-Kerken in de aanbieding

Door maatschappelijke ontwikkelingen zoals secularisatie, de wetenschappelijke vooruitgang en demografische veranderingen neemt het aantal belijdende christenen in de Westerse wereld sterk af. Zo slonk het percentage Nederlanders dat lid is van een kerk sinds 1970 met de helft en dat geldt ook voor het percentage regelmatige kerkgangers onder de kerkleden. Tussen 1966 en 2006 daalde het percentage kerkleden dat meent dat je je aan alle regels van je kerk moet houden van 51% naar 34%. De mening dat je de zin van het leven moet vinden in je unieke innerlijke ervaring en het ontwikkelen van je eigen vermogens is wijdverbreid onder de Nederlandse bevolking. Bijna negen op de tien Nederlanders is het daarmee op zijn minst enigszins en meer dan vier op de tien zelfs in hoge mate eens. Vooral de jeugd wordt steeds onkerkelijker.

Ik merk regelmatig dat onder bepaalde groepen de aversie tegen christenen toeneemt. Toch zouden degenen die secularisatie en ontkerkelijking juichend verwelkomen eens over het volgende moeten nadenken. De praktijk leert dat de kerken nog steeds een belangrijke bron van maatschappelijke inzet vormen. En die conclusie komt uit objectieve dus ‘onverdachte’ hoek. Volgens het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) bedraagt het percentage vrijwilligers onder de regelmatige kerkgangers, het tweevoudige van dat onder de buitenkerkelijken en mensen die nooit een kerk bezoeken (respectievelijk 52% tegen 25%). Het gaat niet alleen om diensten die men aan zijn kerk verleent. Ook bij seculier vrijwilligerswerk, dat dus niet gerelateerd is aan een kerkelijke gemeenschap, zijn kerkgangers oververtegenwoordigd (1). Betrokkenheid bij medemens en samenleving hebben kerkgangers kennelijk nog hoog in het vaandel. Terugloop van het aantal kerkleden zal dus op termijn ook ingrijpende maatschappelijke gevolgen hebben, bijvoorbeeld voor de zorg voor kwetsbare medemensen.

Minder kerkgebouwen
Dat kerkverlating grote gevolgen heeft voor het aantal kerkgebouwen en ambtsdragers mag duidelijk zijn. Rijdend door Nederland vormen kerkgebouwen de bakens in het landschap. Ons landschap zal dan ook veranderen onder invloed van maatschappelijke veranderingen en dat geld ook voor mijn woonplaats Hoogeveen. De afgelopen jaren is een kerkgebouw gesloopt en een ander verkocht. De monumentale Grote Kerk (PKN) is in de verkoop, een proces waarbij de emoties onder de kerkleden hoog oplopen. Wat wordt de bestemming van de kerk? Daarbij speelt een rol dat ‘de tuin’ rond het kerkgebouw tevens de laatste rustplaats is van veel overleden gemeenteleden. Verkoop van een andere kerk wordt nog overwogen. Dezelfde problematiek doet zich voor in andere plaatsen in ons land.

Synagogen
Het verschijnsel dat ik hiervoor schetste is overigens niet nieuw. Na de oorlog nam het aantal Joodse gemeenschappen als gevolg van de Holocaust sterk af. Veel synagogen kregen een andere bestemming. In 1996 schreef ik op verzoek van de Baptistengemeente De Schutse en in samenwerking met anderen een boekje over de voormalige synagoge. Na de oorlog werd het gebouw verkocht aan Cornelis Flokstra, die in de oorlog Joden had laten onderduiken. Het gebouw kreeg als bestemming Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt. In het verkoopcontract was een zogenaamd kettingbeding opgenomen. Aan de verkoop werd de voorwaarde verbonden dat het gebouw nimmer zou mogen worden ingericht als bioscoop, kroeg, speelhuis of een huis van ontucht (2). Bij verkoop van gebedshuizen gebeurt het vaker dat men eisen stelt aan de bestemming.

Een veranderende samenleving
Secularisatie uit zich op meer gebieden. De oplagecijfers van behoudende christelijke dagbladen zijn de afgelopen jaren sterk gedaald. Nieuwe  economische tegenslagen in combinatie met de groeiende mogelijkheden die internet biedt, kan dit proces versnellen. Een verschraling maar tevens een mogelijkheid voor veel gevestigde media om uit hun ivoren torens van zelfvoldaanheid te komen. De maatschappelijke veranderingen bieden ook nieuwe kansen en uitdagingen. De niet commerciële websites die ik beheer worden steeds beter bezocht.  De vele reacties leren mij dat ondanks de secularisatie in ons land, de diepere behoefte aan zingeving en antwoorden op de vele complexe vraagstukken van deze tijd toeneemt.

Kerk’ zonder gebouw
Misschien is het, gezien het onderwerp, leuk om te weten dat Drenthe ooit een ‘kerk zonder gebouw’ had. In de bossen van Schoonoord staat een hunebed met de naam ‘De Papeloze Kerk’. Daar kwamen tijdens de 80-jarige oorlog gelovigen bijeen om in het geheim hun geloof te beleven. Een kei diende als ‘preekstoel’ leert de overlevering. Gelovigen moesten op wacht staan uit angst voor de Inquisitie die jacht maakte op ketters. Tijden veranderen nu eenmaal.

 

 

Bronnen
1. Persbericht Sociaal en Cultureel Planbureau ‘Geloven binnen en buiten verband. Godsdienstige ontwikkelingen in Nederland’, 28 april 2014 (zie omslag hiernaast).
2. ‘De Schutse. De historie van een kerkgebouw en zijn bezoekers’. Pagina 13. Uitgave Baptistengemeente Hoogeveen, 1996.

Foto’s Jaap Spaans :

Bovenste 2: De Zuiderkerk in Hoogeveen doorstond de downburst van 2007, maar bezweek onder de slopershamer

Middelste foto: Een bord naast de monumentale Grote Kerk in Hoogeveen spreekt voor zich

Onderste foto’s: Voormalige synagogen Hoogeveen en in de Wagenstraat (voormalige Joodse buurt) te Den Haag. Anno 2017  respectievelijk baptistenkerk en moskee