–Alarmisme en Apocalyptiek: verschillen en overeenkomsten

De mensheid bevindt zich in een hectische en onzekere periode. Het COVID-19 virus heeft als een sluipmoordenaar genadeloos toegeslagen en geleid tot mondiale ontwrichting. De tragische gevolgen voor de volksgezondheid zijn inmiddels duidelijk. Nu de politieke en economische gevolgen in volle omvang zichtbaar worden, vallen die zwaar. Door deskundigen, instituten en media zijn de laatste maanden apocalyptische termen gebruikt om de ernst van de situatie en de zorgen over de toekomst te omschrijven. Zo registreerde ik uitdrukkingen als ‘Het is vijf voor twaalf’, en ‘Apocalyptische situaties’ (1). Het maakt veel los bij mensen en leidt wereldwijd tot chaos, angst, onzekerheid en gebrek aan toekomstperspectief. Waar veel mensen voor hun toekomstverwachting hun hoop stellen op de wetenschap, worden anderen teruggeworpen op de fundamenten van hun levensbeschouwing. Dat lijkt een tegenstelling, maar de vraag is of dat ook zo is. In de kop heb ik bewust de steeds vaker gebruikte begrippen ‘Alarmisme’ en ‘Apocalyptiek’ (Openbaring of Onthulling) tegenover elkaar gezet. Vormen ze een onoverbrugbare tegensteling, vullen ze elkaar aan of overlappen ze elkaar? Wordt er, als het om de situatie op de wereld gaat hetzelfde mee bedoeld of zijn de onderliggende visies en uitgangspunten totaal verschillend? Gezien de ernst van de situatie is diepgaande bezinning gewenst. Een bekende weerpresentator legde in een interview met een dagblad uit waarom hij zo bezorgd is over de toekomst van de mensheid, met name de klimaatcrisis die hij aanduidt als ‘klimaatontwrichting’. ‘We hebben geen tijd meer om aan draagvlak te werken, we hadden gisteren al in actie moeten komen’ (2).

Alarmisme: betekenis
Alarmisme is afgeleid van de begrippen ‘alarmeren’ en ‘alarm slaan’. Deze worden in de dagelijkse praktijk doorgaans gebruikt in de beperkte context van ongevallen, ziekte, excessen of andere voorvallen. Er wordt ook alarm geslagen bij calamiteiten als natuurrampen, bosbranden en aardbevingen. Een beving in een oceaan kan duizenden kilometers verderop een tsunami (vloedgolf) veroorzaken. Om de bevolking tijdig te alarmeren is met behulp van moderne technologie een tsunami alarmsysteem ontwikkeld, bedoeld om slachtoffers te voorkomen. Aanleiding voor zo’n alarmsysteem was een zware beving voor de kust van het Indonesische eiland Sumatra in 2004, waardoor een tsunami met een snelheid van 900 kilometer per uur over de Indische Oceaan raasde. De laatste jaren wordt het begrip alarmisme in toenemende mate gebruikt om de mensheid te wijzen op permanente situaties en processen, die bepalend kunnen zijn voor de toekomst van de mensheid. Een kleine greep uit de vele alarmerende onderwerpen: de gevolgen van klimaatverandering en milieuverontreiniging, de groeiende bewapeningswedloop, oneerlijke verdeling van de welvaart, bescherming van de persoonlijke levenssfeer (privacy), (cyber)criminaliteit, herlevend antisemitisme en racisme, overbevolking, vluchtelingenstromen en migratie, drugshandel en ondermijnende criminaliteit. Niet alleen individuen zoals politici en betrokken burgers (klokkenluiders), maar ook nationale en internationale organisaties kunnen alarm slaan om de bevolking of een deel ervan op misstanden te wijzen. De media hebben daarin een belangrijke functie. Regelmatig maakt het World Economic Forum in Davos (WEF) op basis van bronnen een overzicht van core global risks, grensoverschrijdende kernrisico’s met een mondiale impact. In het uitgebreide overzicht op pagina 5 van het Global Risks Report 2019, wordt The Global Risks Landscape 2019 geschetst. Zie ook het persbericht van het WEF WEF_GRR20_Press_Release_Dutch (1) Om een actueel voorbeeld te geven: naast de vele mondiale risico’s wordt zowel in 2020 als 2019 en voorgaande jaren, expliciet melding gemaakt van verspreiding van infectieziekten als kernprobleem voor de mensheid. De waarschuwing sluit aan bij die van andere organisaties, zoals de World Health Organisation en ons eigen RIVM (3). De huidige COVID-19 pandemie en de klimaatcrisis zijn actuele onderwerpen, waarbij sprake is van een permanent alarmeringsproces. Maatschappelijk leidt dit soms tot scherpe tegenstellingen en meningsverschillen, die discussies over een noodzakelijke aanpak domineren, maar door onenigheid ook effectieve maatregelen in de weg staan. Als er al jaren wordt gewaarschuwd door gezaghebbende deskundigen, zijn de werkelijke risico’s van een viruspandemie zoals we die nu meemaken kennelijk in brede zin onderschat. Bij de complexe afwegingen zal het spanningsveld tussen economie en volksgezondheid ongetwijfeld een belangrijke rol spelen. Voorbeelden daarvan zijn het groeiende spanningsveld tussen de digitale revolutie en bescherming van de persoonlijke levenssfeer, volksgezondheid en inzet van digitale (volg)systemen om een pandemie te bestrijden, de ingrijpende economische gevolgen om gestelde klimaatdoelen te halen. Alarmisten hebben soms een controversieel imago en komen onder vuur te liggen van critici. Ik vind het altijd opmerkelijk dat deze critici, zonder het te beseffen, dezelfde communicatieve instrumenten gebruiken om hun punt te maken zodat het stempel ‘alarmist’ ook op hen van toepassing zou kunnen zijn. In bepaalde gevallen geldt dat ook voor politici en media (4).

Apocalyptiek
Een Engels dagblad maakte in november 2019 melding van zware stormen en overstromingen in delen van Frankrijk, Griekenland en Italië. Lokale Griekse media meldden ‘Bijbelse destructie’ in sommige delen van het land. Een deskundige van Meteo France legde uit dat dit verschijnsel een aantal malen per jaar voorkomt, maar dat de intensiteit van de weersverschijnselen volgens hen door de klimaatcrisis is versterkt (5). In veel godsdiensten wordt er nagedacht over de toekomst van de mensheid zoals dat ook in seculiere kringen gebeurt. Vanuit welke gedachte een seculier denkende journalist apocalyptische terminologie gebruikt, is mij niet duidelijk. Het lijkt strijdig met de maatschappelijke ontwikkeling in veel westerse landen, waar sprake is van secularisatie en leegloop van kerken. In christelijke kringen wordt het woord Apocalyps weinig gebruikt. In behoudende kerken en denominaties ligt vaak de nadruk op vergelijkbare begrippen als ‘Eindtijd’ en ‘Het laatste der dagen’. Ook het begrip ‘jongste dag’ duikt hier en daar op (6). Het is een onderwerp dat mensen door de eeuwen bezig heeft gehouden en dat is voor veel critici aanleiding de visie als achterhaald te bestempelen. ‘De voorspellingen zijn immers nooit uitgekomen’. Daar past wel een kanttekening bij. We leven voor het eerste in de geschiedenis in een periode van globalisering met, zoals ik eerder beschreef, talrijke grensoverschrijdende problemen oftewel mondiale kernproblemen. Belangrijke tegenstelling tussen degenen die op seculiere dan wel levensbeschouwelijke gronden nadenken over de toekomst van de mensheid, betreft de vraag of we onze hoop voor een betere wereld moeten vestigen op de wetenschap of een ingrijpen van bovenaf. De COVID-19 pandemie heeft de wereld veranderd en kan worden beschouwd als een wake-up call aan de mensheid. Ik merk aan reacties dat er naast de verwarring over het groeiende informatieaanbod en de angst en de machteloosheid die dit oproept, een groeiende behoefte is aan bezinning en herijking van de huidige samenleving op mondiale schaal (7). Deskundigen voorzien een sterke groei van psychische problemen en burn-outs. We zullen elkaar nodig hebben. In enige vervolgpublicaties zal ik dieper ingaan op een aantal mondiale kernproblemen dan wel eerdere publicaties die te vinden zijn op deze website aanvullen. 

 

 

Foto’s: Jaap Spaans De afstandseconomie en sirene in woonwijk om de bevolking bij calamiteiten te alarmeren. Greetje Klaasen-Roelfsema: Donkere wolken boven een tulpenveld in Groningen. De tulp is een belangrijk symbool voor ons land en de wolken geven weer dat we ons door de huidige situatie in zwaar weer bevinden.

Bronnen:
1. Zie de bronnen in de laatste alinea van mijn voorgaande publicatie: ‘Informatie-overlast dwingt tot keuzes en selectie’.
2. ‘De onstuitbare opmars van ‘vijf-voor-twaalf-marketing’, column/blog Adformatie on-line, 1/2/2019 over het massaal gebruik van de vijf-voor-twaalf-boodschap. ‘Voor het klimaat is het niet vijf voor twaalf maar al vijf over twaalf’. Interview met Reinier van den Berg, een van de sprekers op de ondernemersbijeenkomst over de klimaatcrisis. Friesch Dagblad, 21/9/2019.
3. The Global Risks Report 2019 14th Edition. Published by the World Economic Forum, Davos. Spread of infectious diseases’. Website RIVM bevat informatie onder andere over infectieziektes en waarschuwingen van de WHO.
4. ‘Staatsgreep van alarmisten’ en Israël bevindt zich in uitputtingsslag’. Columns van Leon de Winter, De Telegraaf 22/1/2020. van ‘Alarmisme wordt excuus om maar niets te doen’. De Volkskrant, 22 november 2016.
5. ‘Storms in France, Greece and Italy leave ‘biblical destruction’. The Guardian on-line, 25/11/2019.
6. ‘In het laatste der dagen. Eindtijdverwachting in Nederland op de drempel Van de moderne tijd (1790-1880)’. Promotiestudie Universiteit Leiden, april 2017. Reformatorisch Dagblad, 8 mei 2017 ‘In de ban van het eindtijddenken’. ‘De naderende eindtijd van IS kennen we uit de Gouden Eeuw’. NRC.nl, 9 augustus 2016.
7. ‘De eeuwige angst voor de ondergang’. Jaap van Ginneken in Elsevier Weekblad, 9/3/2019. ‘Noren bereiden zich voor op ramp of oorlog’. Nederlands Dagblad, 22/10/2018. ‘We verkeren in een oorlogssituatie. Zo’n crisis maak je eens in de duizend jaar mee’. De Telegraaf, 4/4/2020. ‘UN chief warns psychological suffering from virus is growing’. Associated Press AP News 14/5/2020. ‘Help de wereld vergaat’. Psychologie Magazine, 6/2019.