-Ermelo-Westerbork-Sobibor

Toen ik in 1970 mijn echtgenote Dieneke ontmoette, werkte zij in de verpleging bij ‘s-Heeren Loo in Ermelo, een instelling voor mensen met een verstandelijke beperking. Ik was in die plaats gelegerd als militair. Tijdens het uitgaan ontmoetten we elkaar, trouwden en kregen 3 kinderen. Ermelo heeft een groot stempel gedrukt op onze levens en ieder jaar brengen we wel een bezoek aan die mooie plaats op de Veluwe. Een bezoek aan ’s-Heeren Loo wordt dan zelden overgeslagen. We verhuisden van Ermelo naar een ander deel van het land. In 1994 werden we via de media geïnformeerd dat op het terrein van ’s Heeren Loo een gedenksteen was onthuld van rode natuursteen, met daarop de tekst ‘NOOIT MEER’ 12 namen. De achtergrond van het korte nieuwsbericht raakte ons diep. Welke ernstige gebeurtenis had dan wel plaats gehad in die zorginstelling, dat deze nooit meer herhaald mocht worden? Duizenden mensen met een verstandelijke beperking hadden na de oprichting in 1891 een veilige en beschermde woonplek op ’s Heeren Loo gevonden en velen liggen zelfs begraven op het terrein van de instelling. De zorginstelling was opgericht door burgers met een christelijke achtergrond, die handelden vanuit een diepe bewogenheid voor mensen met een verstandelijke beperking. Die geschiedenis is vastgelegd in een jubileumboek.

Op transport naar Sobibor

Een drama voltrok zich op 10 april 1943. Twaalf patiënten met een verstandelijke beperking werden die dag afgevoerd naar Westerbork. In het herinneringsboek wordt indringend beschreven hoe deze tragedie zich voltrok. Reeds begin april 1943 was er het gerucht, dat de Joodse ‘kinderen’ gedeporteerd zouden worden. Het veroorzaakte veel onrust onder het personeel. Op 9 april kwam het bericht, dat de Joodse bewoners de volgende dag bij het hoofdgebouw klaar moesten staan. Daar stond een bus gereed om hen naar Westerbork te vervoeren. ‘Er waren ‘moeilijke kinderen’ bij, waar de Duitsers bang voor waren. Daarom moest er een zuster mee’(citaat). Diezelfde dag nog werden ze afgeleverd bij de poort van het kamp Westerbork. Een van de Joodse bewoners, Jaap Cohen, bleef gespaard omdat hij zich in een klerenkast kon verstoppen. Hij ligt begraven op de begraafplaats van ’s Heeren Loo. Op 13 april werden de twaalf vanuit Westerbork, via het spoortraject Assen-Groningen-Nieuweschans, overgebracht naar het vernietigingskamp Sobibor. Op 16 april 1943 kwamen zij daar aan en werden direct omgebracht. De moord op deze kwetsbare medemensen was een van de excessen uit een oorlog die we achter ons hebben gelaten, maar NOOIT MEER mogen vergeten. Dat de omstandigheden tijdens de transporten in overvolle, slecht geventileerde goederenwagons erbarmelijk waren, was duidelijk. Ik moet bekennen dat mijn inlevingsvermogen tekort schiet, om ook maar enigszins te begrijpen, hoe zwaar het lijden van deze kwetsbare medemensen tijdens die dagenlange treinreis moet zijn geweest (1).

Geselecteerd vanwege hun Jood-zijn

Dergelijke tragedies leren waartoe de mens in staat is. Naar macht hongerende en door haat gedreven individuen en regimes, deinsden er zelfs niet voor terug om kwetsbare en zieke mensen, die geen enkele bedreiging konden vormen, te vernietigen. Voor het personeel was het een afschuwelijke ervaring. De Joodse patiënten werden administratief geselecteerd uit de andere patiënten van de zorginstelling, op basis van hun Jood-zijn. Het was geen incident. Op 22 en 23 januari 1943 waren al 1069 Joodse patiënten, hun verplegers en artsen van de psychiatrische instelling Het Apeldoornsche Bosch in Apeldoorn, afgevoerd naar de vernietigingskampen. Voor de Joodse bewoners van ’s Heeren Loo is in Ermelo een monument opgericht. In Apeldoorn werd in een park een monument onthuld voor de tragedie die daar plaats vond. Verootmoediging en bezinning zou ons christenen, de politieke leiders  in Europa en anderen sieren. NOOIT MEER mag nooit uit onze herinnering verdwijnen. In ons huwelijk kregen wij zelf een kind met een verstandelijke en lichamelijke beperking. Een kwetsbaar kind, dat echter veel liefde en genegenheid geeft aan zijn omgeving. Wellicht daardoor voelen wij ons extra betrokken bij de hiervoor beschreven gebeurtenis.

Het lijden

Er is nog een reden dat Ermelo voor mij belangrijk is. In mijn puberteit had ik afstand genomen van het christelijke geloof. Door de ontmoeting met mijn echtgenote herleefde voor mij het geloof. Ik ben mij daarbij altijd bewust gebleven van de Joodse wortels van het Evangelie en voel mij betrokken bij het Joodse volk en het land Israël. Een volk dat net als anderen fouten maakt. Zelfkritiek is er echter voldoende te vinden in de Bijbel. Vergeleken met onze geschiedenisboeken, kunnen we daar nog een voorbeeld aan nemen In de loop der jaren werd bij mij het besef versterkt, dat de mensheid niet op eigen kracht in staat is een wereld te verwezenlijken zonder oorlog en excessen. We zien dat anno 2017 aan de verharding in de samenleving, de vele oorlogen en dreigingen op de wereld, het vele lijden en de sterke opleving van het antisemitisme. Wie durft in alle redelijkheid te stellen dat calamiteiten als in Ermelo en Apeldoorn nooit meer zullen plaats vinden. Mijn ervaringen zijn ook bepalend geweest voor de latere visie op onderwerpen als ziekte en gezondheid, de maakbaarheid van een samenleving, de positie van de overheid en ethische kwesties. Toen ik begin april 2017 met mijn vrouw het terrein van ’s Heeren Loo bezocht om een foto van het monument te maken, sprak ik ook met enige jonge begeleiders van bewoners die daar die stralende zondagmiddag wandelden. Ik vroeg hen of zij op de hoogte waren van de reden dat het monument daar is geplaatst. Er bleek weinig kennis aanwezig te zijn. Als symbolisch gebaar hebben we bij het monument een steentje achtergelaten, dat kennissen voor ons hadden meegenomen uit Jeruzalem


 

Bronnen
1. Herlevend verleden. Het verhaal van honderd jaar zorg voor verstandelijk gehandicapte mensen op ’s Heeren Loo-Lozenoord. 1891-1991.
2. Relevante Bijbelteksten: Ester 3:8 en 6:13, Mattheus 25:40, Romeinen 11: 17,18.

Foto’s Jaap Spaans: monument bij het Heerenhuis op ’s Heeren Loo, graf van Jacob Cohen op de begraafplaats daar, monument in het Prinsenpark te Apeldoorn ter herdenking van het drama bij psychiatrisch ziekenhuis het Apeldoornsche Bos.