–DE AFFAIRE BUIKHUISEN

Professor Wouter Buikhuisen was hoogleraar criminologie. Op zoek naar aangeboren oorzaken van agressie en bepaalde vormen van criminaliteit, richtte hij zich aan het einde van de zeventiger jaren op onderzoek naar de biosociale criminaliteit. Op die wetenschap rustte lange tijd een taboe, want men ging men ervan uit dat criminaliteit onder andere het gevolg is van gedrag, gebroken gezinnen, sociale situatie en relatieproblemen. Eind zeventiger jaren heerste in links Nederland de gedachte dat maatschappelijke wantoestanden, autoritaire ouders en ongelijkheid de bron was van alle kwaad. Als de economische ongelijkheid zou zijn overwonnen zou ook de criminaliteit afnemen. Buikhuisen was in 1965 tijdens de Flower Power tijd gepromoveerd op de ‘achtergronden van nozemgedrag’ en bedacht in die tijd het begrip provo. Na hoogleraar te zijn geweest in Groningen en onderzoeker bij het Ministerie van Justitie, werd hij in 1978 benoemd tot hoogleraar Criminologie en Penologie (wetenschap die zich bezighoudt met het onderzoeken van de effectiviteit van  straffen) aan de Universiteit van Leiden.

De publicaties van Buikhuisen over onderzoek naar de biologische oorzaken van criminaliteit, stuitten op controverse in de samenleving en een golf van kritiek op zijn gedachtengoed in wetenschap en media (bronnen 1 en 2). Hij kreeg te maken met doodsbedreigingen, werd ontslagen als hoogleraar en emigreerde gefrustreerd naar Spanje. Hij had zich amper verdedigd tegen de vele kritische publicaties. Hij werd zelfs beschuldigd van sympathie voor de ideeën van een nazi-arts. Uiteindelijk waren het niet de media alleen die hem bekritiseerden. De meest vernietigende kritiek kwam uit wetenschappelijke hoek waaronder vrijwel alle criminologen. De grimmige strijd nam geleidelijk aan af. In 2009 bezocht de decaan van de Leidse universiteit de toen 75-jarige criminoloog op in Spanje en bood hem zijn excuses aan (3 en 4). Vanaf dat moment kwam er een einde aan de Affaire Buikhuisen. Foto: Jaap Spaans Gebouw van de Universiteit van Leiden waar Buikhuisen hoogleraar was

De actualiteit

Ik schreef in die tijd voor diverse bladen en was ook nogal kritisch over de denkbeelden van Buikhuisen. Inmiddels ben ik er genuanceerder over gaan denken, nadat ik zelf in de familie te maken kreeg met een ernstige genetische ziekte. In diverse publicaties beschreef ik die voor mij nieuwe situatie (7 en 8). Genetica is een ontwikkeling die niet meer te stoppen is maar waarbij ook excessen kunnen optreden. Tijden kunnen veranderen. Omdat de druk op de ggz in ons land toeneemt lanceerde de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie op 27 januari 2025 het ‘Perspectief op een mentaal gezonder Nederland’ met vier belangrijke kernpunten (9). Meer dan drie miljoen volwassenen worstelen volgens het perspectief met hun mentale gezondheid. Naast erfelijke factoren en situaties die psychische klachten kunnen veroorzaken zoals belastende omgevingsfactoren, stijgt het aantal volwassenen met een psychische aandoening door toenemende maatschappelijke zorgen en prestatiedruk. In de media en de zorg worden we dagelijks geconfronteerd met visies en opvattingen waarvoor Buikhuisen in zijn tijd nog werd gedemoniseerd. Hij wilde een integratie tot stand brengen tussen inzichten uit de criminologie en de neurofysiologie, endocrinologie en psychofysiologie om afwijkend gedrag te verklaren. Dergelijk onderzoek vindt anno 2025 dagelijks plaats in bijvoorbeeld Het Pieter Baan Centrum. In een publicatie over neurowetenschap en de aanpak van jeugdcriminaliteit in een christelijk dagblad, werd zelfs gepleit voor onderzoek van de hersens van jonge criminelen (6). Dat zou in de tijd van Buikhuisen nog ondenkbaar zijn geweest. Uiteraard kunnen er kanttekeningen en vragen bij worden geplaatst op grond van ethiek of levensbeschouwing. Maar de discussie kunnen we niet negeren. Een vervolgpublicatie sluit ik dan ook niet uit. 

Bronnen

1. Vrij Nederland, Piet Grijs en Buikhuisen, door Mischa Cohen, 15 oktober 2005.
2. Het Parool, najaar 1999, ‘Buikhuisen mag nog steeds niet’, door Hans van Maanen
3. NL archief, 13 februari 2009. ‘Buikhuisen heeft toch gelijk’.
4. Pedagogiek in de Praktijk ‘De affaire Buikhuisen’, 1 juni 2005, door Theo Doreleijers.
5. Rechtenstudie, Sdu uitgevers ‘Eerherstel voor verguisde criminoloog Buikhuisen, 9 december 2009.
6. ‘Onderzoek hersens jonge criminelen. Ellen de Visser in het Nederlands Dagblad van 2 februari 2017
7. Maandblad De Oogst, december 2006, ‘Een kijkje in het hoofd van de delinquent, door Jaap Spaans tevens ‘In de hersenscan voor een sollicitatie’? De Oogst oktober 2007.
8. Het Zoeklicht, 90^e jaargang 17 Jaap Spaans ‘Is ons brein voorspelbaar?’.
9. Initiatief van de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie, de Nederlandse ggz, Mind en het Nederlands Instituut voor Psychologen (NIP) ‘Perspectief op een mentaal gezonder Nederland’, gepresenteerd op 27 januari 2025. Korte parafrasering en citaat.