–KANTELDECENNIUM 2: De Wapenwedloop

Als ik dit hoofdstuk op mijn website plaats is het december 2020, de maand van Kerst en vrede op aarde. Het heeft dan ook een reden dat ik juist nu de wapenwedloop als eerste mondiale kernprobleem aan de orde stel. Het is een van de duidelijkste onderwerpen, waarin de machteloosheid van de mensheid tot uitdrukking komt. Taalkundig staat het begrip voor een wedloop om militair overwicht tussen staten of machten. Maar gelet op de tijd waarin we leven, neem ik de vrijheid om het begrip uit te breiden en wel naar de toename van wapenbezit onder burgers. Ook in ons land is een duidelijke toename van ernstige delicten,  waarbij wapens worden gebruikt.  Vaak gaat het om (vuur)wapens die wettelijk verboden zijn, maar ook slag en steekwapens die functioneel bestemd zijn om te worden gebruikt als gereedschap en andere nuttige toepassingen, zoals in huishoudens en de horeca. De gevolgen van deze ontwikkeling voor de criminaliteit en hoe die zich verhoudt tot het geweldsmonopolie dat in ons land bij de overheid berust, belicht ik in hoofdstuk 5 over ‘Criminaliteit en Rechtshandhaving’.

Bij het onderwerp ‘Wapenwedloop’ kun je niet heen om de rol van de wetenschap en mentale aspecten waaruit de behoefte aan wapens voortvloeit. Ik gaf in hoofdstuk 1, de inleiding, aan dat ik grote bewondering heb voor de wetenschap en er in mijn persoonlijke situatie op het gebied van zorg en kwaliteit van leven, veel aan te danken heb gehad. Door de gezinssituatie werd ik nadrukkelijk bepaald bij genetica en medische trajecten, die tot levensverlenging bij gezinsleden hebben geleid. Dat zijn zegeningen en verworvenheden waarvoor ik dankbaar ben. Er past echter wel een kanttekening bij, gebaseerd op vele decennia persoonlijke ervaring en studie van onderwerpen als geweld, oorlog en vrede etc. In het Filosofie Magazine las ik een aansprekende en relativerende stelling over de wetenschap, die volgens de auteur ook niet alle vragen kan beantwoorden. Als voorbeeld werd gegeven dat zonder theoretische natuurkunde een smartphone niet zou bestaan. ‘Daar heb je echter weinig aan als je bijvoorbeeld zoekt naar een oplossing voor het conflict in het Midden-Oosten’(1). Oorlogen, wapenwedlopen en geweldsexcessen hebben te maken met de menselijke geest, met mentaliteit, egoïsme en machtsdenken, het kwaad , ethiek en levensbeschouwing. Problemen op die gebieden zijn diepgeworteld en wijdverbreid en de geschiedenis leert dat die zich uiteindelijk niet laten oplossen via wetenschap en rationaliteit alleen. Als dat wel mogelijk zou zijn was het, gelet op calamiteiten en tragedies in de menselijke geschiedenis allang gebeurd. Seculiere denkers zullen daaraan toevoegen dat dit ook geldt voor religie en ideologie. Veel mensen beschouwen religie zelfs als oorzaak van veel conflicten. Ik begrijp die kritiek, maar de geschiedenis leert dat het kwaad of de gebrokenheid van de Schepping zich uit in alle categorieën mensen, ongeacht levensbeschouwing of ideologie. Daar komt bij dat de wetenschap, ondanks de vele verworvenheden en zegeningen, heeft bijgedragen aan veel ontwikkelingen die een bedreiging vormen voor de toekomst van de mensheid. De wapenindustrie is een treffend voorbeeld dat politiek en wetenschap elkaar overlappen. In de loop der eeuwen zijn zwaarden en speren vervangen door musketten en kanonnen door geavanceerde raketsystemen. NBC wapens oftewel massavernietigingswapens (Nucleair, Biologisch, Chemisch), zijn ontwikkeld in wetenschappelijke laboratoria. Ook bij beladen onderwerpen als geweld en oorlog creëert de markt een behoefte en spelen wetenschap en bedrijfsleven daarop in door ontwerp, innovatie en productie en bijna altijd ergens op de wereld wel gevolgd door gebruik en inzet. We zien dat momenteel bij de ontwikkeling van geleide raketsystemen en ruimtewapens, waarbij hoogwaardige technologie vereist is. Er is wel sprake van een groeiend bewustzijn en er zijn pogingen om het tij te keren. Financiële ondernemingen, waaronder pensioenfondsen en verzekeraars, mogen op grond van integriteits- en duurzaamheidseisen niet meer investeren in ondernemingen die clustermunitie of cruciale onderdelen daarvan produceren, verkopen of distribueren. Dat is in ons land bij wet vastgelegd, waarop de Autoriteit Financiële Markten (AFM) toezicht houdt (2).

De wapenwedloop in cijfers

De omvang van de huidige wapenwedloop op de wereld is onvoorstelbaar. Er wordt meer in wapens geïnvesteerd dan ooit tevoren en er is sprake van een permanent stijgende lijn en chronische overbewapening. Volgens cijfers van het in Zweden gevestigde gerenommeerde Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI), bedroegen in 2019 de mondiale militaire uitgaven 1.917 miljard dollar (in 2018 1822 miljard). De Verenigde Staten (VS), China, Saoedi-Arabië, India en Frankrijk vormen de top vijf en zijn goed voor 60% van de militaire uitgaven in de wereld. Wat betreft verhoging van de defensiebudgetten jagen vooral China en de VS elkaar op in de wapenwedloop. Daarna volgen Saudi-Arabië met ruim 78 miljard en Rusland met bijna 62 miljard. De VS blijven koploper: in 2019 stegen de uitgaven met 53 miljard dollar naar ruim 684 miljard dollar. China komt uit op 181 miljard dollar. Daarbij past wel de kanttekening dat loonkosten, die een belangrijke factor vormen bij defensiebudgetten, in de VS en andere westerse landen hoger zijn dat in landen waar nog een dienstplicht is. Denktank het International Institute for Strategic Studies ( IISS), die er onderzoek naar verrichtte, meent dat Washington zich zorgen maakt om de modernisering van het Chinese leger. China werkt onder meer aan hypersonische raketten, die moeilijk zijn te detecteren en heeft in 2020 volgens Britse media voor het eerst in een gewapend conflict gebruikgemaakt van een magnetronwapen dat werkt  op basis van elektromagnetische straling. Dat zou de VS vervolgens weer aanzetten tot hogere uitgaven. Israël dat door bepaalde vijanden wordt beschouwd als een bedreiging van de wereldvrede, heeft voor een land dat onder permanente dreiging staat een verhoudingsgewijs laag defensiebudget van 15,9 miljard dollar (3). De cijfers zullen de komende jaren sterk stijgen. In navolging van zijn voorgangers uitte president Trump regelmatig kritiek op het feit dat NAVO landen binnen de EU niet voldoen aan de afgesproken norm, om 2% van het bruto binnenlands product (bbp) te besteden aan defensie. Er liggen harde toezeggingen van deze landen om de defensie inspanningen te verhogen en er dus nog meer geld aan bewapening zal worden besteed. Hoewel die kritiek van de VS dus terecht is, gaan de critici voorbij aan de diepgewortelde angst en oorlogstrauma’s in Europa, met name Duitsland, om in een nieuwe wapenwedloop of oorlog te worden meegezogen (4). Dezelfde zorg zagen we bij Japan, dat in de Tweede Wereldoorlog hard werd geraakt door de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki. Ik begrijp die zorg, want er kunnen in deze complexe wereld met de vele machtsbeluste leiders gemakkelijk impulsieve en onbeheersbare escalaties ontstaan. Het is een  wrang gegeven dat met de bedragen die de huidige wapenwedloop kost, de honger op de wereld zou kunnen worden opgelost. Gelukkig zijn er veel goede mensen, idealistische organisaties en geloofsgemeenschappen op de wereld die zich inzetten voor de vrede in woord, daad en gebed. Velen geloven rotsvast in ‘Samen werken aan vrede’, om een meer vredevolle samenleving te bereiken’ (5). Ik gaf al eerder aan dat ik niet optimistisch ben over het antwoord op de vraag of de mensheid in staat is om op eigen kracht mondiale vrede te bewerkstellingen. Tabel over defensie-uitgaven NAVO-landen geplaatst met toestemming Defensiekrant.

Mondiale polarisatie stimuleert de wapenwedloop

Massavernietigingswapens als NBC wapens vinden hun oorsprong in wetenschappelijk onderzoek en technologische research in laboratoria, experimenten en dierlijke en menselijke proeftuinen. In de top 5 van de risico’s die de mensheid bedreigen van het World Economic Forum (WEF), staan klimaatverandering en massavernietigingswapens respectievelijk op 1 en 2 (6). Het WEF verwacht dat de economische en politieke polarisatie zal toenemen en dat zou de wapenwedloop kunnen versterken. Het internet is een goed voorbeeld van de dilemma’s die zich kunnen voordoen. Het huidige internet is als communicatiesysteem ontstaan binnen het Amerikaanse leger. In een halve eeuw is het uitgegroeid tot een dominante factor op talrijke maatschappelijke gebieden. Het heeft ontegenzeggelijk veel zegeningen voor de mensheid opgeleverd bijvoorbeeld op het gebied van communicatie, medische ontwikkelingen, efficiency. Anno 2020 kunnen we echter ook vaststellen dat moderne technologie op grote schaal wordt gebruikt bij de ontwikkeling van moderne wapens als computergestuurde raketsystemen, zogenaamde ‘slimme’ bommen en wapens op basis van lasertechnologie en drones, om maar enige voorbeelden te noemen. De basis voor het internet werd gelegd door een organisatie binnen het Amerikaanse ministerie van defensie, het (Defence) Advanced Research Projects Agency (D)ARPA). ARPA ontwikkelde technologie die de Amerikaanse defensie in staat zou stellen om niet verrast te worden door een technologisch geavanceerde vijand. De organisatie legde de basis voor de huidige informatierevolutie. Of men in die fase de immense gevolgen voor de mensheid heeft kunnen inschatten weet ik niet. Het heeft er ook toe geleid dat er in een duizelingwekkend tempo een nieuwe vorm van oorlogsvoering is ontstaan, cyberwarfare, waarvan de destructieve gevolgen op termijn nog niet zijn te overzien. Armere landen met een laag defensiebudget en criminele organisaties, kunnen tegen betrekkelijk geringe kosten cyberspecialisten inhuren om cyberaanvallen uit te voeren en hun status te verhogen. China is bezig uit te groeien tot een mondiale industriële en militaire supermacht, dankzij de beschikbaarheid van en kennis over deze moderne technologie. Wat door de VS werd ontdekt en ontwikkeld, dreigt zich nu als een boemerangeffect tegen hen te keren. Een ontwikkeling die, evenals cybercriminaliteit, een wereldwijde ontwrichtende werking kan hebben. De afgelopen jaren is gebleken dat cyberwapens grootschalig worden ingezet om vitale infrastructuur van een land te beschadigen. Geen enkel beveiligingssysteem biedt optimale veiligheid, onder andere vanwege de grensoverschrijdende aspecten. Een politicus en deskundige beschreef het ooit als een rat-race, een dynamisch maatschappelijk proces waarbij de veiligheid vaak de dupe is. Het opmerkelijke en tegelijk hypocriete is dat overheden die digitale veiligheid op nationaal niveau hebben vastgelegd in wet- en regelgeving en die handhaven, zich tegelijk op het complexe wereldtoneel op grote schaal schuldig maken aan cyberwarfare en cybercriminaliteit als hacking. Het is in korte tijd uitgegroeid tot een kernprobleem van de mensheid. Nederland is een van de meeste gedigitaliseerde landen ter wereld en blinkt op dat gebied uit in innovatie. Dat bevorderde de economische groei en de welvaart. Ook kwam het goed van pas tijdens de corona pandemie, omdat er op grote schaal vanuit huis kon worden gewerkt waardoor de economische schade werd beperkt. Tegelijk mag het duidelijk zijn dat Westerse landen als Nederland ook een verhoogd risico lopen, omdat door de intensieve digitalisering van economie en infrastructuur zowel overheden, bedrijven en individuele burgers aanzienlijke risico’s lopen. Daarnaast wordt er geïnvesteerd in ruimtewapens om infrastructuur via de ruimte te ontwrichten, bijvoorbeeld door satellieten uit te schakelen (7). Overkill staat taalkundig voor overdaad maar betekent ook overbewapening. De aanwezigheid en beschikbaarheid van immense hoeveelheden wapens vormen op zich een groot risico, want veel wapens worden uiteindelijk ook gebruikt. Wie over wapens beschikt kan macht uitoefenen. Militaire suprematie is in de geschiedenis door de eeuwen en millennia heen de bron geweest voor oorlogen, onderdrukking en gewapende conflicten en een voedingsbodem voor de opkomst van op macht beluste leiders. De meest recente en ook de meest omvangrijke wapenwedloop uit de geschiedenis was die tussen de Verenigde Staten (VS) en de voormalige Sovjet Unie (SU) en de belangrijkste reden tot oprichting van militaire machtsblokken als de NAVO en het Warschaupact. Het leverde ons het begrip Koude Oorlog op. 

Geen pacifist

De volgende tekstdelen gaan over mijn persoonlijke ervaringen met wapens en geweld en de ethische worsteling die ik daarbij heb ervaren. Om het volgende goed op waarde te kunnen schatten, is het gewenst de volgende publicaties te lezen die eerder verschenen op deze website.

-WO1: over mededogen, oorlogsneurose en PTSS | Jaap Spaans

-Oorlog en emoties, ethiek en geloof (1) | Jaap Spaans

-Oorlog en emoties, ethiek en geloof (2) | Jaap Spaans

-Oorlog en emoties, ethiek en geloof (3) | Jaap Spaans

Terug in Nederland na mijn ruim tweejarige verblijf als emigrant in Canada, werd ik opgeroepen voor de dienstplicht. Op grond van dat onvermijdelijke feit, besloot ik voor vier jaren te tekenen als kort verband vrijwilliger (KVV’er). Een belangrijke overweging voor dat besluit was mijn slechte fysieke conditie. Door een vaak onverantwoorde levenswijze in Canada, moest mijn gebit ingrijpend worden gesaneerd en waren herstel en structuur noodzakelijk. Het leger bood mij die mogelijkheden en na een intensieve infanterieopleiding, kon ik vier jaren als instructeur werken bij de Alfa compagnie van de School Reserve Officieren en Kader Infanterie (SROKI) in Ermelo waar ik ook zelf de kaderopleiding had afgerond. Een periode waarin ik veel heb geleerd zoals doorzettingsvermogen, overleven in moeilijke omstandigheden, communicatie bij groepsdynamiek en leiderschap en verantwoord omgaan met lichaam en geest. Het was de tijd van de Koude Oorlog en ik kreeg een mobilisatiebestemming in de Duitse Laagvlakte. Eenmaal moest ik daarvoor in die vier jaren op herhaling in Ossendrecht. De diepgaande gesprekken over geloof en ethiek die ik in Canada had gevoerd met ‘deserteurs’ uit de VS over de Vietnamoorlog, waren in de turbulentie van die levensfase naar de achtergrond gedrongen. Pas na mijn diensttijd kwamen die weer versterkt naar boven. Geloof en zingeving waren door mijn huwelijk weer relevanter geworden. Mede door de ervaringen in het leger, zou in de jaren die volgden de innerlijke worsteling over de ethiek van oorlog en vrede en toepassing van geweld verhevigen. In mijn volgende beroep, bij de politie, kreeg ik ook te maken met dienstwapens, schietoefeningen en een geweldsinstructie. Ik weet de vernietigende werking van veel wapens. Toch ben ik geen pacifist, om de simpele rede dat wereldvrede en geweldloosheid in de huidige samenleving anno 2020 volgens mij geen haalbare opties zijn. Hoe moeilijk is het al om ‘vrede’ te krijgen binnen gezinnen, families, overheden, kerken, bedrijven en organisaties? Een aantal bands/zangers uit de flower power tijd die zongen over vrede, kregen zelf te maken met interne ruzies en jaloezie. Oorlog en vrede zijn onderwerpen die mij innerlijk verscheuren, zowel vanuit mijn geloofsprincipe als menselijkheid. In diverse publicaties heb ik beschreven, wat de directe en indirecte gevolgen van de Tweede Wereldoorlog zijn geweest op het gezin waarin ik opgroeide (8)  -De vergeten hongerkinderen uit de oorlog | Jaap Spaans. De Holocaust is een van de diepste littekens die de mensheid met zich meedraagt. Massaal gewapend ingrijpen was nodig om agressors als Japan,  Het Derde Rijk en hun bondgenoten op de knieën te krijgen en ons land te bevrijden. Wie de geschiedenis bestudeert moet de conclusie trekken dat er nog nooit een allesomvattende en duurzame vrede op de wereld is geweest. In hoofdstuk 1 De Inleiding, heb ik dat met verwijzing naar de idealen van de flower power generatie met hun slogan ‘Make love not war’ uitgelegd.  Ruim een halve eeuw later is de harde conclusie dat het verlangen naar vrede niet haalbaar is gebleken en dat in de halve eeuw die volgde ook de protestgeneratie er niet in is geslaagd liefde de aarde te laten veroveren. Er wordt meer uitgegeven aan bewapening dan ooit tevoren en de wapens waren nog nooit zo vernietigend als nu. Als christen geloof ik dat we leven in een door het kwaad gebroken schepping. Die gebrokenheid zal pas worden opgeheven bij de terugkomst van Jezus Christus. Dat neemt niet weg dat geweld soms nodig is om agressors en dictators het hoofd te bieden of als een overheid gebruik maakt van haar geweldsmonopolie.

Politieke spanningen

De Horizonscan Nationale Veiligheid (9).  is naast levenservaring en nieuwsgaring voor ‘leken’ een goede en betrouwbare bron om een visie over de internationale politieke spanningen op te baseren. Centraal staat de nationale veiligheid, maar die wordt zodanig in een internationale context geplaatst, dat er een redelijk beeld ontstaat van de dreigingen die van buiten op ons afkomen. Dat de naoorlogse wereldorde snel aan het veranderen is, staat niet ter discussie. Iedereen die het nieuws volgt kan kennis nemen van de spanningen, de talrijke brandhaarden en de handelsoorlog tussen grote mogendheden als China en de VS. In het beleid van de VS onder president Trump, wordt meer nadruk gelegd op isolationisme onder de slogan ‘America First’ en dat uit zich in scherpe retoriek en beschuldigingen. Die kritiek is voor een deel terecht. China hanteert hoge drempels voor buitenlandse investeerders en stimuleert met verkapte staatssteun eigen ondernemingen, die daardoor beter kunnen concurreren op het internationale speelveld. De internationale invloed van de VS en andere westerse landen neemt daardoor af, maar ook de solidariteit binnen de NAVO. Eind juli 2020 besloot president Trump een derde van de Amerikaanse troepenmacht in Duitsland terug te halen dan wel te verplaatsen naar Brussel en Polen. Na zijn verkiezingsnederlaag herhaalde dit zich in november 2020, zonder overleg met bondgenoten. Dit impulsieve beleid plaatst de speciale band tussen de VS en Duitsland die gedurende 70 jaar heeft bijgedragen aan vrede in Europa, onder druk. Naast verslechtering van de trans-Atlantische betrekkingen is er een toename van conflicten in het Zuiden en Oosten van Europa, waar NAVO landen tegenover elkaar staan. Dit zal het komende decennia grote gevolgen hebben voor ons land, maar ook voor het verdeelde Europa. De gedachte van sommige populistische partijen, dat Nederland zich als klein land kan handhaven op het glibberige wereldtoneel is niet realistisch. In een tijd van globalisering verwijzen naar de situatie tijdens De Gouden Eeuw snijdt dan ook geen hout. Tijden veranderen en daar zullen we mee moeten leren omgaan.  Europa moet  steeds vaker laveren tussen andere grootmachten, waardoor meer eenheid en centrale aansturing binnen Europa gewenst is. 

KANTELCONCLUSIE: Gelet op persoonlijke ervaringen en studies, de informatie van betrouwbare bronnen die ik onderzocht, de grilligheid van machthebbers en de geopolitieke situatie op de wereld, trek ik de conclusie dat de wapenwedloop tijdens het kanteldecennium zal intensiveren met alle risico’s van dien.

In het volgende hoofdstuk belicht ik de geopolitieke situatie en het onderwerp macht.

Foto’s: Jaap Spaans gemaakt tijdens mijn diensttijd op Schietkamp De Harskamp (1970), Starfighter gevechtsvliegtuig en bom op het terrein van het Aviodrome museum (rond 2008), foto raketten tijdens open dag van het leger (rond 1970), oude kanonnen centrum van Harderwijk (2019). 

Bronnen:

  1. Filosofie Magazine, juli/augustus 2020. ‘Een kleine stap voor complotdenkers’ door Tim Miechels, pagina 53.
  2. ‘Worldwide Investment in Cluster Munitions. A shared responsibility’, Website PAX, 3/12/2018. ‘Verbod op beleggingen in clustermunitie’, website Pensioenfederatie, 7/12/2018. ‘ABP: geen geld in (land)mijnen’. Het Parool online, 6/4/2007.
  3. ‘Defensie-uitgaven wereldwijd gestegen’. Defensiekrant 08 2020, met verwijzing naar gegevens uit het jaarlijkse rapport van het International Institute for Strategic Studies (IISS), Domain trends en The Military Balance 2020. SIPRI Yearbook 2018 Armament, Disarmament and International Security. News Release van het World Economic Forum, 15/1/2020. ‘De wereld staat in brand: klimaatbranden en politieke spanningen wakkeren het vuur aan’. De Telegraaf, 23/7/2020 ‘Russisch ruimtewapen’. Informatie op de website van de Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons (OPCW) te Den Haag. waar van 30 november t/m 1 december 2020 the 25th Session of the Conference of the States Parties is gehouden.
  4. Info van de website Duitsland Institute.nl: ‘Zaak Navalny Duitsland wil met Navo en EU praten over consequenties’ 3 september 2020. ‘VS trekken meer soldaten terug uit Duitsland dan bekend’, 30 juli 2020. Het nieuws dat de Verenigde Staten een deel van hun troepen uit Duitsland terugtrekken, kwam in juni hard bij de Duitsers aan. Nu blijkt dat het om meer militairen gaat dan eerder bekend was gemaakt. De Volkskrant, 30/7/2020 ’12.000 militairen VS weg uit Duitsland’.
  5. ‘Het kost maar 281 miljard euro om honger in de wereld op te lossen’ en ‘Cornell unites science and policy to end hunger’, respectievelijk in Welingelichte Kringen van 13 oktober 2020 en conclusies van onderzoekers van de Cornell University NY VS, 14th october 2020.
  6. WEF The Global Risks Landscape 2020, pagina 3. ‘Top ten risks in terms of Impact’.
  7. Website van DARPA het Defense Advanced Research Projects Agency, 14/7/2020. ‘Paving the Way tot the Modern Internet’. https://www.darpa.mil/about-us/darpa-history-and-timeline4. De Horizonscan Nationale Veiligheid van oktober 2019 is gemaakt door het Analistennetwerk Nationale Veiligheid in opdracht van de NCTV van het Ministerie van Justitie en Veiligheid.
  8. Het Placenta Mysterie, Jaap Spaans . Pagina’s 23 – 28.
  9. ‘Horizonscan: de resultaten. Projectleiding Instituut Clingendael. ‘De belangrijkste toekomstige ontwikkelingen voor de nationale veiligheid’. Het Analistennetwerk Nationale Veiligheid (ANV) heeft in opdracht van de NCTV de Horizonscan Nationale Veiligheid 2019 gepubliceerd. De Horizonscan geeft inzicht in de belangrijkste toekomstige ontwikkelingen voor de nationale veiligheid.