–KANTELDECENNIUM 8: Infectieziekten, overbevolking en gezondheid

Voor de medische leek die ik ben is dit een moeilijk hoofdstuk. Ik publiceerde weliswaar artikelen en boeken over medische onderwerpen, maar die hadden altijd hun basis in persoonlijke ervaringen aangevuld met wetenschappelijke informatie met een sterke nadruk op het feit dat ik leek ben en geen professional. Ook in dit hoofdstuk staat die persoonlijke invalshoek centraal. Mijn praktijkervaring leert dat veel Nederlanders bij zichzelf of in hun omgeving medische aspecten als genetica, medische ethiek en diagnostiek, ervaringen met de GGZ, toename van ouderdomsziekten door de vergrijzing etc. zullen herkennen.  

Het Tuberculose Museum  

Enige jaren geleden brachten mijn echtgenote en ik een bezoek aan het Tuberculose Museum in Appelscha. Aanleiding was dat in het verleden enige familieleden waren opgenomen vanwege tuberculose (tbc), waarvan een bij de Stichting Beatrixoord Noord Nederland tijdens de oorlog en aan het begin van de vijftiger jaren. De historie van deze stichting gaat terug tot 1905. Toen richtte een aantal vooraanstaande artsen en bestuurders het ‘Friesch Volkssanatorium’ voor tbc-patiënten op in Joure. Omdat de luchtkwaliteit daar echter onvoldoende was voor de behandeling van tbc-patiënten, verhuisde het sanatorium in 1922 naar de bossen van Appelscha en heeft vanaf 1946 de naam Beatrixoord. In de loop der jaren zijn daar vele tuberculosepatiënten behandeld. Na de afname van het aantal tbc-patiënten door onder andere de verbeterde zorg, vaccinatie en toename van de welvaart, volgt in 1963 de verhuizing naar Haren waar het nog steeds is gevestigd. Volgens de website van het RIVM is Tuberculose een bacteriële infectieziekte die zich meestal laat zien in de longen (55%), maar ook andere organen kan aantasten. Anders dan velen denken is het nog steeds een ziekte die voorkomt in ons land. In het UMCG te Groningen waaronder ook Beatrixoord valt, is nog steeds een tbc unit op de longafdeling. Het RIVM publiceerde een belangrijk rapport over tbc met als doel de ziekte te elimineren o.a. door preventie en effectieve zorg. Ook andere wetenschappers hebben erover gepubliceerd. Volgens informatie op de website van de Universiteit van Leiden van 15 september 2015, dragen ongeveer twee miljard mensen op de wereld een slapende vorm van de tbc-bacterie met zich mee. Zoals bij veel ziektes het geval is, kan bij mensen met een verzwakt afweersysteem deze bacterie de overhand krijgen (1). Massale mobiliteit, toename van het aantal reizigers en migratiegolven als gevolg van de vluchtelingenproblematiek zijn factoren die het risico op besmetting kunnen vergroten. Een van de familieleden die tweemaal in een sanatorium was opgenomen wegens tbc, had een zwakke constitutie. Ik sluit niet uit dat ondervoeding tijdens de oorlogsjaren daarbij een rol heeft gespeeld. Ondervoeding kan gevolgen hebben voor iemands immuunsysteem en tijdens de zwangerschap kan het gevolgen hebben voor volgende generaties. Ik haal deze voorbeelden aan omdat ik er persoonlijk mee te maken heb gehad en de impact van de ziekte op gezinnen groot was. Door de aangehaalde gevallen van tbc in de familie, maar ook vanwege diagnoses van vormen van dementie bij mijn oudere broer en twee zusters die zijn geboren vlak voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog ben ik mij erin gaan verdiepen. Het indrukwekkende Hongerwinteronderzoek heeft aangetoond, hoe groot de gevolgen van ondervoeding kunnen zijn op mensen en hun nakomelingen. In 2020 werd een vervolgonderzoek gehouden waarbij ook ouderdomsziektes als dementie en alzheimer werden betrokken (2).  

Infectieziekten

De coronapandemie geselde de afgelopen 18 maanden ons land en de rest van de wereld. Niet eerder werd de mensheid op een dergelijke schaal geconfronteerd met een pandemie van infectieziektes. Dat infectieziektes niet nieuw zijn en grensoverschrijdende gevolgen kunnen hebben, heb ik hiervoor aangegeven. Ze kunnen meedogenloos toeslaan, zoals het geval was met de Spaanse Griep in 1918, die vele miljoenen slachtoffers heeft geëist (zie mijn webpublicatie daarover -Pandemie: Coronavirus en de Spaanse Griep | Jaap Spaans. In de zomer van 1956 werd ons land getroffen door de kinderverlamming (polio) epidemie. Op dit moment lijkt de CoViD-19 pandemie redelijk onder controle, maar dat geldt zeker niet voor alle landen. Twijfel bestaat er nog over de oorsprong van het virus. Het valt niet te ontkennen dat infectieziektes afnemen als de medische zorg verbetert. Om die reden werd in 1998 de Infectieziekten wet ingevoerd, die in 2008 verviel en sindsdien geïntegreerd is in de Wet publieke gezondheid (hoofdstuk 5 Infectieziektebestrijding). Al vele jaren waarschuwen gerenommeerde wetenschappers en organisaties als de WHO en het World Economic Forum, dat er nieuwe virussen zullen opduiken en pandemieën kunnen ontstaan. Helaas zijn die alarmerende signalen door de politiek noch individuele burgers en veel wetenschappers goed ingeschat. Er is waarschijnlijk ook een verband met de mondiale kernproblemen die ik in eerdere publicaties beschreef, zoals de mogelijke relatie tussen pandemieën en milieu/klimaat, de sterke groei van de wereldbevolking, massale mobiliteit en welvaart. Die wetgeving was nodig. Veel overheden en andere organisaties hebben in het verleden protocollen en draaiboeken opgesteld, hoe moet worden gehandeld bij een pandemie. Ondanks die beleidsmatige voorzorgsmaatregelen, is de snelheid waarmee CoViD-19 om zich heen kon grijpen zwaar onderschat. De praktijk blijkt weerbarstiger dan op papier gesmede plannen. Door politici wordt nu sterk aangedrongen op een effectievere aanpak om in crisissituaties sneller en adequater te kunnen optreden. Goede en door deskundigen onderbouwde besluitvorming met effectieve en centraal aangestuurde organisatie en communicatie en vooral een consistent beleid, zijn cruciaal. Uit de reacties op de pandemie heb ik een belangrijke les geleerd. De ongekende felheid waarmee tegenstanders van testfaciliteiten en vaccinaties hun punt trachten te maken, heb ik als schokkend ervaren. Ook in christelijke kringen. In een televisieprogramma gaf een vaccinatiescepticus aan waarom hij op levensbeschouwelijke gronden tegen vaccinatie was. Het kwam erop neer dat je het als mens alleen van God moet/kan verwachten. Gelet op artikel 11 van de Grondwet (recht op lichamelijke integriteit) respecteer ik de keuzes van tegenstanders. Wel vraag ik mij af waar de protesten waren toen in Afrika besmettelijke ziektes als SARS en EBOLA uitbraken en daar vele slachtoffers eisten. En als iemand ten aanzien van vaccinatie meent dat het in strijd is met Gods wetten en voorzienigheid, hoe zit dat dan met ingrepen die ook gebaseerd zijn op menselijk ingrijpen, zoals implantatie van een pacemaker, een kunstnier of hartklep, levensreddende en levensverlengende operaties, voorspellend erfelijkheidsonderzoek etc.. Ik sprak met een kennis die tegen vaccinatie was, maar er geen probleem mee had om dagelijks insuline te spuiten.  Er is ook een groep tegenstanders die meent dat vaccinatie autisme kan veroorzaken. Anderen doen een beroep op natuurwetten vanuit de gedachte dat de fysiek zwakkeren het eerst de ziekte zullen ontwikkelen. Vanuit mijn christelijke levensbeschouwing vind ik dat ook de kwetsbaren in de samenleving recht hebben op goede zorg en ondersteuning en vaccinatie als preventie valt daar ook onder. Volgens sommige sceptici ligt ook in de ‘testsamenleving’  de nadruk op het uitbannen van elk gezondheidsrisico (3). Het is overigens een moeilijke discussie, omdat er ook grenzen kunnen zijn aan complexe vormen van zorg en levensverwachting en door de medische revolutie zal die discussie dit decennium naar verwachting aanscherpen. In 2015 was ik als familielid van een cliënt met een spierziekte te gast bij een bijeenkomst van het Centrum voor Thuisbeademing van het UMCG in Groningen. De organisatie vierde het 60-jarig jubileum. Door de nachtbeademing konden patiënten thuis overdag een zo normaal mogelijk leven leiden. Medisch ingrijpen was simpelweg noodzakelijk en wat waren de patiënten dankbaar. Een van hen verklaart in het jubileumboek ‘Ik heb mijn verdere leven aan dit centrum te danken’ (4). Ik wil met dit voorbeeld benadrukken dat de moderne geneeskunde voor velen tot zegen is. Het is vaak moeilijk om een grens te trekken wanneer een medische behandeling nog gewenst is. Het was ook voor het eerste dat er stemmen opgingen om te selecteren in bevolkingsgroepen. Er zou bij de bestrijding van de pandemie teveel aandacht zijn uitgegaan naar de ouderen, ten koste van de jongere generaties. Ik vind het moeilijk daar een oordeel over te vellen. De maatschappelijke discussie daarover zal nog jaren doorgaan. Begrijpelijk, maar aan de andere kant moeten we niet de richting opgaan van een samenleving waarin het recht van de sterkste geldt.

Vaccinatie en het merkteken

Het Rijksvaccinatieprogramma als onderdeel van ons goede zorgstelsel heeft de samenleving veel gebracht. Vaccinaties waren verplicht in militaire dienst, om te reizen naar bepaalde risicogebieden etc. De felle reacties en protesten van deze pandemie waren er in het verleden nooit op zo’n grote schaal. Wel waren er altijd individuen en groepen die vaccinaties weigerden, bijvoorbeeld tegen polio. Waarom de ene vaccinatie weigert en de andere niet, is een vraag waarop ik nog geen afdoend antwoord heb gekregen. Er werd door medechristen ook verwezen naar het merkteken dat wordt vermeld in het Bijbelboek Openbaring hoofdstuk 13, in combinatie met een universele leider die de macht heeft de mensheid te controleren en manipuleren. Maar in die tekst gaat het duidelijk over een merkteken op rechterhand of voorhoofd, waardoor mensen kunnen worden uitgesloten van het economische en maatschappelijke verkeer. Vaccinatie heeft daar niets mee te maken. Waar het wel mee te maken heeft, is de groeiende macht van de overheid en de Big Tech bedrijven, die met biometrische identificatiesystemen en datamining via persoonsvolgsystemen en algoritmes, ons doen en laten gedetailleerd in kaart brengen. Over die ontwikkeling maak ook ik mij zorgen en dat heb ik uitgebreid beschreven in diverse boeken en talrijke publicaties. Die kritiek en zorg zijn overigens breed en komen zowel van links als van rechts en zowel uit seculiere als levensbeschouwelijke en wetenschappelijke kringen. Het was de overheid zelf die in 2017 onder druk van de maatschappelijke situatie de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) heeft ingevoerd om grondwettelijke rechten als bescherming van de persoonlijke levenssfeer (privacy) en lichamelijke integriteit te verankeren. Tevens werden wetgeving en beleid tegen de snel groeiende cybercriminaliteit ontwikkeld en ingevoerd. Aan die mondiale ontwikkelingen danken we het universeel bekende begrip ‘Big Brother’, naar het boek ‘1984’ van George Orwell met zijn vooruitziende visie. In kantelhoofdstuk 4 over ‘digitalisering’ heb ik dat met bronnen onderbouwd.  

Voorbeeld van goede gezondheidszorg

Ons land is een voorbeeld als het gaat om de kwaliteit van de gezondheidszorg. Ik heb daar persoonlijk de vruchten van mogen plukken, maar ook van  nabij de revolutie in de medische zorg meegemaakt. Het wetenschappelijk onderzoek dat tot vele medische doorbraken heeft geleid, het erfelijkheidsonderzoek, nieuwe vormen van medicatie, pacemakers en andere implantaten, de digitalisering van de zorg en verbetering van de diagnostiek, de ontwikkeling van robotica en andere vormen van kustmatige intelligentie. Er staan ons immense uitdagingen te wachten en de medische ethiek volgt vaak op afstand. Op dat punt is waakzaamheid geboden. Dat Nederland en vele andere landen demografisch aan het vergrijzen zijn en de levensverwachting nog steeds stijgt is een feit. De statistieken zijn daarover duidelijk en dat zal grote maatschappelijke gevolgen hebben. Bij trends ligt dat anders, want dan kan er nog worden omgebogen, maar dat vereist inzicht en daadkracht. De Volksgezondheid Toekomst Verkenning (VTV) 2018 (5) bevat een aantal trends bij ongewijzigd beleid. Naar verwachting zal door de vergrijzing het aantal mensen met ouderdomsziekten sterk stijgen. Volgens het Trendscenario van de VTV 2018 verdubbelt het aantal mensen met dementie van 154.000 in 2015 naar 330.000 in 2040. Dit zal immense gevolgen hebben voor bijvoorbeeld de eerstelijnszorg, verpleeghuiszorg en acute zorg. Ook de sociale huursector zal hiervan de gevolgen ondervinden.-TRENDS 3: ‘Adieu Zorgeloze Verzorgingsstaat’ | Jaap Spaans De geschetste trends zullen onvermijdelijk doorwerken naar andere maatschappelijke sectoren. Voortzetting van het huidige beleid kan leiden tot een verdubbeling van de jaarlijkse zorguitgaven naar 174 miljard euro. Van alle zorgsectoren stijgen de uitgaven aan de ouderenzorg het snelst. Daarom ben ik niet zo optimistisch over de vraag of de kwaliteit van de zorg zo zal blijven. In een eerdere uitgave op deze website heb ik daar aandacht aan besteed. Ik verwacht in dit kanteldecennium grote veranderingen in deze maatschappelijke sector. De premies voor zorgverzekeringen zullen stijgen en dat zal ook gelden voor de eigen bijdragen. Op dit moment is er nog onvoldoende inzicht in de directe en indirecte kosten van de CoViD-19 pandemie. Over herstel van de economie zijn de meningen van deskundigen verdeeld. Ik sluit niet uit dat er op termijn een versobering van de zorg zal volgen en dat zal zowel voor jong als oud, ziek of gezond, met of zonder beperking consequenties hebben.

De Volksgezondheid Toekomst Verkenning (VTV) van het RIVM 2020 had een geheel andere opzet, was vooral gewijd aan de corona pandemie en bevat een aantal kernboodschappen met betrekking tot de gevolgen van de pandemie:

–De extra sterfte aan COVID-19 in 2020 heeft geen effect op de levensverwachting voor de lange termijn;

— Maatschappelijke opgaven voor gezondheid zijn door corona nog urgenter geworden. In de Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2018 werden drie grote uitdagingen voor de Nederlandse volksgezondheid vastgesteld: 1) De blijvend hoge ziektelast door hart- en vaatziekten en kanker; 2) de groeiende groep zelfstandig wonende ouderen met dementie en andere complexe problemen; en 3) de toenemende mentale druk op jongeren en jongvolwassenen. Deze opgaven zijn nog urgenter geworden sinds de uitbraak van de pandemie. Het virus en de maatregelen verhogen de druk op de mentale gezondheid. Dat geldt voor bijna iedereen, en voor jongeren en jongvolwassenen in het bijzonder. Door de coronacrisis zijn rokers gemiddeld meer gaan roken en het aantal mensen met overgewicht stijgt verder. Dit zijn belangrijke risicofactoren voor kanker en hart- en vaatziekten. Doordat steeds minder mensen hieraan overlijden, leven steeds meer mensen met de langetermijngevolgen ervan. Voor deze mensen kan COVID-19 een ernstiger beloop hebben;

— Scheidslijnen tussen bevolkingsgroepen zijn scherper geworden en de generatiekloof is dieper geworden door de coronacrisis;

–De afschaling van de ‘gewone’ zorg door de pandemie was ingrijpend (6).

Foto’s persoonlijk archief. Treant ziekenhuis Hoogeveen met triagetent. Hoofdgebouw met informatiebord voormalig sanatorium Beatrixoord. Afdelingsbord Longafdeling UMCG Groningen.

Bronnen

1.— Het TBC-Museum Appelscha is sinds eind september 2017 gesloten –‘Nationaal Plan Tuberculosebestrijding 2016-2020 Op weg naar eliminatie’. RIVM Rapport 2016-0028. G. de Vries en R. Riesmeijer. –‘Tbc en ander misbruik van het immuunsysteem’. Oratie op 21 september 2015 van hoogleraar immunobiologie Annemarie Meijer aan de Universiteit van Leiden over onderzoek naar ons afweersysteem , onder meer om aanknopingspunten voor behandeling van tbc te vinden. Tbc en ander misbruik van het immuunsysteem – Universiteit Leiden

2.– Het Hongerwinter Onderzoek is een uniek onderzoek van het AMC naar de gezondheid van mannen en vrouwen die zijn geboren rond de tijd van de Hongerwinter (1944/1945) in het Wilhelmina Gasthuis in Amsterdam. Dat onderzoek heeft aangetoond dat ondervoeding tijdens de zwangerschap blijvende gevolgen kan hebben voor de latere gezondheid van het kind en generaties daarna. Hongerwinter Onderzoek – Gevolgen voor het kind van ondervoeding tijdens de zwangerschap

3.–‘Gij zult gezond zijn’. Bina Ayar en Matthias Giesen. Maandblad HP/DE TIJD, Juni 2021, pagina 61.

4.—‘Lucht om te leven. 60 jaar Chronische beademing Groningen’, pagina’s 16 en 45. Willy van der Schut, Centrum voor Thuisbeademing Groningen. 2015. 

5.–Volksgezondheid Toekomst Verkenning (VTV) 2018, onderwerpen ‘Ouderdomsziekten’ en ‘Zorguitgaven’. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), onderdeel van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.

6.–- VTV uitgave van het RIVM ‘Verder kijken dan corona, over de toekomst van onze gezondheid’. Verder kijken dan corona, over de toekomst van onze gezondheid | Volksgezondheid Toekomst Verkenning