–KANTELDECENNIUM 10 De ‘Tijdredenen’ van Sigrid Kaag

Beeld van Atlas die de wereld draagt in de Burgerzaal van het Paleis op de Dam. Beeld staat ook op het dak van het paleis.  Foto:  Barbara Brolsma Nationale Beeld Bank (NBB)

Na mij een jaar intensief te hebben bezonnen op de onderwerpen die ik in samenhang heb belicht in Het Kanteldecennium, volgen nu drie afrondende hoofdstukken 10, 11 en 12. In dit hoofdstuk 10 staat (klimaat)alarmisme centraal. De maand september was nog maar een paar dagen oud, toen drie indringende publicaties/oproepen ons nadrukkelijk bepaalden bij een van de meest zwaarwegende kernproblemen (core global risks) van de mensheid: DE KLIMAATCRISIS. Een kort overzicht:

1.Op 6-9-2021 hield D’66 politica Sigrid Kaag in De Rode Hoed in Amsterdam de dertiende HJ Schoo-lezing, met als titel ‘De roeping van mijn generatie. Wat vrij zijn van ons vraagt‘ (1). De lezing veroorzaakte ongekende emoties als boosheid en verontwaardiging die nog lang zullen doorwerken.

2.Diezelfde dag verscheen de publicatie ‘Zorgprofessionals voor het klimaat’. Oproep tot actie voor een gezondere wereld’. Medische tijdschriften uit de hele wereld roepen op om tot actie te komen over de klimaatrisico’s. In Nederland werd de oproep gepubliceerd in het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde. Essentie ervan is de vraag wat de gevolgen van klimaatverandering kunnen zijn voor de mondiale volksgezondheid? (2).

3.Twee dagen later volgde de mondiale oproep van kerkelijke leiders van de drie grootste kerkelijke organisaties ter wereld voor bezinning op de klimaatcrisis. Volgens hen is menselijk gedrag een belangrijke factor (3). Op persoonlijke titel rangschik ik deze oproep onder de term ‘Scheppingszorg’ (goed rentmeesterschap), een begrip dat in opkomst is onder gelovigen. Vanaf 1992 uit ik via publicaties mijn zorgen over milieu en klimaatverandering. Impulsiviteit kan mij dan ook niet worden verweten. Lees ook mijn publicatie in een maandblad  onder (4 en) KLIMAATVERANDERING 2 2005

Moment niet toevallig gekozen

Het is niet toevallig dat de publicaties/oproepen begin september 2021 verschenen. Er wordt een najaar verwacht vol internationale conferenties over klimaat en milieu. Belangrijke aanleiding is de publicatie van een rapport van de IPCC, een instituut van de VN met een panel bestaande uit gezaghebbende klimaatexperts. Het rapport geeft nieuwe berekeningen over de opwarming van de aarde en de conclusie is dat alleen snelle en grootschalige reducties in de uitstoot van broeikasgassen, verdere opwarming nog kunnen voorkomen. Het klimaat verandert snel en volgens het rapport is de mens daarvan de oorzaak. Een complex onderwerp, want voor een leek is het moeilijk om de brede samenhang tussen natuurlijke cycli en menselijk gedrag goed te splitsen. Volgens mij valt klimaatverandering niet te ontkennen. Het onderwerp zal de komende maanden, jaren en wellicht decennia de agenda’s beheersen met grote maatschappelijke gevolgen. Van 1 tot 12 november 2021 vindt in Glasgow de 26ste Conference plaats van de United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC). Afspraken gemaakt bij het akkoord van Parijs moeten daar nader worden uitgewerkt. In het Kanteldecennium 2020-2030 heb ik bewust belangrijke kernproblemen belicht  in hun onderlinge samenhanging. Het is immers de opstapeling van maatschappelijke factoren, die de grootste bedreiging vormt voor de mensheid. Aantasting van grondrechten, de wapenwedloop, ondermijnende criminaliteit, extremisme en het snel groeiende antisemitisme om maar enige van de belichte onderwerpen te benoemen. De geschiedenis heeft geleerd dat antisemitisme vaak sterk toenam in tijden van crises en negeren van die ontwikkeling kan tot ernstige politieke escalaties leiden. Dat ik bewust het onderwerp ‘klimaatalarmisme’ eruit licht, is omdat het volgens mij het meest alarmistische onderwerp is met de ingrijpendste gevolgen op dit moment.

1.De HJ-Schoo lezing van mevrouw Kaag

In de lezing die inmiddels tot veel beroering heeft geleid, vooral buiten kringen van D66, gaat mevrouw Kaag in op het uitgangspunt dat vrijheid actie vereist. Zij stelt de volgende onderwerpen aan de orde: Klimaat, Sociaaleconomische ongelijkheid, Migratie, Datamining, Europa, Leiderschap en Vaderlandsliefde en besluit met een slotwoord. Omdat deze webpublicatie vooral gaat over alarmisme, ga ik beknopt in op de algemene teneur van de lezing en het feit dat Sigrid Kaag zich profileert als klimaatalarmist en zelfs ‘klimaatdrammer’ zoals ze stelt en die kwalificaties beschouwt als erenamen. In het bestek van deze publicatie kan ik slechts een aantal details belichten, toegespitst op het onderwerp ‘alarmisme’. Burgers die om zich heen kijken in de wereld van vandaag, lopen het risico somber te worden stelt Kaag. Zij worden geconfronteerd met ongemakkelijke waarheden. Niet alle natuurrampen zijn te wijten aan klimaatverandering, maar het staat vast dat de kans op zulke rampen toeneemt door klimaatverandering.  ‘Onze generatie moet de realiteit onder ogen zien: klimaatverandering is niet meer een theoretisch risico, ver aan de horizon. De uitdagingen waar we voor staan mogen ons niet verlammen maar zijn voor ons een opdracht’ (citaat). Verwijzend naar haar katholieke achtergrond formuleert mevrouw Kaag een roeping. We moeten aan het werk.

Zowel in de Tweede Kamer als de brede samenleving was er onbegrip en hoon voor de ‘bom’ die Kaag had gelanceerd. De commotie heeft ze zelf over zich afgeroepen. Zonder hem bij naam te noemen, wordt premier Rutte geschoffeerd. Dat werd in de ontstane commotie en de nasleep ontkend door politici van D66, maar nagenoeg iedereen die in de media reageerde was ervan overtuigd dat het om Rutte ging. Dat kwam ook in het felle Kamerdebat over de formatie aan de orde. Als een Kamerlid de vraag stelt of er nog vertrouwen is tussen haar en Rutte, antwoordt zij dat ze heel weinig mensen in haar leven vertrouwt buiten haar man, kinderen en enige vrienden (5). Dat mogen de mensen in haar directe omgeving en netwerk zich aantrekken. Het schuurt ook met delen van haar lezing. Zij stelt namelijk dat haar ideaal van vrijheid is gebaseerd op de gedachte, dat mensen met elkaar verbonden zijn en leiderschap inhoudt dat je met zelfvertrouwen je waarden moet uitdragen en verdedigen. Ik vraag mij af hoe die opvattingen te rijmen zijn met wantrouwen. Om de ernst van de klimaatcrisis te illustreren, verwijst zij naar het moment dat John Kennedy aantrad als president van V.S. Een mogelijke inzet van nucleaire wapens bedreigde op dat moment acuut het voortbestaan van alle leven op aarde. Kennedy wees de bevolking op hun taak en verantwoordelijkheid nu men ‘de mogelijkheid heeft alle vormen van menselijk leven te vernietigen’. Daarom kunnen de alarmbellen niet luid genoeg klinken als het om de klimaatcrisis gaat. Reden om de onderwerpen van haar lezing als ‘tijdredenen’ te kwalificeren, een woord dat ook in de Bijbel voor komt (6).

2.‘Zorgprofessionals voor het klimaat’

Medische tijdschriften uit de hele wereld riepen op om tot actie te komen over de klimaatrisico’s, omdat onze gezondheid op het spel staat. In Nederland publiceerde het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde de oproep. ‘Zorgprofessionals worden opgeroepen om actief bij te dragen aan het vergroten van het draagvlak voor de ingrijpende maatregelen die noodzakelijk zijn om de gezondheid en het welzijn van het leven op onze planeet te behouden’ (citaat). Vooral de bevolking van landen met de laagste inkomens en de minste veerkracht zullen worden getroffen. Onderbouwd met bronnen wordt gewezen op de toenemende natuurschade, zoals droogte en overstromingen die kan leiden tot een toename van hitte gerelateerde dehydratie, nierfunctieverlies, ernstige huidziektes, tropische infecties en de cardiovasculaire en pulmonaire ziekte en sterfte die is toe te schrijven aan opwarming. Ook kan de klimaatcrisis gevolgen hebben voor de kwaliteit van het drinkwater en leiden tot meer vluchtelingen en zoönose (overslaan van dierziekten op mensen). Het extreme weer in combinatie met de wijdverbreide natuurvernietiging en bodemuitputting ondergraven die systemen, met misoogsten en pandemieën als gevolg. Als leek kan ik de conclusies niet inschatten omdat mij daarvoor de kennis ontbreekt. Wel kan ik afgaan op wetenschappelijke bronnen vermeld in de oproep, persoonlijke waarnemingen en informatie in de massamedia en getuigenverklaringen van zorgprofessionals in de frontlinie. Deze kunnen het goede voorbeeld geven door zelf groene en duurzamere zorg te realiseren. Ze kunnen hun ecologische voetafdruk beperken door de trein in plaats van het vliegtuig naar congressen te nemen. Artsen met vertegenwoordigende functies kunnen gezondheidskundig bewijs inbrengen in het publieke of politieke debat.  Foto Jaap Spaans: Ook professionals komen op voor het klimaat

 

3.Scheppingszorg

Kerkelijke leiders van 1,8 miljard gelovigen roepen in een gezamenlijke verklaring op om het klimaat te redden. ‘Luister naar de roep van de aarde’ schrijven paus Franciscus, de oosters-orthodoxe patriarch Bartholomeus en de Anglicaanse aartsbisschop in hun verklaring. Zij vinden de klimaatcrisis uitermate urgent en mensen, ongeacht hun levensbeschouwing, moeten kiezen voor een ander leven. We zijn dat verplicht aan komende generaties. Ook de geestelijkheid meent dat de klimaatcrisis een gevolg is van menselijk handelen en dat we in onze gretigheid en hebzucht de aarde overbelasten. Onder gelovigen groeit de aandacht voor het onderwerp Scheppingszorg en de Groene Kerk, ook binnen de protestantse kringen. Dat impliceert dat de mens een goede rentmeester en beheerder moet zijn van datgene wat hem door de Schepper  is toevertrouwd. Wat mij in deze oproep fascineert is de achterliggende gedachte dat de mens in staat is een omslag in denken en daad te verwezenlijken. Ook deze verklaring is echter qua teneur uitermate alarmistisch. In de seculariserende westerse wereld heerst de mening dat kerken leeglopen en geloof aan het verdwijnen is. Mondiale cijfers wijzen echter uit dat het aantal van (alle) gelovigen nog steeds toeneemt. Ons land seculariseert weliswaar, maar er is een duidelijk groeiende behoefte aan zingeving en interesse voor geestelijke onderwerpen. Onder invloed van crises en klimaatstress zal die behoefte toenemen.  Illustratie: omslag van mijn boek Met Sterke Hand, ontwerp Andries Middelbos. Boeken zijn niet meer leverbaar. 

Persoonlijke conclusie

In juli 1992 schreef ik mijn eerste publicatie over de milieuproblematiek na de VN-conferentie in Rio, waarin ik aangaf dat de doelstellingen niet gehaald zouden worden. Daarna volgden er nog vele bijeenkomsten over milieu en klimaat en in de loop van de decennia die volgden werd de teneur ernstiger, wanhopiger en oplopend naar het huidige alarmisme. Crises kunnen dienen als wake-up calls en zorgen voor veranderingen, maar hebben er in de geschiedenis nooit toe geleid dat menselijke hebzucht en egoïsme massaal zodanig werden gekanaliseerd, dat het algemeen belang prevaleerde boven nationale en individuele belangen. Laat ik ons welvarende land als voorbeeld nemen. Ondermijnende criminaliteit floreert in ons land als nooit tevoren. De Holocaust heeft het antisemitisme niet uit kunnen bannen. Steekincidenten en geweld zijn aan de orde van de dag. Ondanks de vele oorlogen in de geschiedenis is de mensheid er niet in geslaagd de wapenwedloop een halt toe te roepen. In een van de kantelhoofdstukken heb ik met cijfers onderbouwd dat de wapenwedloop omvangrijker is dan ooit tevoren. Regenwouden worden massaal gekapt voor de productie van palmolie. Waarop is dan het optimisme gebaseerd dat de mensheid in staat is de klimaatcrisis op te lossen? Zelf hebben mijn echtgenote en ik een sobere leefstijl. We wonen in een eenvoudige sociale huurwoning voor senioren, consumeren matig en duurzaam en trachten verspilling te voorkomen. Verantwoord omgaan met het milieu en goed rentmeesterschap vinden we belangrijk. Bijna dagelijks zie ik echter de verspilling om mij heen, de rotzooi die wordt achtergelaten in recreatie- en uitgaansgebieden, de onnodige mobiliteit. Als we het in het kleine persoonlijke gedrag al niet kunnen waarmaken, hoe moet dat dan op mondiaal niveau. Moet de overheid het dan door controle en repressie afdwingen of gaan we van crisis naar crisis. En hoe werkt dat door in de verhouding tussen arme en rijke landen? Na het verslag over Rio schreef ik publicaties over de te verwachten watercrisis, de boodschap van Al Gore, Rentmeesters op een afvalberg en Klimaatverandering een onderschat probleem. Ik heb de afgelopen jaren wel een belangrijke les geleerd. Wie de huidige situatie belicht op grond van geloof of levensbeschouwing, moet rekenen op hoon en kritiek. Klimaatdrammer mag dan inmiddels een geuzennaam zijn en de burger wordt dagelijks overspoeld met termen als ‘klimaatcrisis’, ‘apocalyptische droogte’ of ‘Bijbelse rampen’. Ook door gerespecteerde media. Haal het echter niet in je hoofd om de begrippen einde der tijden of tijdredenen in je mond te nemen. Dan ben je een doemdenker en daar heeft men het niet zo op. Alsof alarmisme geen doemdenken is. Opmerkelijk want de analyse van alarmistische klimaatdrammers en eschatologische denkers verschilt niet zoveel. Het zit hem in de oplossing. De ‘tijdredenen’ van mevrouw Kaag zijn op punten 1 op 1 vergelijkbaar met de tijdredenen van Jezus Christus, die ook te lezen zijn in ‘haar’ Willibrordvertaling (6). Velen stellen hun hoop en vertrouwen voor de toekomst op de wetenschap. Laat ik voorop stellen dat ik veel respect en grote bewondering heb voor de wetenschap en er als gezin medisch veel aan te danken hebben. Maar aan die invloed zitten grenzen. Het grote dilemma is dat de wetenschap veel mogelijkheden heeft, maar niet in staat is om op mondiaal niveau een omslag teweeg te brengen in denken, egoïsme, hebzucht en andere mentale aspecten. Uiteindelijk konden de excessen die ik hiervoor opsomde dan wel belichtte in het Kanteldecennium, ontstaan ondanks de wetenschap. In het hoofdstuk 11 ga ik daar dieper op in. Ik stel daarin ook de vraag of protestzangers uit de Flower Power periode alarmistisch waren in hun songs. In de week na de lezing van mevrouw Kaag werd er tijdens het Afghanistandebat een motie van afkeuring ingediend tegen haar en de minister van Defensie. Die werd met een Kamermeerderheid aangenomen en leidde tot het aftreden van beide ministers. Ook in het licht van de wapenwedloop, waar ik een hoofdstuk aan wijd, was het een bijzondere tijd. Om de militaire opkomst van China in de regio het hoofd te bieden, werd een strategisch pact gesloten tussen de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en Australië. Tot woede van Frankrijk werd een contract over door kernenergie aangedreven onderzeeboten opgezegd en besloten die in de VS te kopen. Dit tot grote woede van de Fransen, die de ambassadeurs in de VS en Australië terugriepen. Een zeer krachtige diplomatieke maatregel. Voor de strategische toekomst van Europa wordt de situatie uitermate complex, nu in toenemende mate wordt aangedrongen op een Europees leger. Illustratie:  De mens slaagde er niet in de doelstellingen van de Club van Rome uit 1972 te halen, ondanks ernstige waarschuwingen. Integendeel het groeidenken en overconsumptie kregen in de vier decennia die volgden  meer greep op de samenleving. Vanuit welke visie of wereldbeeld zullen de actuele klimaatdoelen wel worden gehaald, terwijl de wereld vele malen complexer is geworden? (7)

Bronnen

  1. De dertiende HJ Schoo-lezing ‘De roeping van mijn generatie. Wat vrij zijn van ons vraagt‘,. EW (ewmagazine.nl), 6-9-2021. ‘Kaag haalt uit naar Rutte en het geregeld en geritsel in de politiek, door Franck Hendrickx. De Volkskrant, 7-9-2021.Den Haag verbijsterd: ‘Hier trapt Kaag Rutte tussen de benen’, door politiek commentator Wouter de Winther. De Telegraaf online, 7-9-2021.
  2. Zorgprofessionals voor het klimaat. Oproep tot actie voor een gezondere wereld’, door Marcel Olde Rikkert, Mariëlle Jambroes en Wim Opstelten. Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, 6-9-2021.
  3. ‘Kerkleiders pleiten voor het eerst samen voor klimaatactie’, door Nico de Fijter redactie religie & filosofie dagblad Trouw. NOS-journaal, 9-9-2021. ‘Kerkleiders pleiten voor het eerst samen voor klimaatactie’,
  4. Maandblad De Oogst: ‘De wereld na Rio’ (1992), ‘De Watercrisis’ (2000), ‘Klimaatverandering een onderschat probleem (2005), De onheilsboodschap van Al Gore’ (2007) en ‘Rentmeesters op een afvalberg (2011). Jaap Spaans. ‘Christenen en de welvaartsmaatschappij’. Uitgave Jaap Spaans, 1996.
  5. De Telegraaf, 8-9-2021 ‘Hoon voor ‘bom’ Kaag’. Door de parlementaire redactie. Vraag gesteld in de plenaire vergadering van de Tweede Kamer op dinsdag 7-9-2021 door mevrouw van der Plas van de BBB (Status verslag: ongecorrigeerd).
  6. Tijdredenen staan beschreven in Lucas 21, Mattheus 24 en Marcus 13, alsmede een aantal profeten in het Oude Testament.
  7. Rapport van de Club van Rome. Hoodstuk III De groei in het wereldsysteem, pagina 86. Uitgave Het Spectrum N.V. Utrecht, Door Dennis Meadows, 1972.