–Wet openbaarheid van bestuur: Omvangrijk verzoek biometrie

Soms ontvang je een mail waar je niet op rekent. Het overkwam mij op 25 juli 2019. Ik ontving een mail van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) over een verzoek op grond van de Wet openbaarheid van bestuur (WOB), dat bij het ministerie was ingediend. De WOB vloeit voort uit artikel 110 van de Grondwet en heeft als doel om voor een goede en democratische bestuursvoering, de openheid en openbaarheid van bestuur wettelijk vast te leggen. Iedere burger kan van dit recht gebruik maken en een verzoek richten aan de overheid. In artikel 11 van de WOB is wel een aantal gevallen opgesomd waarop de WOB niet van toepassing is, bijvoorbeeld als de staatsveiligheid in het geding is. Recent zijn diverse WOB-verzoeken ingediend over belangrijke, de rechtsstaat betreffende onderwerpen zoals de ‘bonnetjes affaire’ en ‘de vervolging van een Kamerlid’ over het belangrijke democratische beginsel van de scheiding der machten. Bij de provincie Drenthe en de gemeente Hoogeveen werden in het voorjaar van 2019 WOB-verzoeken ingediend over de besluitvorming rond een nieuwe ijsbaan in Hoogeveen. 

Biometrie
Het WOB verzoek ging over de introductie van biometrie in reisdocumenten en BZK overwoog het verzoek in te willigen. Omdat daarbij correspondentie tussen mij en het ministerie is betrokken, werd ik in de gelegenheid gesteld voor 27 augustus 2019 mijn zienswijze te geven op het verzoek en eventuele bedenkingen over de voorgenomen openbaarmaking, schriftelijk en gemotiveerd kenbaar te maken. Reden is dat na het verzenden van de beslissing aan de verzoeker de informatie voor iedereen toegankelijk is. Bestudering van de mail leerde dat het om correspondentie ging tussen mij en het ministerie uit 2004 en 2005 en het WOB-verzoek was ingediend in 2011. In reactie heb ik vervolgens contact opgenomen met de ambtenaar van BZK die de mail had gezonden. Hij legde uit dat de reden voor de lange duur van de afhandeling van het WOB-verzoek, was gelegen in de omvang ervan. Er moesten extra ambtenaren worden aangesteld om dit omvangrijke verzoek uit te voeren en in 2011 werd in overleg met de verzoeker besloten de documenten fasegewijs openbaar te maken. Ik vroeg of ik hierover een publicatie op deze website mocht plaatsen, inclusief integrale plaatsing van zijn mail. Hij verzocht mij te wachten tot na de zomer, want dan zou volgens de planning het verzoek zijn afgerond. Nieuwsgierig geworden googelde ik op de onderwerpen ‘WOB-verzoek en biometrie’ en kwam op de website Rijksoverheid.nl uit bij een WOB-verzoek over de introductie van vingerafdrukken en andere biometrische kenmerken in reisdocumenten. Het verzoek was ingediend door de organisatie Privacy First (website gemakkelijk te googelen). Daardoor werd mij ook duidelijk waarom het verzoek in fasen wordt afgehandeld. Het ging om een onvoorstelbare hoeveelheid documenten betreffende rechterlijke uitspraken, correspondentie, visies van politici en Kamerleden en beleid. Om de omvang te illustreren: van 2011 tot 27 juni 2017 waren er negen deelbesluiten en alleen al het negende deelbesluit omvatte 33 pagina’s A-4 en een inventarislijst met 65 veelal omvangrijke bijlagen. Het tiende deelbesluit dat in de afrondingsfase verkeert en waarover ik werd geïnformeerd, zal vermoedelijk tevens de afsluiting zijn van dit verzoek. Voorbeeld van correspondentie met BZK: BIZAAntwoordVanBoxtelOpVraagBiometrie  (1).

Biometrische identificatie
Biometrie is bezig aan een niet te stuiten opmars. Illustratief daarvoor is dat biometrie, evenals genetica, is opgenomen in artikel 4 onder 13 en 14 van de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG), die sinds 2018 in ons land van toepassing is en als volgt omschreven:
13) „genetische gegevens”: persoonsgegevens die verband houden met de overgeërfde of verworven genetische kenmerken van een natuurlijke persoon die unieke informatie verschaffen over de fysiologie of de gezondheid van die natuurlijke persoon en die met name voortkomen uit een analyse van een biologisch monster van die natuurlijke persoon;
14) „biometrische gegevens”: persoonsgegevens die het resultaat zijn van een specifieke technische verwerking met betrekking tot de fysieke, fysiologische of gedragsgerelateerde kenmerken van een natuurlijke persoon op grond waarvan eenduidige identificatie van die natuurlijke persoon mogelijk is of wordt bevestigd, zoals gezichtsafbeeldingen of vingerafdrukgegevens.

Dat deze betrekkelijke nieuwe onderwerpen zijn opgenomen in privacywetgeving is van groot belang. Het zijn volgens de AVG bijzondere persoonsgegevens, die door hun aard bijzonder gevoelig zijn en extra moeten worden beschermd (2).

Publiek Debat Biometrie
In 1999 publiceerde de Registratiekamer de verkenningsstudie ‘At Face Value’, waarin de toekomstige invloed van biometrie werd geschetst. Onze overheid besefte toen al dat er een ingrijpende ontwikkeling op komst was en de studie vormde de basis voor het Publiek Debat Biometrie, dat in mei 2000 werd gehouden. Vanwege de correspondentie die ik had gevoerd met BZK, was ik daarvoor door de Registratiekamer uitgenodigd. Tijdens het debat passeerden de voordelen van biometrie voor veiligheid en rechtshandhaving uitgebreid de revue. Ook de zwaarwegende nadelen werden belicht. Zo kan DNA inzicht geven in gevoelige informatie, bijvoorbeeld over ras en gezondheid. Stemherkenning kan ook worden gebruikt om iemands emoties of gemoedstoestand te meten. Belangrijk punt van zorg was, dat bepaalde biometrische kenmerken kunnen worden gemeten, zonder dat betrokkenen ervan op de hoogte zijn. Bijvoorbeeld door slimme camera’s, die functioneren op basis van gezichtsherkenning. Bijna twee decennia na het publiek debat is biometrische identificatie een gegeven, ondanks vele protesten. Paspoorten zijn voorzien van een chip met gelaatsscan en digitale vingerafdrukken. DNA wordt op grote schaal gebruikt voor de opsporing. Justitie kan daardoor oude misdrijven (cold cases) oplossen en welk redelijk denkend mens kan daar bezwaar tegen hebben? Tot voor enige jaren lag het in de bedoeling dat er een nationale DNA-databank zou komen. Daarin zou DNA van bepaalde groepen burgers, zoals criminelen, worden opgeslagen en in de toekomst wellicht DNA van alle burgers. Tegen dat laatste ingrijpende middel is veel maatschappelijke weerstand. In 2000 werden de risico’s van een centrale opslag van biometrische gegevens al onderkend. Maar toen was er amper sprake van grootschalige computercriminaliteit. Met de huidige kennis weten we dat bestanden kunnen worden gehackt en er sprake is van een grensoverschrijdend probleem. Bestanden zijn nooit voor honderd procent te beveiligen. Als een centraal databestand met biometrische kenmerken wordt gehackt, kan dat grote schade aanrichten aan overheden, individuen en bedrijven. Nummeridentificatie, oftewel ons BSN-systeem, is de ‘sleutel’ waaraan alle informatie die wordt verzameld via analyse van Big Data en algoritmes kan worden ‘opgehangen’. Informatie die vervolgens massaal kan worden gebruikt voor volgsystemen, marketing en het opstellen van bijvoorbeeld risicoprofielen.

De opmars van Biometrische Identificatie
Toen ik 18 jaar geleden mijn boek over biometrische identificatie publiceerde, beschreef ik de enorme gevolgen die biometrie zou hebben op de samenleving. In 1999 had ik uitgebreid gecorrespondeerd over de ethische gevolgen van deze ontwikkeling met politici en vertegenwoordigers van het bedrijfsleven. Inmiddels zijn moderne vormen van biometrische identificatie op basis van vingerafdruk, gezichts- en spraakherkenning niet meer weg te denken. Die ontwikkeling zal de komende jaren doorzetten en roept vragen op zoals waar de grenzen liggen. Biometrie met name de snelle groei van gezichtsherkenning, zal de komende decennia nog vaak in de media worden belicht. Ook chiptechnologie zal daarbij een belangrijke rol spelen. Ik sluit zeker niet uit dat er maatschappelijke excessen zullen optreden bij massaal gebruik van moderne systemen, die botsen met belangrijke grondrechten over bescherming van de persoonlijke levenssfeer en de lichamelijke integriteit (artikelen 10 en 11 Grondwet). Er is ook een groep burgers die op grond van levensbeschouwing of ethiek problemen heeft met de massaliteit van deze ontwikkeling (3). Dilemma is dat in een wereld die steeds complexer wordt en kampt met talrijke grensoverschrijdende die in goede banen moeten worden geleid. Digitalisering kan bijdragen aan beheersing van vreemdelingenstromen, effectieve rechtshandhaving en bestrijden van maatschappelijke excessen. Betrouwbare identificatie wordt steeds belangrijker, bijvoorbeeld om identiteitsfraude te voorkomen. Het inzicht in mogelijke nadelen, bijvoorbeeld als gevolg van cybercriminaliteit, groeit echter wereldwijd en de behoefte aan bezinning neemt toe (zie ook mijn publicatie De Cybersamenleving’ die gratis kan worden gedownload van de pagina boeken en oude publicaties). Hoe massaal en universeel biometrische identificatie momenteel wordt toegepast blijkt uit de volgende voorbeelden.

Sociale surveillance systemen
In landen als India en China wordt biometrische identificatie op grote schaal toegepast. Burgers worden massaal gevolgd via slimme camera’s met gezichtsherkenning en gebruik van data en profielen op basis van algoritmes. Ik ben geen voorstander van dergelijk massale systemen, ondanks de voordelen die er ook zijn. De waarschuwende vinger eenzijdig opheffen naar China is echter niet correct. In de Westerse landen, de VS en Europa wordt ook op grote schaal biometrie en Big Data gebruikt in allerlei volgsystemen (4). In mijn boek ‘Biometrische Identificatie. Digitaal Brandmerk’ heb ik daarvoor gewaarschuwd (5). Overheden en bedrijven krijgen veel macht over brede lagen van de bevolking en manipulatie vormt dan een risico dat wordt onderschat. De waarschuwingen die klokkenluiders, journalisten, organisaties als Privacy First en Bits of Freedom, het bedrijfsleven en de overheid zelf hebben laten horen aan het eind van de vorige eeuw en het eerste decennium van deze eeuw, dreigen te verstommen in de complexiteit van onze samenleving. De biometrische golf die ons overspoelt zal verder aanzwellen. Fundamentele grondrechten hebben deze ontwikkeling niet kunnen tegen houden. De gewone burger kan alleen maar afwachten hoe het verder gaat. Het WOB-verzoek leert in ieder geval, dat er aan het begin van deze eeuw over is nagedacht en de enorme hoeveelheid documenten etc. is daarvan het bewijs. Zoveel bewijs dat ik denk dat de gemiddelde burger het helaas niet meer kan overzien.

 

 

Foto’s/illustraties: paspoortomslag Jaap Spaans. Omslagen: boek over biometrie en het rapport At Face Value

Bronnen:
1. Uitgebreide mailcorrespondentie van 25 juli 2019 tussen Jaap Spaans en het Ministerie van BZK Directie Informatiesamenleving en Overheid over een WOB-verzoek.
2. In de AVG wordt de bescherming van persoonsgegevens geregeld in Europees Verband. De AVG heeft in Nederland rechtskracht door de invoering van de Uitvoeringswet Algemene verordening gegevensbescherming uit 2018.
3. At Face Value. Een uitgave van de Registratiekamer in samenwerking met TNO (1999). Openbaring 13
4. Big Brother 2.0. In China bepaalt je ‘sociale score’ je leven, NOS Nieuws, 17 april 2018. ‘Zo stuurt en controleert China zijn burgers’. NRC.nl, 14 juni 2019. ‘India beperkt het gebruik van omstreden biometrisch ID-systeem’, Trouw, 27/9/2018. Website Business Insider Nederland, 29/4/2018 ‘China is building a vast civilian surveillance network – here are 10 ways it could be feeding its creepy ‘social credit system’. 
5. Diverse uitgaven van Jaap Spaans. Zie de pagina Boeken en oude publicaties op deze website