–Voor- en nadelen van profielen

Het is alweer enige jaren geleden dat ik een medisch consult had bij een specialist. Het gesprek kwam op het onderwerp ‘medische risico’s’ in verband met gebruik bloedverdunners en risico’s bij langdurig gebruik. Hij gaf aan dat ik een laag risicoprofiel had. Op de terugweg  overdacht ik zijn opmerking en de vraag kwam op ‘hoeveel profielen circuleren er eigenlijk over mij?’ Het onderwerp heeft al jaren mijn bijzondere belangstelling. Profielen worden gebruikt voor marketing, bij rechtshandhaving en veiligheid, binnen de zorg. Soms moet je zelf een profiel opstellen, bijvoorbeeld voor matching op dating sites of websites om jezelf te promoten voor bepaalde functies. In de zorg zijn er risicoprofielen bijvoorbeeld met betrekking tot brandveiligheid. Een risicoprofiel kan worden gemaakt voor een cliënt of patiënt maar ook voor een hele groep. De praktijk leert dat ook zonder toestemming gegevens van mensen worden gebruikt voor profilering en er hangt vaak een waas van geheimzinnigheid over profilering. Laat ik voorop stellen dat ik de voordelen van profilering onderken. Gebruik van daderprofielen kan een positief instrument zijn om criminaliteit te bestrijden dan wel te voorkomen. Profilering kan worden ingezet voor de veiligheid, bijvoorbeeld om een goed beeld te krijgen van de vele branden die de laatste jaren woeden en waarbij vaak sprake is van opzet. De Toeslagenaffaire heeft echter geleerd dat onrechtmatige verwerking van persoonsgegevens en de gronden van profilering tot grote maatschappelijke commotie kunnen leiden. Tijd voor bezinning dus.

Wat is profilering?

Hoeveel profielen circuleren er over u en mij in allerlei computerbestanden? Een vraag die moeilijk te beantwoorden is. Toch is de vraag zeer relevant, omdat profilering steeds belangrijker wordt en maar weinig burgers weten hoeveel en welke profielen er over hen circuleren. In artikel 4 van de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG), is een aantal belangrijke definities die betrekking hebben op gegevensbescherming geformuleerd, waaronder het begrip profilering:

Profilering is elke vorm van geautomatiseerde verwerking van persoonsgegevens waarbij aan de hand van persoonsgegevens bepaalde persoonlijke aspecten van een natuurlijke persoon worden geëvalueerd, met name met de bedoeling zijn beroepsprestaties, economische situatie, gezondheid, persoonlijke voorkeuren, interesses, betrouwbaarheid, gedrag, locatie of verplaatsingen te analyseren of te voorspellen;

Profilering bestaat volgens de AVG uit drie elementen:

  • het moet een geautomatiseerde vorm van verwerking zijn;
  • het moet betrekking hebben op persoonsgegevens en;
  • het doel van de profilering moet het evalueren van persoonlijke aspecten van een natuurlijk persoon zijn.

Hoe komt profilering tot stand?

Het is van groot belang dat de input van gegevens voor een profiel betrouwbaar is. Het kan grote gevolgen hebben voor de persoonlijke levenssfeer. Helaas is daar veel onduidelijkheid over. Er kan gebruik worden gemaakt van uiteenlopende informatiebronnen zoals eigen waarnemingen, het dossier van een cliënt, verslagen of een meldingssysteem  in de zorg. Voor veel burgers is het een ondoorzichtig en vaag begrip waarover vaak geheimzinnig wordt gedaan. Navraag in mijn directe omgeving leerde mij dat geprofileerden zelf vaak niet weten dat er een profielschets over hen is opgesteld, laat staan dat men er inzicht in heeft. Gebruik van algoritmes is een regelmatig terugkerend onderwerp in de media, maar de doorsnee burger schiet tekort in kennis. Gegevens kunnen door de persoon zelf zijn aangeleverd dan wel afkomstig zijn uit allerlei databestanden, waarbij identificatiesystemen een belangrijke rol spelen. Kunstmatige intelligentie en biometrische identificatiesystemen kunnen op massale schaal worden ingezet voor persoonsregistratie in bijvoorbeeld surveillancesystemen. Als iemand wel op de hoogte is van het bestaan van profielen over hem of haar, is de vraag belangrijk welke rechten men dan heeft op grond van de AVG. Hoe zit het bijvoorbeeld met het inzage- en correctierecht van persoonlijke gegevens, dat is gewaarborgd in de privacywetgeving. Stel een lid van het gezin of de familie krijgt te maken met Jeugdzorg, verslavingszorg of de GGZ. Dan in het niet uitgesloten dat er een brede profielschets wordt gemaakt, waarin ook informatie wordt opgeslagen van een gezin of zelfs familie. Een eerst betrokkene kan zelf rekenen op bijvoorbeeld medische geheimhouding, maar wat zijn je rechten als er ook informatie van andere personen wordt geregistreerd in een bepaalde samenhang. Het antwoord op een vraag die ik daarover telefonisch stelde via het spreekuur van de toezichthouder Autoriteit Persoonsgegeven (AP), hield in dat iemand dan recht heeft op inzage van gegevens die op hem of haar betrekking hebben en die bij feitelijke onjuistheden te corrigeren. Beheerders van een persoonsbestand met brede profielen zullen dat niet leuk vinden, want de informatie moet er als het ware worden uitgelicht en dat kost tijd en geld. Door de vaagheid rond het systeem heb ik de indruk dat zelden van dat recht gebruik wordt gemaakt. De website van de AP (1) bevat veel informatie over het inzage en correctierecht en een voorbeeldbrief .

Excessen

Er kan echter ook sprake zijn van excessen, zeker in deze tijd met revoluties op het gebied van genetica en criminologie. Er is groeiende zorg over gebruik van algoritmes voor persoonsregistratie, onder andere voor profilering. Toezichthouder de AP stelde onlangs een onderzoek in en stelde naar aanleiding van de Toeslagenaffaire dat er een ‘gat is in de rechtsbescherming’ (2). Het mag duidelijk zijn dat profilering grote gevolgen kan hebben voor de persoonlijke levenssfeer van burgers, zowel op ethisch, levensbeschouwelijk, juridisch als sociaal gebied. In een of meer vervolgpublicaties zal ik daar dieper op ingaan. in een vervolgpublicatie nog dit jaar hoop ik DV dieper in te gaan op de ‘affaire Buikhuisen’. Wouter Buikhuisen was eind zeventiger jaren hoogleraar criminologie aan een bekende universiteit in ons land. Hij stelde voor om biologisch en sociaal onderzoek te verrichten naar de mogelijk criminele aanleg van kinderen. Een taboe in die tijd, maar inmiddels is dat veranderd. Ik schreef er een decennium geleden een artikel over. Uitgangspunt van hem was dat verstoorde biologische processen in de hersenen kunnen leiden tot psychiatrische aandoeningen en in de toekomst kunnen worden aangewend in de forensische psychiatrie. Hij werd vanwege zijn opvattingen ontslagen als hoogleraar, maar rond 1990 kwam er een maatschappelijke kentering waarbij kritiek plaats maakte voor erkenning die vervolgens leidde tot eerherstel. Stevenen we af op een samenleving waarin genetische of neuropsychologische informatie in brede zin wordt opgenomen in databestanden en profielen?

Bronnen:

1.Website AP ‘inzage en correctierecht’: Recht op inzage | Autoriteit Persoonsgegevens Recht op inzage | Autoriteit Persoonsgegevens

2.Tevens website (AP), privacyblog Aleid Wolfsen van 10 december 2021: ‘Als algoritmes discrimineren…’. Privacyblog Aleid Wolfsen: Als algoritmes discrimineren… | Autoriteit Persoonsgegevens Nieuwsbericht/10 december 2021.

–Algemene bron ‘Website de zorg brandveilig’. Bij het bieden van een veilige omgeving aan cliënten en patiënten hoort een risico gestuurde brandveiligheid.  https://www.dezorgbrandveilig.nl/risicogestuurde-brandveiligheid