-TRENDS 6: DE OVERHEID EN HET VOORZORGSBEGINSEL

‘BEZINT EER GIJ BEGINT’ is een bekend spreekwoord, dat inhoudt dat je moet nadenken voordat je ergens aan begint. Een wijze gedachte die we al aantreffen in de Bijbel waar we Lezen: ‘een wijs man bouwt zijn huis niet op het zand, maar op een rots’ (1). Deze algemene wijsheid heeft waarde in alle aspecten van het leven, persoonlijk, bedrijfsmatig maar ook voor het overheidsbeleid. Dat beleid moet immers gefundeerd moet zijn op deugdelijk onderzoek naar mogelijk schadelijke effecten. In het taalgebruik komt de essentie goed tot uitdrukking in het begrip ‘VOORZORG’, oftewel het treffen van maatregelen om vervelende of schadelijke situaties te voorkomen. Preventie (Engels: to prevent) is een begrip dat aan voorzorg is gerelateerd. Iedere burger heeft er bewust of onbewust wel mee te maken. Als ik aan deze publicatie werk is de zomervakantie net begonnen. Veel vakantiegangers nemen voorzorgsmaatregelen om de vakantie optimaal te laten verlopen. Verzekeringen worden nog even gecheckt, auto of caravan krijgen nog een veiligheidsinspectie en de verbanddoos wordt nagekeken op inhoud en kwaliteitseisen. Bij voorzorg kunnen ook ethische aspecten een rol spelen. Door de snelle vooruitgang op het gebied van de medische wetenschap en genetica maken steeds meer mensen gebruik van nieuwe ontdekkingen op het gebied van anticonceptie en embryoselectie, bijvoorbeeld om te voorkomen dat ernstige erfelijke ziektes worden overgedragen. Bij risico op een hartstilstand kan preventief een interne defibrillator (ICD) worden geïmplanteerd. Het bedrijfsleven neemt voorzorgsmaatregelen om (cyber)criminaliteit en overbelasting van het milieu te voorkomen. Het postbedrijf sluit uit voorzorg de brievenbussen af rond de jaarwisseling, om schade door vuurwerk te voorkomen. In deze publicatie gaat het over de belangrijke rol die het voorzorgsbeginsel speelt bij het overheidsbeleid, zowel politiek als juridisch.

Vaccinatie is ook voorzorg
Als overheidsbeleid kan leiden tot grote en/of onomkeerbare schade voor de samenleving, heeft een overheid de plicht het beleid daarop af te stemmen of zo nodig aan te passen. Op grond van het voorzorgsbeginsel werd het Rijksvaccinatieprogramma ingevoerd, dat kinderen beschermt tegen twaalf besmettelijke infectieziekten. Ondanks protesten vanuit levensbeschouwelijke kringen heeft het programma brede maatschappelijke steun. Het is op veiligheid en effectiviteit onderzocht door de Gezondheidsraad (2). Het voorzorgsbeginsel is echter ook een controversieel onderwerp in onze snel complexer wordende samenleving, waarin de mensheid met immense uitdagingen wordt geconfronteerd. Twijfels en onzekerheid over toepassing van het beginsel door de overheid nemen toe. De energietransitie van aardgas naar andere energiebronnen is daarvan een treffend voorbeeld. Ik verwacht de komende jaren een groeiend spanningsveld tussen maatschappelijke en economische belangen. Als gevolg van de drastische reductie van de aardgasproductie in Groningen en mondiale afspraken over klimaatdoelen, moet in betrekkelijk korte tijd worden overgeschakeld naar andere energiebronnen zoals zonneparken, windmolens, kernenergie, verbranding van biomassa etc. Een project van ongekende omvang. De eerste signalen zijn er al waaruit blijkt dat door de snelheid waarmee de transitie moet plaats vinden, zorgvuldigheidseisen die uit voorzorg behoren te worden genomen onvoldoende worden afgewogen. Ik zal dat met een voorbeeld verduidelijken.

Schone Lucht Akkoord
Om gebruik van andere en alternatieve vormen van energievoorziening te stimuleren, had de overheid een subsidieregeling in het leven geroepen om de aanschaf van pelletkachels te stimuleren. Dit leidde tot een toename van de verkoop van deze kachels met name voor woningen, maar er werden tevens grotere pelletinstallaties in gebruik genomen bij energiecentrales en voor blokverwarming van woningcomplexen. Nederland is momenteel een van de grootste importeurs van houtpellets ter wereld. Op 28 juni 2019 presenteerde een onderzoeksbureau een advies dat ingaat op de neveneffecten van de subsidie op pelletkachels. Op grond van nieuwe inzichten wordt de subsidieregeling vervroegd beëindigd, omdat de negatieve effecten op de luchtkwaliteit niet opwegen tegen de lagere CO2-uitstoot die de kachels opleveren. Staatssecretaris Van Veldhoven verwoordde het in de Hoofdlijnenbrief aan de Tweede Kamer van 2 juli 2019 over het Schone Lucht Akkoord. Volgens de staatssecretaris weten we steeds meer hoe slecht luchtvervuiling is voor de gezondheid en leveren pelletkachels veel fijnstof op. ‘Daar willen we in ieder geval geen subsidie meer aan gaan geven’. In de branche is er overigens weinig begrip voor de beleidswijziging en de argumentatie (3). Gezondheid is een belangrijke voorzorg factor. De volgende Kamervraag aan de minister van Landbouw werd in maart 2019 gesteld: ‘Heeft u kennisgenomen van de studie van het ALS Center of Excellence aan de Universiteit van Michigan, gepubliceerd in het tijdschrift Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry, dat ervoor waarschuwt dat blootstelling aan pesticiden en andere vervuilende stoffen de kans vergroot op ontwikkeling van ALS, en de aftakeling als gevolg van deze neurogeneratieve ziekte zal versnellen?’ De minister antwoordde bevestigend. Vervolgens werd haar de vraag voorgelegd, of zij erkent dat zij de wettelijke mogelijkheid heeft om het voorzorgsbeginsel toe te passen om mensen te beschermen tegen de gevaren van landbouwgif? Het antwoord van de minister onder 5 raakt de essentie: ‘Verordening (EG) 1107/2009 gaat uit van het voorzorgsbeginsel en biedt de mogelijkheid om waar nodig in te grijpen op basis van nieuwe wetenschappelijke inzichten. Het kabinet heeft onderzoek laten doen naar blootstelling van omwonenden onder coördinatie van het RIVM. De resultaten van dat onderzoek nu geven geen aanleiding om in te grijpen. Wel laat het kabinet vervolgonderzoek uitvoeren door de Gezondheidsraad’ (citaat 4). De tijd zal het leren, maar de belangen zijn enorm.

Beleidsomslag
Er zijn meer onderwerpen die zowel economisch als maatschappelijk een dominante rol vervullen. Hoewel de Gezondheidsraad stelt dat elektromagnetische straling in ons land binnen de veiligheidsnormen is, bestaat er onder veel burgers weerstand tegen infrastructuren die straling verhogen. Zo is er twijfel over de gevolgen van de introductie van nieuwe infrastructurele systemen, zoals het 5G netwerk. Internationaal speelt de vraag welke invloed intensief gebruik van draadloze apparatuur heeft op kinderen in ontwikkeling (5). In de provincies Drenthe en Groningen is veel protest tegen de komst van grootschalige windmolenparken. Soms worden bij die protesten grenzen overschreden, maar niet zelden ligt het ook aan het gebrek aan informatie en miscommunicatie van overheidswege. In die discussie komt de vraag op of windmolens schadelijk zijn voor de gezondheid. In het gerenommeerde medische vakblad Medisch Contact verscheen in 2018 een kritische publicatie van een huisarts over de komst van grote windmolenparken onder de kop ‘Windmolens maken wel degelijk ziek. Toepassing voorzorgsbeginsel en beter onderzoek zijn nodig’. Deze arts pleit voor meer en beter onderzoek en zonodig toepassing van het voorzorgsbeginsel. Windturbines kunnen gezondheidsrisico’s opleveren bijvoorbeeld voor mensen die gevoelig zijn voor laagfrequent geluid veroorzaakt door windmolens. Dat kan tot gezondheidsproblemen leiden, die echter nog te weinig serieus worden genomen. Terwijl volgens het voorzorgprincipe de overheid kan ingrijpen, ook als klachten nog niet onomstotelijk bewezen zijn. De protesten tegen de windmolenparken tonen aan dat er grote tegenstrijdige belangen zijn, waarvan vaak kwetsbare groepen in de samenleving de dupe zijn. Dat we hier in het komende decennium vaker mee te maken zullen krijgen lijdt geen twijfel. Daarbij valt het mij altijd op dat er doelstellingen worden geformuleerd en plannen geïntroduceerd, die al snel door de praktijk worden ingehaald en moeten worden aangepast. Dat economische belangen regelmatig botsen met belangen van individuele burgers is niet te vermijden. Om onze welvaart te behouden kan ons welzijn onder druk komen te staan en zijn soms ingrijpende keuzes nodig, waarvan de gevolgen niet altijd te overzien zijn. In 2018 pleitte ik in een publicatie voor een Publiek Debat (6). Reden om te eindigen met die belangrijke en wijze spreuk en tevens oproep: BEZINT EER GIJ BEGINT!

 

 

Foto’s en illustratie: DNA-structuur, Erfocentrum. Pelletinstallatie blokverwarming Hoogeveen en windmolenpark bij Delfzijl Jaap Spaans

Bronnen
1. Website Publiekrecht & Politiek, 21/5/2015, redactioneel artikel ‘NGP: Bezint eer gij begint’. Lucas 6:48-49.
2. Website van het Rijksvaccinatieprogramma van 8/7/2019.
3. Zakelijke zender RTL Z, 3/7/2019 ‘Subsidie pelletkachel verdwijnt: Dan industrie ook, nu doorpakken’. Kamerbrief van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat aan de voorzitter van de Tweede Kamer, 2 juli 2019. ‘Hoofdlijnenbrief Schone Lucht Akkoord’. Televisieprogramma Zembla, 11 januari 2019 ‘Nederland een van ‘s werelds grootste importeurs houtpellets’. Canadian Biomass Magazine 2019 ‘global wood pellet markets outlook’, 7/1/2019.
4. Kamervraag 2019Z04569 ingediend op 8 maart 2019 door Kamerlid Esther Ouwehand (PvdD). Onderwerp: Nieuw onderzoek waaruit blijkt dat het gebruik van landbouwgif kan leiden tot de ontwikkeling van ALS. Vragen en antwoorden onder de nummers 1 en 5
5. NOS Nieuwsuur, 24/4/2019 ‘Straling vormt strijdpunt bij uitrol 5G’. Actualiteitenprogramma EenVandaag, 27/3/2018 ‘Is de straling van 5G schadelijk voor je gezondheid’?
6. 27-03-2018 16:43Medisch Contact, 22/3/2018 ‘Windmolens maken wel degelijk ziek. Toepassing voorzorgsbeginsel en beter onderzoek zijn nodig’. Sylvia van Manen huisarts in Den Bosch. Webpublicatie. ‘Aardgasreductie=meer biomassa: waarom een publiek debat gewenst is’. Jaap Spaans, voorjaar 2018.