–De contactloze sleepnetsamenleving

Dit is een beknopte update van een publicatie die ik plaatste op deze website over het kanteldecennium. –Kanteldecennium 4: Digitalisering en de informatieoverlast | Jaap Spaans

Ruim 30 jaar publiceer ik over digitale ontwikkelingen in de samenleving. Digitalisering heeft een ongekende revolutie veroorzaakt in de samenleving. Naast positieve reacties kreeg ik ook kritiek op mijn publicaties als zou ik tegen processen van innovatie en verandering zijn. Dat is niet zo. Ik vond en vind alleen dat bij het proces belangrijke burgerrechten als bescherming van de persoonlijke levenssfeer en lichamelijke integriteit gewaarborgd moeten zijn. Digitalisering mag niet ten koste gaan van de kwetsbare burgers. Helaas is de balans vaak zoek. In twee coronajaren hebben de drie grootste banken hun kantoren in mijn woonplaats gesloten. Het wordt steeds moeilijker om persoonlijk contact te krijgen met bedrijven, overheden en andere organisaties. Mailadressen worden afgeschermd en het zoeken naar telefoonnummers is een ware speurtocht geworden. Eenmaal toch gevonden word je geconfronteerd met eindeloze menu’s die moeten worden doorgeworsteld en wachttijden van een half uur zijn geen uitzondering meer. Het gaat allemaal ten kost van persoonlijk contact.  Het informatietijdperk dat zou moeten leiden tot betere communicatie is voor velen verworden tot een contactloze samenleving. Ik ben zelf christen en vond het opmerkelijk dat de kritiek op mijn publicaties vaak kwam vanuit behoudende christelijke media en de adhesie juist vanuit progressieve kringen. Inmiddels is de situatie veranderd. We realiseren ons in toenemende mate dat digitalisering naast voordelen ook negatieve gevolgen heeft voor individu en samenleving. Cybercriminaliteit kan de samenleving ondermijnen en ontwrichten. Veel burgers kunnen de ontwikkelingen niet bijhouden, waardoor de afhankelijkheid van familie, mantelzorgers en anderen toeneemt. In de loop der jaren passeerden media die zo kritisch waren geweest over mijn visie op dat proces, mij in hun kritiek op de digitaliseringskoers. Ze toonden zich vaak nog kritischer dan ik ooit was geweest. Op 1 mei 2022 is de Wet open overheid in werking getreden. De wet beoogt overheden en semi-overheden transparanter te maken om zo het belang van openbaarheid van publieke informatie voor de democratische rechtsstaat, de burger, het bestuur en economische ontwikkeling beter te dienen. Ruim twee weken later op 18 mei 2022 berichten diverse media dat premier Rutte jarenlang iedere dag berichten op zijn telefoon wiste. De kritiek daarop is groot en er is met spoed om een Kamerdebat gevraagd. De premier is jarenlang mede verantwoordelijke geweest voor een beleid, waarbij de digitalisering van de samenleving zoals ik hiervoor beschreef tot grote gevolgen heeft geleid voor veel kwetsbare burgers. De gewiste informatie is niet meer beschikbaar voor verzoeken op grond van de Wet openbaarheid van bestuur. Ik wacht het Kamerdebat hierover met spanning af. Foto Jaap Spaans. De wat naargeestige aanblik van een gesloten bankfiliaal . De afdekplaten van geld- en geldstortautomaten vormen de ‘littekens’ van deze tijd, waarin persoonlijk contact achteruit holt. In coronatijd hebben drie grote banken hun filialen in mijn woonplaats gesloten. Tot verdriet van velen.

Sleepnet van persoonsgegevens

Op 16 mei 2022 werd mijn aandacht getrokken door een publicatie in een landelijk dagblad over de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017, ook wel aangeduid als ‘sleepwet’ of ‘sleepnetwet’. Grootschalig aftappen van communicatie via internetkabels is technisch mogelijk en zal binnenkort praktijk worden. Daarmee lijken beloften van bewindslieden bij de invoering van de wet dat aftappen van een wijk of buurt zou zijn uitgesloten, verbroken. Het zou strijdig zijn met wettelijke vereisten zoals proportionaliteit. Deze ontwikkeling leert opnieuw dat het spanningsveld tussen rechtshandhaving en bescherming van de persoonlijke levenssfeer onder toenemende druk staat (1). Ik werkte ruim twee decennia voor de politie en een departementale opsporingsdienst. Dilemma’s als het geschetste spanningsveld waren er altijd wel, maar de samenleving is zo complex geworden dat de situatie zich lijkt toe te spitsen. Ik vind dat geen goede zaak. Reeds in 2005 publiceerde een maandblad een artikel van mij over dit onderwerp ‘Een sleepnet voor persoonsgegevens’. Het was in dat jaar dat de politiechefs hun toekomstvisie ‘Politie in ontwikkeling’ presenteerden. Daarin werd gepleit voor een informatie gestuurde politiezorg. In de samenleving werden deze ontwikkelingen aangejaagd door excessen als (ondermijnende) criminaliteit en terrorisme en globalisering behoefte bij de rechtshandhaving. Ook bij dit beleid is het uitgangspunt dat het nodig is om vroegtijdig cyberaanvallen te detecteren en terroristische netwerken te onderkennen (2). Daar kan niemand op tegen zijn. Dat alles neemt niet weg dat er nauwelijks nog grenzen  lijken te zijn aan digitalisering in de breedste zin van het woord, waardoor ook de druk op belangrijke grondrechten zal toenemen. Tijdens de debatten en discussie rond de Toeslagenaffaire medio mei, werd gewaarschuwd voor de grote nadruk op data gedreven beleidsinstrumenten.  In algemene zin waarschuwde ook de premier daarvoor met zijn stelling dat grondrechten de burger moeten beschermen tegen een almachtige overheid. We moeten de vrijheid koesteren, maar dat kan alleen als burgers bereid zijn zich voor die grondrechten in te zetten en hun stem  laten horen.  We zien op veel plaatsen in de wereld hoe fundamentele burgerrechten worden geschonden. Het zal dan ook inspanning kosten om de rechtsstaat overeind te houden.

Lees tevens mijn boekje De Cybersamenleving op deze website (boeken) en de aangehaalde publicatie uit 2005 ‘Een sleepnet voor persoonsgegevens’.  Sleepnet Persoonsgegevens

Bronnen:

  1. Huib Modderkolk in De Volkskrant, 16/5/2022 ‘Gevreesde sleepnet is er sluipenderwijs toch gekomen’.  Tevens Dagblad van het Noorden, 17/5/2022. Voorzichtig met vrijheid burger’ door Jan Westera. Over de aanscherping van de ‘sleepwet’. 
  2. Informatie op de website Rijksoverheid.nl