-KANTELDECENNIUM 6: Economie & Financiën

Deze publicatie ziet er iets anders uit dan voorgaande. Ik benader het belangrijke onderwerp ‘economie’ informeler en meer vanuit mijn persoonlijke situatie en visie. Ook de onderbouwing met bronnen die ik normaliter overvloedig vermeld, is beperkt. Negen van de twaalf hoofdstukken van Het Kanteldecennium 2020-2030 gaan over belangrijke onderwerpen binnen een mondiale context. Maar bij alle onderwerpen is er één gemeenschappelijke noemer, namelijk dat ze nauw verweven zijn met geld, met economie. Die samenhang wordt vaak onderbelicht. De doorsnee burger die tracht zich goed en breed te informeren, zal regelmatig kijken naar de vele actualiteitenrubrieken en discussieprogramma’s. Diegene zal zich, net als ik, regelmatig afvragen hoe het toch mogelijk is dat deskundigen, wetenschappers, trendwatchers en andere deskundigen aan de discussietafels meningen verkondigen over belangrijke kwesties die lijnrecht tegenover elkaar staan. Ik belicht in dit hoofdstuk vanuit de geschetste context, de volgende in mijn visie voor de economie belangrijke onderwerpen en verwijs indien nodig naar eerdere publicaties van mij en de daar vermelde foto’s en bronnen:

–Mijn opvoeding en jeugd tijdens de Wederopbouw waren bepalend voor mijn huidige visie op welvaart en economie

–De zorgeloze verzorgingsstaat

–De gevolgen van de corona pandemie

–Het betaalstelsel

Mijn opvoeding en jeugd tijdens de Wederopbouw zijn van grote invloed geweest op mijn huidige visie op welvaart en economie

Ik ben van de babyboomgeneratie, geboren in 1948, drie jaren na het einde van de Tweede Wereldoorlog. Mijn drie zusters en broer zijn geboren voor en tijdens de oorlog. Enige achtergronden van het gezin waarin ik opgroeide en de invloed van de oorlog, beschreef ik in een eerdere publicatie op deze website. Ieder mens maakt in het leven wel dingen mee die zich diep in het geheugen nestelen. Tijdens actieve levensfasen worden die vaak naar de achtergrond gedrongen, om op latere leeftijd weer versterkt naar boven te komen. Een zo’n herinnering is dat ik in het begin van de vijftiger jaren met mijn moeder vanuit Voorburg met de Blauwe Tram naar Den Haag reisde, om inkopen te doen. De tram reed door de Haagse wijk Bezuidenhout die nog zwaar gehavend was door het geallieerde bombardement van maart 1945. Als vijfjarige kleuter herinner ik mij dat nog, maar de diepere betekenis van het trieste uitzicht vanuit de tram ontging mij. Mijn aandacht ging vooral uit naar de trambestuurder, de ‘spannende’ dingen die ik in het centrum van Den Haag waarnam en het kroketje dat ik met mijn moeder ging eten bij Rutecks. Als er genoeg geld was volgde er soms een bezoekje aan de Cineac, waar elk uur het polygoon nieuws voor een luttel bedrag kon worden bekeken. Het was een sobere tijd waarin geldzorgen ons gezin beheersten. In die vijftiger jaren werd bij mij de basis gelegd voor mijn aversie tegen verspilling en overconsumptie en de behoefte aan soberheid en overzicht. Eigenschappen die wellicht door velen als positief zullen worden aangemerkt, zeker in het huidige duurzaamheidsstreven. Het leven heeft mij echter ook geleerd, dat ze het vermogen om in betere tijden van materiele en aardse zaken te genieten kunnen blokkeren. Gestimuleerd door de Marshall hulp uit de VS, zorgde de naoorlogse Wederopbouw voor een snelle welvaartsgroei. Als in de jaren vijftig schoolkinderen massaal aan de (volle) schoolmelk zijn, komt de economie op stoom. Er wordt fors geïnvesteerd en er is onder de bevolking voldoende motivatie en werklust. Toen werd de basis gelegd voor de zorgeloze verzorgingsstaat met een gedegen sociaal vangnet.  Dat geld en welvaart belangrijk zijn, zullen weinig mensen ontkennen. In die opverende economie was weinig aandacht voor de talrijke ethische kwesties die nu de samenleving domineren. We leven nog steeds in een bevoorrecht land. Weliswaar is de welvaart onrechtvaardig verdeeld, maar door het sociale vangnet is armoede hier minder ingrijpend dan in veel armere landen. In het lopende kanteldecennium zal de omgeving ingrijpend veranderen en daar kunnen we ons maar beter op voorbereiden, persoonlijk en de samenleving als geheel.

De Zorgeloze Verzorgingsstaat en de Hollandse ziekte

Onze verzorgingsstaat biedt sociale zekerheid aan kwetsbare burgers en we hebben een van de beste zorgstelsels ter wereld. Basiszorg is voor iedere burger beschikbaar en er zijn allerlei regelingen om de levensomstandigheden te verbeteren. Afhankelijk van een aantal voorwaarden, kunnen ouderen een ouderdomsuitkering krijgen en na een werkzaam leven een aanvullend pensioen. De huidige dynamiek in onze snel veranderende samenleving, roept echter bij velen onzekerheid op. Op 27 januari 2019, dus ruimschoots voor de corona uitbraak, zei de directeur van De Nederlandse Bank (DNB) Klaas Knot in het televisieprogramma Buitenhof over de schokbestendigheid van onze economie: ‘De wereld is onzeker en aan onzekerheden kunnen we weinig doen’. In het in 1992 uitgegeven boek ‘Afscheid van de zorgeloze verzorgingsstaat’, geven de auteurs een ruwe schets van ‘de verzorgingsstaat van morgen’. Met een vooruitziende blik analyseren zij ons sociale zekerheidsstelsel van dat moment maar ook mogelijke effecten voor de langere termijn, zoals betaalbaarheid van het systeem. Bijna drie decennia terug pleitten zij voor een grondige versobering van voorzieningen en verzekeringen, waarbij zelfs ingrepen in de AOW zoals verlaging, niet worden uitgesloten. Wel wordt er de kanttekening bij geplaatst dat dit gevoelig ligt in de samenleving (1). In de decennia die volgen zouden nog vele publicaties en rapporten over de verzorgingsstaat worden gepubliceerd, onder andere van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR, 2). Een cruciale en zeer actuele vraag uit het WRR-rapport sprak mij aan: ‘wat betekent een globaliserende wereldorde voor de verzorgingsstaat?’. De ontdekking van de gasbel van Slochteren door de NAM op 29 mei 1959, was een belangrijke impuls voor het optuigen van een zorgeloze verzorgingsstaat. De ene na de andere sociale wet werd aangenomen en leidde tot onze verzorgingsstaat, een sociaal paradijs. Laat ik duidelijk stellen dat dit voor velen, inclusief mijn gezin, een zegen was en reden voor dankbaarheid. Er waren echter ook kritische geluiden van deskundigen. Overbesteding en overconsumptie in plaats van spaarzaamheid, zouden op termijn een onbetaalbaar systeem creëren. Een overdreven sociaal vangnet, zou een negatieve invloed hebben op de zelfredzaamheid en verlammend kunnen werken op het initiatief van burgers. Vraag was ook toen al wat de gevolgen van een crisis zouden zijn voor de verzorgingsstaat. In de media verschenen zelfs berichten over de Hollandse Ziekte. Voor de Noorse overheid zou het decennia later zelfs een aanleiding zijn om anders om te gaan met de immense gasvoorraden, die daar werden ontdekt. De inkomsten ervan worden ondergebracht in het Noorse staatsinvesteringsfonds, in plaats van uit te geven en de consumptie te stimuleren. Dit grootste staatsinvesteringsfonds ter wereld met een enorm vermogen, investeert fors in duurzame energie ook in Nederland. Nu de wereld voor ongekende uitdagingen staat met veel onzekerheden, is een herijking van onze verzorgingsstaat onvermijdelijk. Het halen van klimaatdoelen, de toegezegde verhoging van de bijdrage aan de NAVO, mondiale uitdagingen en de ingrijpende economische gevolgen van de coronapandemie zijn slechts enige uitdagingen voor de verzorgingsstaat. Het wegvallen van aardgasbaten en de energietransitie die momenteel plaats vindt, zullen ons land harder treffen dan andere landen. De financiële crisis maakte ons nog bewuster van de complexiteit van de samenleving. De huidige coronapandemie heeft geleerd dat er onvoorspelbare ontwikkelingen kunnen zijn met een groot ontwrichtend effect, waarop de mensheid amper greep heeft . Zie ook:  TRENDS 3: ‘Adieu Zorgeloze Verzorgingsstaat’ | Jaap Spaans 

De gevolgen van de corona pandemie

De corona pandemie wordt door politici en wetenschappers aangeduid als de grootste crisis sinds de Tweede Wereldoorlog. Ik deel die mening slechts ten dele. De pandemie is anders en de ontwrichting is groot en dat geldt ook voor de gevolgen van deze crisis voor komende generaties. Belangrijk verschil is dat de naoorlogse Wederopbouw zich voornamelijk richtte op ons land, op nationale belangen, onze export, economie en ons ons sociale stelstel. Inherent aan die groei namen de omvang en het belang van Europa toe en is het globaliseringsproces in een stroomversnelling geraakt. In de decennia die volgden heeft ons van export afhankelijke landje daar veel baat bij gehad. Internationalisering en globalisering maakten de samenleving echter ook ingewikkelder onder andere door een opstapeling van grensoverschrijdende en geopolitieke problemen en uitdagingen. Het post corona herstel vereist een totaal andere aanpak dan direct na de oorlog. De gedachte dat we ons als klein land kunnen handhaven op een wereldtoneel waarop een aantal grootmachten de dienst uitmaakt, is volstrekt onrealistisch. Ik heb dat in diverse publicaties beschreven. In het verleden was ook ik sceptisch ten opzichte van een aantal Europese ontwikkelingen, maar in hoofdstuk vier over de geopolitieke situatie heb ik beschreven waarom Europese integratie juist nu zo belangrijk is. De nasleep van de corona pandemie zal groot zijn en nieuwe crises zijn onvermijdelijk. Hoe kwetsbaar de wereldhandel is op logistiek gebied, bleek uit de Suez blokkade door het vastgelopen containerschip Ever Given in maart 2021. Een groot deel van de internationale transportketen kwam abrupt tot stilstand en een langdurige stremming zou grote schade voor de wereldhandel tot gevolg hebben gehad. Dankzij onder andere de slepers van het Nederlandse bedrijf Smit Tak, kon de blokkade snel worden opgelost en een calamiteit worden voorkomen. Nu er al containerschepen staan gepland die 24.000 containers kunnen laden, lijkt de tijd voor bezinning rijp. Bij een postcorona herstelplan zal dan ook rekening moeten worden gehouden met de vele grensoverschrijdende problemen, zoals de aanpak van de klimaatcrisis, de ontwrichtende werking van cybercrime en cyberwar, criminaliteit en internationale spanningen. Natuurlijk blijft de nationale situatie belangrijk, zoals de beheersbaarheid van de uit de hand lopende zorgkosten, het groeiende woningentekort, onzekerheden rond het energie transitiebeleid. Als het vaccinatieproces is afgerond, kan een grondige inventarisatie van de gevolgen tot een toekomstgericht herstelplan leiden. Onlangs was in een nieuwsuitzending een aantal failliete horeca ondernemers aan het woord. Op emotionele wijze uitten zij hun emoties over hun levenswerk, hun florerende bedrijven die door de pandemie waren vernietigd. Menselijke tragedies. Belangrijke vraag is wat er gaat gebeuren met al die lege horeca- en winkelpanden die ter beschikking komen. Zal er geld van draagkrachtige criminelen worden geïnvesteerd in deze bedrijven en groeit daardoor het risico op vermenging van onderwereld en bovenwereld? Ondernemers zoeken steeds vaker naar alternatieve middelen voor financiering en dat kan een risico zijn. Ook dergelijke gevolgen moeten worden meegewogen bij een herstelplan. Er wordt helaas nog onvoldoende over nagedacht. Keihard gegeven is dat de Nederlandse staatsschuld door de gevolgen van de pandemie sterk is toegenomen, waardoor op langere termijn bezuinigingen om een nieuwe financiële buffer op te bouwen onontkoombaar zijn. En dat in een tijd waarin de komende jaren een miljoen woningen moeten worden gebouwd om aan de te verwachten vraag te kunnen voldoen. De kosten van de energietransitie zijn onzeker en het beleid onsamenhangend. In het televisieprogramma Nieuwsuur van 1 maart 2021 werden schokkende cijfers en onzekerheden gepresenteerd, rond een aantal proefprojecten om woningen te verduurzamen. Met behulp van duurzaamheidsubsidies, waren huizen voor ongeveer 20.000 euro verduurzaamd en gasloos gemaakt. De kosten van verduurzaming zouden volgens deskundigen en enige deelnemers aan de proef, zonder subsidie zijn uitgekomen op 40.000 euro per woning. Een aantal huiseigenaren gaf aan bij dergelijke hoge kosten niet over te gaan tot verduurzaming. Die onzekerheden over de kosten en de gevolgen voor leefomgeving en gezondheid, kunnen het draagvlak onder de bevolking aantasten. De transitiekosten kunnen dit kanteldecennium bovenop de extra kosten komen die gemaakt moeten worden om de bio-industrie te reduceren, de vreemdelingenketen te beheersen en de toegezegde financiële bijdrage aan de NAVO te bekostigen om maar enige voorbeelden te vermelden. En dan maar hopen dat de rente niet te sterk stijgt en de staatsschuld beheersbaar blijft. President Klaas Knot van DNB benadrukte in een rede bij de presentatie van het Jaarverslag over 2020 op 22/3/21, dat na de pandemie de staatsschuld weer zal moeten worden verminderd. Juist door die lage staatsschuld had ons land een buffer om de ondersteuningsmaatregelen te financieren. Land en volk wacht een aanzienlijke inspanning. De topman van een financiële instelling pleitte onlangs voor een noodfonds voor een klimaatramp. Hij dacht daarbij aan een dijkdoorbraak of andere natuurrampen, die niet door verzekeraars kunnen worden gedekt. In hoofdstuk 7 over klimaatverandering ga ik daar dieper op in. De baas van de World Health Organisation (WHO) onderstreepte op 30 maart 2021 de noodzaak van een internationale aanpak voor pandemieën (global approach), waarbij de lessen die zijn getrokken uit de Covid19 pandemie worden geïmplementeerd. Bij zo’n brede aanpak moeten niet alleen de analyses van medici en virologen worden betrokken, maar ook die van deskundigen die het vermogen en de kennis hebben om de economische en sociale gevolgen te kunnen inschatten. De bekende viroloog Marion Koopmans haalde in een uitzending van Buitenhof de ‘preventie-paradox’ aan, die in ons land heerst. Vaak komt er pas actie als zich een ernstige situatie voordoet, terwijl juist preventie zo belangrijk is. In dat verband sprak de publicatie ‘De Economie na het coronavirus: Hoe Nederland zich uit de crisis kan innoveren’ van TNO mij bijzonder aan (3). Oplossing van de coronacrisis heeft uiteraard de hoogste prioriteit, maar we moeten vooral ook nadenken over de toekomst en hoe ons land op de langere termijn economisch uit de crisis kan groeien. Want de recessie die als gevolg van de coronamaatregelen op ons afkomt is onvermijdelijk. De staatsschuld is fors gestegen, de hoogte van het begrotingstekort is nog niet te overzien en dat geldt ook voor de schulden die ondernemers hebben, bijvoorbeeld bij de betaling van uitgestelde belastingaanslagen.

Persoonlijke zorgen over de toekomst

Vanuit mijn persoonlijke opvatting heb ik een aantal punten van zorg over de toekomst. In hoofdstuk 4 over digitalisering heb ik uitgebreid aandacht besteed aan het betaalsysteem. Door overheden en bedrijfsleven worden we als burgers meegezogen in de digitaliseringshype. Digitalisering biedt vele voordelen, maar ook vele nadelen zoals ik heb geschetst in dat hoofdstuk. Supermarkten stellen alles in het werk om de klanten mee te slepen in hun digitaliseringsdrang. De vele nadelen voor werkgelegenheid, toenemende onpersoonlijkheid en de privacyaspecten komen onvoldoende aan bod. Dat geldt ook voor de banken die na een stimuleringsbeleid voor internetbankieren en ontmoedigingsbeleid voor contant geld, de macht naar zich hebben toegetrokken. Bankkantoren worden in hoog tempo gesloten, de gevolgen voor kwetsbare burgers worden onvoldoende afgewogen. In diverse brieven aan banken en ingezonden brieven in media heb ik daarvoor aandacht gevraagd. De Nederlandsche Bank (DNB) is er echter duidelijk over. ‘Contant geld moet blijven als betaalmiddel’. Zie mijn publicatie daarover op deze website met verwijzing naar een publicatie van DNB. De pandemie heeft online kopen en digitaal betalen in een stroomversnelling gebracht.  Efficiency en geld bepalen het beleid. Net zoals de winkelleegstand vind ik dat een mentale verarming voor onze samenleving. Tegelijk zien we een snel groeiend aantal kwetsbare burgers, dat onder schuldbewind moet worden gesteld. Overconsumptie door pingemak en online bestellingen speelt vaak een rol. Belangrijkste risico van het betaalsysteem vind ik dat geld is gedegradeerd tot een getal in een computer en iemand eenvoudig kan worden uitgesloten van het betaalverkeer. De dekking door goud die in het verleden de kracht was van belangrijke valuta, wordt steeds minder belangrijk. Dat maakt ons kwetsbaar, met name bij crises. De woningmarkt en de veel te sterk gestegen huizenprijzen vormen een tijdbom onder ons financiële systeem. Daarnaast zijn er de klimaatrisico’s die echter ook een uitdaging kunnen betekenen (4). We hebben vaak kritiek op Zuid-Europese landen die tekort zouden schieten bij hervormingen. Het is de EU die nu van ons land hervormingen eist om de hoge schuldenlasten van burgers burgers en ondernemingen te beteugelen. Bijdragen uit het Europese Herstelplan zijn zelfs gekoppeld aan hervormingen op dat gebied. Bij crises, stijgende rentes of sociale problemen zullen veel huizenbezitters onder water komen te staan en niet meer aan hun financiële verplichtingen kunnen voldoen. Banken en financiële instellingen kunnen daarin worden meegezogen. 

Foto’s: Mega containerschip Madrid Maersk komt aan op de Maasvlakte. Corine van Kapel Nationale Beeld Bank (NBB). Foto Ruïne Bezuidenhout na bombardement: Vervaardiger Willy Schuurman – Collectie Haags Gemeentearchief.  Foto Beurs van Berlage met tekst: Jaap Spaans. Gevel van een in 2020 ontruimd bankfiliaal met de ‘littekens’ van ontmantelde geld- en stortingsautomaten. Omslag rapport ‘De verzorgingsstaat herwogen. Over verzorgen, verzekeren, verheffen en verbinden’. Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. 

Bronnen

1.’Afscheid van de zorgeloze verzorgingsstaat’, hoofdstuk 9 onder 9.2. M.J. de Jong en R. van Schoonhoven. Uitgave Spectrum / Aula, 1992. 2.’De verzorgingsstaat herwogen’. Rapport van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid en Amsterdam University Press, hoofdstuk 3 Globalisering en de verzorgingsstaat. Amsterdam 2006. 3. Hoe Nederland zich uit de crisis kan innoveren | TNO en Orchestrating innovation: hoe transities écht kunnen slagen | TNO  4. DNB publiceert eerste rapportage over financiële klimaatrisico’s en -kansen volgens TCFD Website DNB 22/3/21   

Zie ook de publicaties van mij die betrekking hebben op economie op de overzichtspagina  van deze website en onder artikelen