–KANTELDECENNIUM 3: De geopolitieke situatie, Macht, Big Power Politics

In diverse media werd recent aandacht besteed aan de lijsttrekkerswisseling bij het CDA en de interne verdeeldheid die was gezaaid. Er werd een oud-minister geciteerd die aangaf dat het om de macht ging. Er werd een nieuwe lijstrekker aangesteld, de huidige minister van financiën Wopke Hoekstra. Hij reageerde pas in tweede instantie positief op het verzoek om lijstrekker te worden. In het landsbelang zoals hij stelde omdat door onder andere de Covid 19 pandemie, Brexit en andere geopolitieke ontwikkelingen de maatschappelijke context anders is dan bij het eerste verzoek (1). Ik denk dat ons land iemand van zijn kaliber nodig heeft, om de grote uitdagingen en problemen die op ons afkomen als nasleep van de pandemie, het hoofd te bieden. Veranderingen in de wereld voltrekken zich in een uitzonderlijk hoog tempo. Dat zal ook voor ons land grote gevolgen hebben, zowel politiek, strategisch als economisch en dat vereist goed en consistent leiderschap. In het verleden was ook ik sceptisch over de toekomst van Europa. De ontwikkelingen voltrekken zich nu zo snel, dat we de EU nodig hebben om ons te kunnen handhaven op  een steeds complexer wordend wereldtoneel,  waar machtsblokken en hun soms impulsieve leiders, de routekaart van de mensheid trachten te bepalen. Dit wordt ook wel aangeduid als Big Power Politics oftewel Grote Machtspolitiek. Als het jaar 2020 iets heeft geleerd, is het wel dat niet alles in het leven maakbaar is. Ook de machthebbers op de wereld hebben ervaren, dat een onverwachte viruspandemie zich aan iedere greep onttrekt en ingrijpende politieke en economische gevolgen kan hebben. Dat is overigens niet nieuw, het gebeurde eerder in de geschiedenis bij de Spaans Griep pandemie in 1918 zie ook  https://www.jaapspaans.nl/pandemie-coronavirus-en-de-spaanse-griep/. In het discussieprogramma Buitenhof van 20 december 2020, was voormalig minister van Verkeer en Waterstaat Neelie Smit-Kroes te gast. Zij pleitte voor de aanstelling van een niet-politiek driemanschap, om de huidige situatie in goede banen te leiden en de economische schade te beperken. Zij sloot haar betoog af met de veelzeggende woorden ‘Het is oorlogstijd dus haal er een generaal bij’ (2).

De geopolitieke situatie (geografische invloeden op machtsverhoudingen) 

In 2014 werd aan een deskundige de vraag gesteld of er een nieuwe Koude Oorlog komt. Hij antwoordde dat de huidige situatie niet vergelijkbaar is met de situatie tijdens de Koude Oorlog. Het ging toen om twee tegenover elkaar staande machten de Verenigde Staten (VS) en de Sovjet-Unie, maar de huidige situatie is totaal anders en vele malen complexer (3). Wie het nieuws intensief volgt, kan er niet omheen dat de machtsverhoudingen in hoog tempo verschuiven. De feiten die ik opsomde in het voorgaande hoofdstuk over de wapenwedloop, tonen aan dat naast militaire macht ook expansiedrift, handel, economie en cultuurverschillen belangrijke factoren zijn bij de machtspolitiek. Na decennia van suprematie is de invloed van de VS tanende, waarvoor een aantal oorzaken is aan te wijzen, onder andere de politiek van isolationisme onder president Trump. Andere machtsblokken, met name China, winnen snel aan invloed op economisch en strategisch gebied en dat is versterkt door de Covid pandemie. Grote machten als Rusland en India worden nog onderschat, vooral door het Westen. Controle over grondstoffen, hulpbronnen, vaarroutes en handel zijn in de geschiedenis altijd belangrijk geweest bij de opkomst van wereldrijken. Rusland heeft een groot potentieel, vanwege de enorme rijkdom aan bodemschatten en een indrukwekkende legermacht, die berucht is vanwege de assertieve inzet van cyberwapens. India met de immense bevolking is een bron van kennis, met name op het gebied van ICT. Drie belangrijke delen van de wereld slagen er maar niet in de onderlinge verdeeldheid te overbruggen, Zuid-Amerika, Afrika en Europa. Europa is economisch gezien een reus met de grootste interne markt ter wereld, maar door verdeeldheid, het ontbreken van krachtig centraal leiderschap en dito legermacht worden de kansen onvoldoende benut. En het zag er allemaal zo florissant uit toen in 1989 de Berlijnse Muur viel en de Koude Oorlog werd beëindigd. Door een ongekende economische prestatie werd het verdeelde Duitsland weer tot een eenheid gesmeed en breidde de Europese Unie snel uit, met name naar het Oosten (4). Er volgden echter ook tegenslagen. (Foto Jaap Spaans. Brokjes van de Berlijnse Muur die Oost en West scheidde)

China en de nieuwe zijderoutes

Als ik dit publiceer op de 1e dag van 2021, heeft het Verenigd Koninkrijk formeel Europa verlaten. Dat is een verzwakking, maar tegelijk een wake-up call voor de EU. Het besef is gegroeid dat eenheid juist noodzakelijk is om op mondiaal niveau tegenwicht te bieden aan de opkomende machtsblokken. Een snel globaliserende wereld biedt steeds minder ruimte voor isolationisme en nationalisme. Als dat onvoldoende wordt onderkend, zal dat verstrekkende negatieve gevolgen hebben voor de welvaart in Europa en zeker voor een handelsnatie als Nederland. Ik heb naaste familie in het Verenigd Koninkrijk en krijg soms de indruk dat men daar is blijven steken in de gedachte dat Engeland nog een wereldmacht is (‘Brittannia rules the waves’). Vele deskundigen waarschuwen echter dat het mondiale economische machtscentrum de komende decennia zal verschuiven  van de westerse wereld naar Azië. Ik deel die zorg. Tijdens de geschiedenislessen op de MULO, werd (te) beknopt aandacht besteed aan de reizen van Marco Polo in de 13e eeuw en de klassieke Zijderoute als de logistieke handelsroute tussen  Azië en het Middellandse Zeegebied. Onderzoek met moderne technologieën als satellieten heeft geleerd dat die historische zijderoute veel meer was dan een logistieke keten (karavaanroute) van Oost naar West. Het was een samengeweven infrastructuur met irrigatiekanalen en wooncomplexen. China werkt hard aan de nieuwe zijderoutes, is bezig aan een snelle opbouw van de krijgsmacht, maakt afspraken om de toevoer van grondstoffen te waarborgen en wint overal ter wereld terrein op technologisch gebied. Als Europa daar niet als eenheid op inspeelt, wordt die slag verloren. Ook de posities van Rotterdam en Antwerpen als wereldhavens kunnen daardoor verzwakken. Wat mij in gesprekken over de geopolitieke situatie opvalt, is dat er onvoldoende brede kennis is over de Kaukasus, dat ligt ingeklemd tussen China, de Russische Federatie, Europa en Turkije. Dit opkomende en strategisch zo belangrijke gebied, is wel omschreven als een geopolitieke speeltuin en is van groot belang voor de nieuwe Zijderoute. Recent was er de oorlog tussen Azerbeidzjan en Armenië, waarbij ook Turkije een rol speelde.  Rusland dat bang is invloed te verliezen in de regio, bleek niet in staat de veiligheid van Armenië te waarborgen. Er waren in het verleden problemen tussen Rusland en Tsjetsjenië en ook in Wit Rusland (Belarus) zijn er interne spanningen. Het grootste land in de regio is Kazachstan, een land met een enorm potentieel dat 70 keer zo groot is als Nederland en over een schat aan natuurlijke hulpbronnen beschikt. Toch weten we er betrekkelijk weinig over. Een persoonlijk informeel onderzoekje leert, dat velen niet in staat zijn het land aan te wijzen op de wereldkaart. Na de ineenstorting van de Sovjet Unie is in die regio een machtsvacuüm ontstaan en landen als Rusland en Turkije volgen de ontwikkelingen daar nauwlettend. De geopolitiek wordt ook beïnvloed door klimaatverandering, smeltende ijskappen en andere grensoverschrijdende problemen. Machtsblokken zullen alles in het werk stellen om ‘voet aan de grond te krijgen’ in de grondstoffenrijke en logistiek belangrijke poolgebieden. In de mondiale geopolitieke situatie speelt de factor ‘macht’ een belangrijke rol (5). Foto Jaap Spaans. De nieuwe zijderoute waarin China veel investeert, kan gevolgen hebben voor de concurrentiepositie van grote havens in Europa. 

Macht

Er zijn meerdere definities van ‘macht’ maar in gangbare opvattingen staat het voor kracht, het vermogen om iemand of een organisatie iets te laten doen zoals je wilt. Een allesomvattende sluitende definitie is er niet. De macht over het stuur verliezen is anders dan de ouderlijke macht. Bij machtsmisbruik en machtswellust wordt al snel gedacht aan controle, dwang en repressie,  tirannie of dictatuur. Macht is dominant aanwezig in alle geledingen van de samenleving en beïnvloedt ons dagelijks leven. Direct of indirect krijgen we er allemaal mee te maken. Na een heftige verkiezingsstrijd gaan deze maand de laatste weken in van het presidentschap van Donald Trump. De afgelopen vier jaren heeft hij een groot stempel gedrukt op de interne situatie in de VS, maar ook op de internationale verhoudingen. Communicatie en interactiviteit vonden vaak impulsief plaats, via sociale media als twitter, overdreven assertief en soms zelfs beledigend. Jammer want de goede dingen die deze president ook heeft gedaan, zoals het benoemen van de onevenwichtige handelsrelatie met China, herstel van de economie in de pre-corona periode en voorzichtige initiatieven voor vrede in het Midden-Oosten, zijn daardoor overschaduwd. Ondanks de openheid van de democratische verkiezingen die voorbeeldig en voor de wereld direct en gedetailleerd te volgen  waren, laat Trump een tot op het bot verdeeld land achter. Velen zijn daar bezorgd over. Een nieuwszender gebruikte zelfs de term ‘Divided States of America’. Qua persoonlijkheid is hij geheel anders dan de machtige Chinese president Xi Jinping, die zelden emoties toont maar gestaag en volhardend zijn beleid om China op te stuwen in de vaart der volkeren uitvoert. De Turkse president Erdogan, die volgens kenners  droomt van een groot en hersteld Ottomaans Turks rijk, is in zijn optreden en communicatie vergelijkbaar met Trump. Een belangrijk verschil is dat Trump minder Amerikaanse militaire bemoeienis in de wereld wilde, terwijl Erdogan de militaire macht en strategische positie van Turkije juist wil uitbreiden. Voorbeelden van die expansiedrift zijn Libië en Azerbeidjan (6). In een boek over verleidingen aan de top en de psychologie van de macht, geeft de auteur een scherpe analyse van mensen die ontsporen aan de top en welke karaktereigenschappen en achtergronden daarop van invloed zijn geweest. Dit verschijnsel wordt wel aangeduid als Machiavellisme. Machiavelli (1469) meende dat geweld en manipulatie inherent zijn aan de menselijke natuur. Er zijn regels nodig om uitwassen beheersbaar te houden dan wel uit te bannen. Ook binnen bedrijven en organisaties kan macht ontsporen en tijdens mijn langdurige werkzame periode als ambtenaar bij defensie, de politie en een departementale inspectiedienst heb ik daarover de nodige ervaring opgedaan. Ondanks dat er binnen dergelijke organisatieculturen vaak sprake was van machogedrag, kijk ik toch met voldoening terug op die periodes in mijn leven. Regelmatig waren er felle discussies over ethiek bij de rechtshandhaving en welke repressieve middelen acceptabel waren, bijvoorbeeld in situaties dat het machtsmiddel van het geweldsmonopolie werd ingezet met inachtneming van geweldsinstructies. Voor discussie en bezinning was in de regel voldoende ruimte in onze rechtsstaat, hoewel dat ook afhankelijk was van de visie van het management dat werknemers aanstuurde. In een van mijn boeken heb ik voorbeelden verstrekt van beleidsmatig falen. Ik plaats daarbij wel de kanttekening dat digitalisering van grote invloed is op de werksituatie en de communicatie, intern met collega’s en extern met de burgers. Macht speelt uiteraard ook een belangrijke rol bij private organisaties en geloofsgemeenschappen. In een boek over macht in de kerken, beschrijft de auteur een groot aantal praktijkvoorbeelden van machtsmisbruik binnen kerken en geloofsgemeenschappen. Juist daar zou je dienend leiderschap verwachten. Volgens de auteur gebeurt een deel van dat machtsmisbruik door leidinggevenden, bij wie sprake is van grootheidsgevoelens en een narcistische persoonlijkheid. Een praktijkdeskundige schrijft in een christelijk dagblad naar aanleiding van ernstige problemen bij een christelijke organisatie: ‘Men krijgt de indruk dat hier in sterke mate sprake is geweest van bestuurlijke arrogantie’. Probleem daarbij is dat het naast macht en invloed vaak ook om theologische geschilpunten gaat, die over het algemeen moeilijk zijn te overbruggen en krachtige emoties kunnen oproepen (7) Foto Jaap Spaans. Standbeeld Lenin in Assen.

Brexit: onzekerheid na een lang en afmattend proces

Als ik dit publiceer is de Brexit een feit. Het afmattende, jaren durende Brexit proces heeft veel kostbare tijd, geld en energie gekost. Veel mensen zijn het spuugzat, omdat andere belangrijke kwesties zijn blijven liggen. Toch komt ook hierbij een vraag op over macht. Het Verenigd Koninkrijk (VK) wil minder macht uit Brussel en soeverein zijn. Soevereiniteit werd gaandeweg het belangrijkste thema  in het scheidingsproces. De definitie van soevereiniteit is ‘oppermachtige heerschappij’ en ‘de macht om een staat te leiden’. Een kritische deskundige uit het VK zei hierover op een van de laatste dagen voor Brexit: ‘We win sovereignity. We lose autonomy’. Waarmee hij bedoelde dat na de Brexit de autonomie zal afnemen onder andere als gevolg van problemen met de mobiliteit, meer formaliteiten op grond van regelgeving die ook belemmerend zullen werken. De komende jaren zullen leren hoe de praktische uitwerking is. Een gastcolumnist bij RTL Nieuws schrijft over soevereiniteit: ‘het is het principe dat de staat de hoogste autoriteit is binnen haar grondgebied en dat zij geen hogere autoriteit hoeft te erkennen buiten dit grondgebied’ (8). Het herinnert aan de tijd van de koloniale en maritieme macht van het VK. Maar tijden veranderen en het mag duidelijk zijn, dat in een snel globaliserende wereld juist verbinding en samenwerking met derde landen noodzakelijk is. Dat West Europa zo lang is gevrijwaard van oorlog is mede het gevolg van die samenwerking. Dat impliceert dus het ten dele opgeven van macht, ook al zal een land dan soevereiniteit moeten inleveren. Machtsblokken en machtige leiders bepalen de situatie op het wereldtoneel of we het leuk vinden of niet. In deze instabiele wereld hebben kleine landen weinig in de melk te brokkelen. Wie dat negeert lijdt aan zelfoverschatting. Of de Britten een misrekening hebben gemaakt zoals een deskundige stelt, zal de tijd leren op grond van de praktische uitwerking. Uiteindelijk heb je alleen iets aan soevereiniteit, als je je stem kunt laten gelden en de uitkomst van het wereldwijde debat kunt beïnvloeden. Zoals het er nu uit ziet heeft de EU door de langdurige Brexit discussie aan homogeniteit gewonnen. De EU heeft eenheid uitgestraald ondanks de pogingen van Premier Boris Johnson om verwarring te zaaien, door zijn pogingen directe gesprekken aan te gaan met belangrijke regeringsleiders in de EU. In februari 2021 stemt het Europarlement over de Brexitdeal. Dat alles neemt niet weg dat ik het vertrek van de Britten uit de EU betreur, maar blij ben dat er na ruim vier jaren duidelijkheid is. Logo: Europarlement dat democratische controle uitoefent op de Europese Commissie 

Het Midden-Oosten (M.O) een explosieve regio

In het Midden-Oosten is een machtsstrijd gaande tussen Arabische landen en landen als Iran en Turkije. Het is een van de meest explosieve regio’s in de wereld en daarbij is het opmerkelijk dat een geografisch en demografisch nietig land als Israël een cruciale rol speelt. Historisch en levensbeschouwelijk wellicht begrijpelijk, maar rationeel, politiek,  militair, geografisch en demografisch bezien is daar geen zinnige verklaring voor te geven. Het Midden-Oosten ondergaat de komende decennia een metamorfose, door de te verwachten transitie van fossiele brandstoffen naar alternatieve vormen van energie, vooral zonenergie en pogingen van landen om nucleaire wapens te ontwikkelen. Moderne technologieën om zeewater te ontzilten en de waterbesparende druppelirrigatie te stimuleren, kan bijdragen aan de economische ontwikkeling van die regio.

Het Midden-Oosten beschouw ik zowel uit seculier als levensbeschouwelijk oogpunt als hèt mondiale conflictcentrum, met als episch centrum de stad Jeruzalem. De situatie daar is zeer complex, waarbij de geschiedenis een belangrijke rol speelt. Turkije, Rusland, China en de EU streven naar meer invloed in de regio. Nu de invloed van de VS daar afneemt, trachten Rusland, Turkije en Iran de ontstane leemte op te vullen. Sinds de start van de Arabische lente heeft een bloedige oorlog in Syrië  het afgelopen decennium honderdduizenden slachtoffers geëist. Die situatie ligt tevens aan de basis van het immense vluchtelingenprobleem, waar Europa mee te maken heeft. Veel vluchtelingen willen naar Europa, dat nog geen antwoord heeft op de toelating van grote aantallen vluchtelingen en effectieve controle aan de EU-buitengrenzen ontbreekt.  Die controles zijn nodig om gelukszoekers te kunnen onderscheiden van echte vluchtelingen. Het opmerkelijke van die ontwikkeling is dat veel rijke islamitische olielanden hun grenzen gesloten houden voor vluchtelingen, veelal geloofsgenoten. Naar gebruik van chemische wapens in Syrië loopt nog een onderzoek door het in Den Haag gevestigd OPCW (Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons). Onder druk van de toegenomen spanning zoeken diverse Arabische landen, al dan niet uit opportunisme, toenadering tot Israël. Zij delen steeds meer gezamenlijk belangen. Opmerkelijk blijft de positie van Israël en de buitenproportionele mondiale obsessie voor Israël en Jeruzalem. De stad lijkt als een magneet alle aandacht van de wereld naar zich toe te trekken. Een ontwikkeling die niet verklaarbaar is op grond van ratio, logica en getalsmatige argumenten. Het geografisch en demografisch nietige land op de navel van de aarde, dat slechts 2 promille van de wereldbevolking telt, ligt voortdurend onder een mondiaal vergrootglas. Gelet op de geschiedenis van het Joodse volk met name de Holocaust, (herlevend) antisemitisme en de excessen die zich de afgelopen jaren voltrokken in buurlanden van de Joodse staat, mag duidelijk zijn dat Israël nooit een tweede Massada zal toestaan en alles in het werk zal stellen om de veiligheid van land en volk te waarborgen. Dat maakt de situatie daar explosief en onvoorspelbaar. (9).

Kantelconclusie. In dit kanteldecennium zullen er grote verschuivingen plaats vinden in de geopolitieke situatie, waardoor spanningen zullen toenemen en crises onvermijdelijk zijn. Inherent aan die ontwikkeling zal de behoefte aan een centraal mondiaal gezag en krachtig leiderschap om de talrijke grensoverschrijdende problemen en uitdagingen die op de mensheid afkomen aan te gaan, toenemen. Aan die ontwikkeling kleven ook grote risico’s, bijvoorbeeld ten aanzien van burgerrechten als privacy,  vrijheid van godsdienst en meningsuiting en andere grondrechten.

Foto’s: Archief Jaap Spaans

Bronnen

  1. ‘Onrust in het CDA’ en ‘Van kroonprinsen naar koningsdrama’. De Telegraaf, 5 december 2020.
  2. Discussieprogramma Buitenhof, 20/12/2020 met onder andere oud-minister van Verkeer en Waterstaat Neelie Smit Kroes. CNN Special Report, 19/12/2020. ‘Pandemic. How a virus changed the world in 1918’.
  3. Het grote geopolitieke college met 5 vragen aan Rob de Wijk deskundige van het The Hague Centre for Strategic Studies (HCSS) o.a.: ‘Krijgen we een nieuwe Koude Oorlog’. Haagsch College, Montesqieu Institute, september 2014.
  4. ‘Meningen over Duits Eenheid’. ‘Hoofdstuk Het Derde Duitse Wonder’ door J.J.A. van Doorn. Uitgeverij NPA 1990.
  5. Euronews en andere internationale media op 26/12/2020 ‘China to overtake US to be world’s biggest economy by 2028 due to COVID-19 says report’, naar aanleiding van een rapport van The Centre for Economics and Business Research (CEBR). De Telegraaf, 29/12/2020 ‘Havenbaas: verloren decennium dreigt voor Nederland’ met opmerking van Rob de Wijk die waarschuwt voor China, dat investeert in Zuid-Europese havens om de containeroverslag te kapen. ‘De Nieuwe Zijderoutes. Het heden en de toekomst van de wereld’. Hoofdstuk 1. Peter Frankopan. Uitgeverij Unieboek/Het Spectrum, 2018. 
  6. NOS Nieuws, 23/10/2020 ‘Ook Sudan normaliseert banden met Israël’. ‘De Turkse Expansiedrift’. Jaap Spaans in het blad Profetisch Perspectief, 2012.
  7. ‘Verleidingen aan de top. De psychologie van de macht’, pagina 10. Jaap van Ginneken, Uitgeverij Business Contact Amsterdam/Antwerpen, 2013. ‘Macht in de Gemeente. Over machtsfiguren en machtsmisbruik in de kerk’, pagina 9. Volker en Martina Kessler en ingeleid door Kees Roest. Uitgave Boekencentrum Zoetermeer, 2002. Reformatorisch Dagblad, 9/20/2015 ‘Situatie bij Tot Heil des Volks verontrustend’, door O.W. Dubois en ‘Benoeming predikant splijt Tot Heil des Volks’, 3/10/2015. Vertrouwelijke mail correspondentie met een medewerker van EB Media over de zorgelijke werksituatie en rechtszaken daarover van 11/11/2007. Vertrouwelijk, aangezien de persoon in 2012 is overleden. Een Golf van Geweld, Jaap Spaans, 1999. Pagina 73.
  8. RTL Nieuws, 16/12/2020. Gastcolumn Rabo-econoom Stefan Koopman: ‘De Britten betalen een hoge prijs voor hun soevereiniteit’. Tevens quote op Euronews op de drempel van 2021, 30/12/2021.
  9. In het jaar 71 na Christus voerde het Romeinse Rijk een felle strijd in Judea, waarbij meer dan een miljoen Joden werden gedood. Jeruzalem en de tempel werden verwoest Tempelschatten, waaronder de massief gouden Menorah, werden triomfantelijk naar Rome overgebracht. Een stenen afdruk is nog te vinden in de Triomfboog van Rome. De vesting Massada bij de Dode Zee bleef echter een bolwerk van verzet. Toen de Romeinen de vesting uiteindelijk hadden veroverd, bleek dat de Joodse verdedigers de dood hadden verkozen boven verkrachting en slavernij. Israëlische soldaten worden anno 2020 op de burcht Massada beëdigd. Diverse bronnen o.a. ‘En zij werden verstrooid onder alle volken’, Werner Keller. Pagina’s 76 en 77. Uitgave La Riviere en Voorhoeve NV Zwolle.