–Hoe mijn ouders de Tweede Wereldoorlog doorstonden

De wereld staat momenteel onder hoogspanning als gevolg van oorlogen in Oekraïne en in Israël. Daarnaast zijn er de vele ‘vergeten’ en door veel zich objectief noemende massamedia nauwelijks belichte oorlogen in Yemen, Syrië, Soedan, Eritrea en niet te vergeten Myanmar waarbij in totaal miljoenen slachtoffers vielen. Recente onderzoeken wijzen uit dat vooral jongeren onder zware druk staan over de vele complexe ontwikkelingen in de samenleving en hun toekomstperspectief. De huidige oorlogsspanning bepaalt mij bij mijn ouders die werden geboren voor de Eerste Wereldoorlog (WO1). Ruim een miljoen Belgische  vluchtelingen zochten in die periode bescherming in ons land. Mijn ouders trouwden op 22 januari 1936 in Den Haag tijdens de onheilspellende dertiger jaren. Opnieuw hing er een oorlogsdreiging in de lucht. In een gezin met twee jonge kinderen maakten ze enige jaren later de trauma’s van de Tweede Wereldoorlog mee. Hoe doorstonden zij die oorlog? en wat valt ervan te leren?

Kleermaker in Scheveningen

Na hun huwelijk woonden mijn ouders in het vissersdorp Scheveningen. Mijn vader groeide op in een streng christelijk gezin. Hij was niet geschikt om de visserijschool te volgen en het harde beroep van zijn vader te kiezen en koos voor een alternatief, de Haagse kleermakersvakschool. Op schooldagen liep hij via de Scheveningseweg naar Den Haag, de prachtig bosrijke weg waar ook het Vredespaleis en de grote eeuwenoude Joodse begraafplaats zijn gelegen. Na het behalen van het vakdiploma meester kleermaker, begon hij zijn eigen kleermakerij in Duindorp. Mijn moeder was geboren in Middelharnis en vertrok op achttienjarige leeftijd naar Den Haag en woonde in bij een oom die voor het Haagse vervoersbedrijf werkte. De reden van haar verhuizing naar Den Haag heb ik nooit goed begrepen, want zij was gehecht aan haar baan als serveerster bij hotel Jacobi in Middelharnis. Het gerucht ging dat zij het eiland moest verlaten omdat zij verkering kreeg met een katholieke jongen, wat tot onbegrip leidde binnen het streng protestantse milieu. Ik weet dat niet zeker, maar hoop er ooit meer duidelijkheid over te krijgen. Op 22 januari 1936 trouwden mijn ouders in het Haagse gemeentehuis. In 1936 en 1937 werden mijn twee oudste zusters geboren. In die duistere periode namen de chaos in Europa en de oorlogsdreiging toe.  Foto/illustraties Jaap Spaans: tarievenlijst van de kleermakerij van mijn vader. Mijn vader aan het werk in Voorburg. 

De Tweede Wereldoorlog

In mei 1940 begon de Tweede Wereldoorlog (WO2) en capituleerde Nederland na het vernietigende bombardement van Rotterdam. Het zou grote gevolgen hebben voor land en volk en zeker voor de vissersplaats Scheveningen. Door de oorlog werd de Noordzee een onveilig gebied voor de visserij waardoor de economie hard werd geraakt. De kust bij Scheveningen maakt deel uit van de Atlantikwall en dat had grote gevolgen voor zowel de badplaats als het vissersdorp. Duindorp werd Spergebied en een deel van de bevolking moest worden geëvacueerd. In mei 1942 moesten meer dan 10.000 Scheveningers die vlak bij het strand woonden hun huizen verlaten (1). Op 20 november 1942 liet de Duitse bezetter overal in Den Haag een plakkaat verspreiden, waarin stond te lezen dat een deel van de stad ontruimd moest worden. Iedereen die in een brede strook langs de kust woonde, van Kijkduin tot Clingendael, moest zijn huis uit en ergens anders onderdak zien te vinden. Mijn ouders kregen een woning toegewezen in Voorburg onder de rook van Den Haag. Tijdens de oorlogsjaren werd het gezin uitgebreid met een meisje en een jongen. De kleermakerij werd daar voortgezet. Om een gezin met toen zes personen te voeden en onderhouden viel niet mee. Mijn ouders werden daarbij ondersteund door buren en de Nederlands Hervormde kerk waar zij lid van waren. 

Verdeeld gezin

In het najaar van 1944 werd mijn vader tijdens een razzia opgepakt en in het kader van de Arbeitseinsatz overgebracht naar Duitsland. Onderweg naar Duitsland  schreef hij vanuit het Groningse Harkstede de laatste brief vanuit Holland naar zijn vrouw. In diezelfde tijd werd ons land getroffen door de Hongerwinter.  Wegens voedseltekorten in de Randstad, werden de twee oudste dochters, samen met vele anderen per binnenschip vervoerd naar Friesland. Daar zijn zij gezien de situatie goed opgevangen. Er was in ieder geval voldoende voedsel. Mijn moeder en de twee jongste kinderen moesten in het verdeelde gezin zien te overleven. Na de bevrijding volgde de gezinshereniging (2) en begon de Wederopbouw. Nederland kreeg daarvoor steun vanuit de Verenigde Staten via de Marshall hulp. In de dynamiek van de Wederopbouw werden de fysieke en psychische gevolgen van de oorlog bij velen verdrongen. De verbetering van de leefomstandigheden en de snel groeiende welvaart hadden tot gevolg dat oorlogstrauma’s pas decennia later versterkt naar boven kwamen en mensen hulp zochten. Voor dat doel werd Centrum 45 in Oegstgeest opgericht. Pas in 1996 is uitgebreid gedocumenteerd hoe zwaar de terugkeer na de bevrijding was van de ruim 500.000 Nederlanders die te werk werden gesteld in Duitsland. Een vergeten groep medeburgers. In plaats van een warm welkom, stuitten velen na terugkeer op vooroordelen. Kinderen die hen niet meer kenden, verwijdering van partners, mentale problemen en een sociaal isolement. Het is mijn vaste overtuiging dat de gevolgen van WO2 door overdracht naar volgende generaties nog doorwerken tot op de dag van vandaag. Een website die daar goed inzicht in geeft en ook schetst wat de gevolgen kunnen zijn voor volgende generaties is Hongerwinter.nl Tijdens beide wereldoorlogen vielen naar schatting 75 miljoen doden, burgers en militairen (3). Foto’s Jaap Spaans: Als mijn vader over de Scheveningseweg naar de vakschool in Den Haag liep, passeerde hij rechts het op 28 augustus 1913 geopende Vredepaleis en aan de linkerzijde de eeuwenoude Joodse begraafplaats. Het  initiatief van Carnegie heeft de twee wereldoorlogen niet kunnen voorkomen. Gelet op de huidige situatie in het Midden-Oosten is het symbolisch.  

Mijn geboortejaar 1948

De Verenigde Naties werden in 1945 – na de Tweede Wereldoorlog – opgericht door 51 landen, waaronder Nederland. Sinds het begin zijn de doelstellingen van de VN: een wereld zonder oorlog; zorgen voor goede banden tussen landen en landen helpen om samen te werken. Een doelstelling die niet is gehaald. Zie Wat zijn de Verenigde Naties (VN)? Buitenlandse Zaken in begrijpelijke taal | Ministeries | Rijksoverheid.nl Ik werd geboren in Voorburg in 1948. Een bijzonder jaar. Zo werden de D-mark ingevoerd, de VVD opgericht, de Lelijke Eend geïntroduceerd en in Londen werden de eerste naoorlogse Olympische Spelen gehouden. Door een stemming in de VN werd de staat Israël opgericht, op basis van een verdeelplan. Direct na de VN beslissing vielen zes Arabische landen de Joodse staat aan. De decennia durende euforie in ons land over Israël is inmiddels omgeslagen. Onder andere door afspraken tussen tegenstanders van de Joodse staat, werd Israël het meest bekritiseerde land binnen de VN. Een ontwikkeling die niet politiek of irrationeel te verklaren is en zeker niet in overeenstemming is met de demografische en geografische verhoudingen in de wereld. Ik heb daarover een vraag voorgelegd aan gerenommeerde journalisten, die het antwoord schuldig moesten blijven. Voor een uitgebreid overzicht van de gezinssituatie en mijn leven verwijs ik naar de bijlage (zie link hieronder). Het verschil met de situaties tijdens WO2 en nu is dat het lijkt of de oorlogen geen direct gevolg hebben op de Europese landen. Economische motieven staan centraal in de komende verkiezingscampagnes. Dat is slechts schijn, want de ingewikkelde mondiale opstapeling van problemen en uitdagingen zullen de komende decennia grote gevolgen hebben. Door hard werken, inzicht, doorzettingsvermogen en saamhorigheid tijdens de naoorlogse Wederopbouw ontstond de (zorgeloze) verzorgingsstaat met goede sociale voorzieningen, hoogwaardige zorg en pensioenvoorzieningen. Deskundigen zijn het er echter over eens dat ons land toe is aan een versoberd en gerenoveerd stelsel, dat niet louter collectieve voorzieningen kent waarmee de individualisering van de maatschappij wordt bekostigd (4). 

Zie bijgevoegde pdf over mijzelf en het gezin waarin ik opgroeide Het is een gedeelte uit mijn boek Het Placenta Mysterie dat ik in 2015 uitbracht. Hoofdstuk PLACENTA MYSTERIE voor webpublicatie WO2

BRONNEN

  1. Haagse Tijden. De tijdlijn van de Haagse geschiedenis.
  2. Van Riga tot Rheinfelden. Over leven en werken, over terugkeren of sterven, van een half miljoen Nederlandse arbeiders in het Duitsland van 1940-1945’, Karel Volder. Stadsuitgeverij Amsterdam, 1996. Pagina’s 856-862. -Centrum ’45 bestaat nog steeds. In de eerste jaren van het bestaan lag de nadruk op de zorg voor getroffenen van de Tweede Wereldoorlog en hun familieleden. Later breidden de patiëntengroepen zich uit met veteranen en vluchtelingen. Inmiddels is het een landelijk behandel- en expertisecentrum
  3. https://www.verzetsmuseum.org/nl/kennisbank/nederlandse-doden#:~:text=Wereldwijd,Unie%20vielen%2020%20miljoen%20doden
  4. Afscheid  van  de zorgeloze verzorgingsstaat., M.J. de Jong en R. van Schoonhoven. Uitgave Spectrum Aula, 1992. Citaat overgenomen van de omslag.
  5. Foto’s en illustraties hieronder. Mijn ouders in de naoorlogse tijd. Correspondentie tussen mijn ouders tijdens het verblijf van mijn vader in Duitsland. Een van de briefkaarten is gecensureerd door de Duitsers en geretourneerd aan mijn moeder.