-WO1 en WO2: : Barensweeën en geboorte van Europa

Op 11 november 2018 herdenken we dat honderd jaar geleden de Eerste Wereldoorlog (WO1) eindigde. Om 11.00 uur die dag werd bij het Franse stadje Compiègne, ongeveer tachtig kilometer ten noorden van Parijs de wapenstilstand gesloten. Na een vier jaren durende oorlog waarin naar schatting 20 miljoen slachtoffers vielen onder burgers en militairen, bleef Europa ontredderd en in chaos achter. In voorgaande publicaties, heb ik de gruwelijkheid van deze oorlog beschreven en aandacht besteed aan onderwerpen als ‘shellshock’ en oorlogsneurose, de loopgravenoorlog en de oorzaken van het conflict. Ik heb daarbij ook nadrukkelijk de vraag aan de orde gesteld, of de mensheid ooit in staat zal zijn om op eigen kracht egoïsme, hebzucht en machtswellust te overwinnen en een betere en rechtvaardiger wereld te verwezenlijken. Een cruciale vraag voor de toekomst, die mij vanuit mijn levensbeschouwing al decennia bezig houdt. Beide wereldoorlogen vonden immers plaats op een continent met een belangrijke Joods-christelijke geschiedenis. De komende tijd zal er via allerlei media intensief aandacht worden besteed aan WO1. Na de wapenstilstand en de Vrede van Versailles in 1918, werden aan het overwonnen Duitsland enorme herstelbetalingen opgelegd en werd voorzichtig een begin gemaakt met de wederopbouw en herstel van de traumatische oorlogservaringen.

De Tweede Wereldoorlog (WO2)
De vernedering die veel Duitsers ervoeren door de enorme herstelbetalingen, de armoede die grote delen van de Duitse bevolking trof en het trauma van de nederlaag, leidden tot groeiende onrust en onvrede. Duitsland kon de hoge bedragen aan herstelbetalingen niet meer opbrengen. Mede daardoor ontstond een voedingsbodem voor het nazisme die, amper 22 jaren na het einde van WO1, leidde tot WO2. Er werd ook een zondebok gecreëerd en zoals vaak was gebeurd in de geschiedenis, richtte de volkswoede zich op de Joden. WO2 was qua hevigheid en omvang nog verschrikkelijker dan WO1. Volgens schattingen bedroeg het aantal slachtoffers onder burgers en militairen 60 miljoen. Daarbij moet worden aangetekend dat de statistieken over aantallen nogal verschillen. Nieuw aan deze oorlog, was dat voor het eerst in de geschiedenis van de mensheid getracht werd om op systematische en massale wijze een volk te vernietigen. Zes miljoen Europese Joden werden bij razzia’s opgepakt en afgevoerd naar doorgangs- en vernietigingskampen. Duitse Einsatzgruppen in Oost-Europa, ook wel doodseskaders van de nazi’s genoemd, executeerden tegenstanders, verzetsmensen en Joden vaak ter plaatse. De Holocaust is een smet op de Europese volken en maakte ook duidelijk hoe ver mensen kunnen gaan. Die conclusie is voor mij bepalend voor de vraag over de toekomst van de mensheid, die ik hiervoor stelde. Als uitvloeisel van WO2 vluchtten veel Joden vanuit de wereldwijde diaspora (verstrooiing) naar Israël, waar in 1948 de staat Israël na een stemming in de Verenigde Naties werd gesticht. Het herlevend antisemitisme is in dat verband extra zorgelijk. Andere ingrijpend gevolgen van WO2 waren de verdeling van Europa in Oost en West en de oprichting op 24 oktober 1945 in San Francisco van de Verenigde Naties (VN) als opvolger van de Volkenbond (1, 2 en 3).

Barensweeën en de geboorte van Europa
In het voorjaar van 1950 staat Europa aan de rand van de afgrond. Door de Koude Oorlog dreigt een conflict tussen Oost en West. Vijf jaren na de oorlog is de verzoening van de vroegere tegenstanders nog ver te zoeken. De vraag kwam op welke lessen konden worden getrokken uit het verleden en welke voorwaarden nodig zijn om duurzame vrede te bewerkstelligen tussen voormalige vijanden. De kern van het probleem was de verhouding tussen Frankrijk en Duitsland. 

Europese Unie vlaggen voor het Berlaymont gebouw in Brussel. Foto: Jan Kranendonk / Nationale Beeldbank

Onder leiding van toponderhandelaar Jean Monnet, werd op initiatief van de Franse minister van Buitenlandse Zaken Robert Schuman en de Duitse bondskanselier Konrad Adenauer de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staat (EGKS) opgericht door zes landen, waaronder Nederland. Een belangrijk uitgangspunt was dat armoede en verdeeldheid tussen landen, belangrijke oorzaken van de beide wereldoorlogen, in de toekomst voorkomen moesten worden. De wederopbouw in West-Europa was in volle gang. In maart 1957 werd de Europese Economische Gemeenschap (EEG) opgericht. In de jaren daarna volgde er een golf van uitbreidingen, met voor velen als hoogtepunt de ondertekening van het Verdrag van Maastricht en de oprichting van de huidige Europese Unie(EU) in november 1993 (4). Zowel qua inwonersaantal (500 miljoen) als economische, politieke en militaire potentie kunnen de Europese landen een supermacht vormen. Maar sinds het begin van de 21e eeuw verschuiven de machtsverhoudingen op het wereldtoneel in een uitzonderlijk hoog tempo. Verdeeldheid zal in het huidige krachtenveld betekenen, dat Europa op termijn de slag zal verliezen met andere grootmachten op de wereld als China, Rusland en andere machtsblokken. Gelet op de geschiedenis denk ik dat een meer homogeen Europa nodig is om in de toekomst overeind te blijven, de concurrentie met andere machtsblokken aan te gaan en grensoverschrijdende uitdagingen als klimaatverandering, terrorisme en (cyber)criminaliteit alsmede de migratieproblematiek in goede banen te leiden en………oorlogen als WO1 en WO2 te voorkomen.

Het valt niet te ontkennen: we leven in Europa in ongekende welvaart en hoewel de verzorgingsstaat onder druk staat hebben we vooral in Nederland weinig reden tot klagen. Een aantal cruciale factoren dreigt de verhoudingen in Europa te verstoren. De NATO staat onder druk omdat de VS meer financiële verantwoordelijkheid en inbreng eist van Europa. Europa zal zelf de broek moeten ophouden om veiligheid en vrijheid te beschermen en dat zal aanzienlijke financiële offers vergen en ten koste gaan van andere financiële posten als de zorg en sociale uitkeringen. De Brexit gaat richting climax en kan leiden tot verdere verdeeldheid, waar eenheid juist nodig is. Als argeloze burger moet ik vaststellen dat er in Groot Brittannië een referendum is gehouden, zonder dat de korte- en lange termijn gevolgen goed zijn ingeschat. Het leidt tot jaren van geld, tijd en energie verslindende onrust. Ook in andere landen zoals Polen en Hongarije zien we dat nationalisme juist toeneemt, onder druk van de onbeheersbare migratieproblematiek die de verdeeldheid versterkt. Daarnaast is er de zorg dat christelijke waarden onder druk komen te staan door demografische veranderingen. Door de invloed van moderne media en de digitalisering van de samenleving, worden burgers permanent geïnformeerd en die overlast aan informatie leidt tot onrust. Voor de toevoer van energie en grondstoffen raakt Europa steeds afhankelijker van andere landen. En dan is er de nieuwe wapenwedloop, waarbij wapens worden ontwikkeld die in vernietigingskracht het tijdens beide wereldoorlogen ingezette wapentuig overtreffen. De aanpak van al deze uitdagingen en problemen vereist wijsheid en een krachtdadig beleid, maar helaas ontbreekt het daar vaak aan. In mijn kennissenkring vang ik signalen op van zorg over het groeiende antisemitisme en de verhouding tussen Europa en een demografisch en geografisch nietig maar belangrijk land als Israël. In vergelijking met de oorlogen in Syrië, Yemen en andere explosieve situaties op de wereld waarbij honderdduizenden slachtoffers vallen en miljoenen burgers op de vlucht slaan, wordt de situatie in Israël volstrekt overbelicht en is er sprake van selectieve verontwaardiging. Ik maak mij daar ook grote zorgen over. Daarnaast is er bij veel Europeanen de angst dat de Staat Europa teveel macht naar zich toe trekt, waardoor democratische rechten onder druk komen te staan. Ik deel die laatste zorg niet. Het veranderingsproces op de wereld is niet te stoppen. Gelet op de geschiedenis is het gewenst, dat een welvarend verenigd Duitsland ingebed blijft in een sterk Europa (5). Ik heb er regelmatig discussies over met medechristenen en weet dat de visie op Europa onder hen verdeeld is. Dat geldt overigens ook voor andersdenkende bevolkingsgroepen. Het is mijn overtuiging dat er in onze complexe wereld ingrijpende kantelmomenten en omslagpunten gaan komen. Daardoor zal de noodzaak van meer Europese eenheid alleen maar toenemen.

NEOM
In 2019 zal ik DV twaalf publicaties wijden aan toekomstbepalende trends, waarin ook een aantal onderwerpen uit deze publicatie uitgebreid zullen worden belicht. De inleidende publicatie daarover staat reeds op de pagina ‘Artikelen’. Een van de aangekondigde ontwikkelingen die ik zal volgen is het NEOM project, dat In 2017 werd gepresenteerd aan de wereld door de overheid van Saudi Arabië (SA). Het woord is afgeleid van New (Engels) en Mostaqbal (Arabisch: toekomst). Op 246 mijlen ten zuidoosten van Jeruzalem zal, als het allemaal doorgaat, de stad van de Nieuwe Toekomst verrijzen. De kosten zouden rond 500 miljard dollar bedragen. De Saudische overheid onderkent dat olie in de toekomst minder belangrijk zal worden en wil het land toekomstbestendig maken. NEOM moet een stad worden waarbij alternatieve energievormen, digitalisering, robotica en andere ontwikkelingen garant moeten staan voor welvaart, inspiratie, verbinding en geluk/vrede! Of het allemaal zal worden verwezenlijkt en of de geformuleerde doelstellingen fysiek en mentaal haalbaar zijn, hangt onder andere af van de geopolitieke ontwikkelingen in de wereld en het Midden-Oosten in het bijzonder. Informatie over deze ‘Stad van de toekomst’ is te vinden via internet (6).

 

 

Foto’s: Monument Ieper, Trees Kim. Granaathuls uit WO1 met symbolisch een roos voor vrede, Vredepaleis Den Haag, UN-post met pantservoertuig, Herdenkingssteen met tekst uit het Bijbelboek Klaagliederen Kamp Westerbork: Jaap Spaans. Vlaggen gebouw Europese Commissie Jan Kranendonk NBB.

Bronnen
1. ‘Soldaten. Over vechten doden en sterven’. Sonke Neitzel en Harald Welzer. Uitgave Nederlandse vertaling Uitgeverij Ambo/Anthos Amsterdan, 2012.
2. En zij werden verstrooid onder alle volken. De geschiedenis van het Joodse volk na het Bijbelse tijdvak’. Werner Keller. Uitgave: La Riviera en Voorhoeve NV Zwolle. Christelijke Theologie na Auschwitz. Deel 1 Theologische en kerkelijke wortels van het antisemitisme. Dr. Hans Jansen, tweede druk. Uitgave Boekencentrum, Den Haag, 1982.
3. Charter of the United Nations, ondertekend in San Francisco op 26 juni 1945. The Statute of the International Court of Justice is an integral part of the Charter. Tevens informatie van de officiële website van de Verenigde Naties.
4. Diverse uitgaven van het Bureau voor officiële publicaties der Europese gemeenschappen: ‘Zeven mijlpalen in de Europese geschiedenis. Europa in beweging’. 1997. ‘Een nieuw idee voor Europa. De verklaring van Schuman 1950-2000’, 2e druk 2000. ‘Handvest van de grondrechten van de Europese Unie’, 2000.
5. ‘Meningen over Duitse Eenheid. Het derde Duitse wonder’. Diverse auteurs. Uitgeverij NPA en Nederhof Produktie, 1990.
6. NOS Nieuws ‘Saudi-Arabië van conservatieve moslimmacht naar wereldse Golfstaat: wat zit erachter’? Het land gaat maar liefst 425 miljard euro steken in de bouw van een megastad, ter grootte van België. Tevens de website www.neom.com en diverse informatieve filmpjes over het NEOM project.