie. –‘Vingerafdrukexperts moesten kritiek inslikken’, Kim van Keken, De Volkskrant, 21/4/11. –‘In de winkel betaal je straks met een glimlach’, Richard Smit, Het Financieele Dagblad, 10/10/20.
  6. –‘Ook Fraudehelpdesk slachtoffer van spoofing’. Website Fraudehelpdesk, 8/11/20. –’Zorgen over beveiliging bij thuiswerkende bankmedewerkers’, Rutger Betlem, Het Financieele Dagblad 14/10/20. — ‘Kraken voor het Koninkrijk’., Olof van Joolen en Silvan Schoonhoven, De Telegraaf, 12/10/20. –‘De Cyberkolonel’. Het Zoeklicht, 3/2012. –‘Toename van cyberaanvallen op systemen Europese Unie’, Wouter van Noort,  NRC Handelsblad, 9/1/17. –Torentje doelwit Russische hackers’, Huib Modderkolk,  De Volkskrant 4/2/17. –‘Onderzoek Nationale Veiligheid’ uitgevoerd door de overheid en vastgelegd in de ‘Strategie Nationale Veiligheid’. Aan de basis ervan liggen brede risicobeoordelingen.
  7. en 8. –Profeet Johannes waarschuwde al tegen plastic geld’, Paul Fentrop, NRC Handelsblad, 8/7/1988. –‘Juridische strijd tegen Paspoortwet bereikt climax bij Raad van State’. Website Stichting Privacy First, woensdag, 25 november 2015. –‘Verplicht op internet: senioren zijn het zat!’. Persbericht op website van seniorenorganisatie KBO PCOB, 30-01-2021. –‘Vader gehandicapte zoon strijdt tegen pinbeleid bank’. Nieuwsblad van het Noorden, 27/10/01. —‘Het teken van het beest in wording’. Omroepblad Visie, 7/5/2000..