-TRENDS 5: Leegloop van kerken en behoefte aan zingeving

Recente rapporten van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) over de religieuze stand van het land en zorgen over de groeiende spanning in de samenleving, liegen er niet om. In het rapport ‘Christenen in Nederland. Kerkelijke deelname en christelijke gelovigheid’, wordt een helder beeld geschetst van de huidige situatie. De ontkerkelijking en teruggang in het christelijk geloof blijft doorzetten in Nederland. Daar staat tegenover dat jonge kerkleden juist gemotiveerder zijn. Bovendien vormen de christenmigranten een steeds belangrijkere christelijke geloofsgroep. In ons land wonen ongeveer 1 miljoen christenmigranten, evenveel als het aantal moslims. Zij vormen een belangrijke christelijke geloofsgroep in ons land en de invloed van migrantenkerken zal de komende tijd groeien. Het huidige proces van secularisering (verwereldlijking) wordt door velen opgevat als een bedreiging voor het geloof, maar door anderen als een transformatie (overgang) van het geloof. Een van de conclusies is dat de rol en de toekomst van kerken in ons land onzeker zijn. Onduidelijk is hoe de kerk zich het best kan aanpassen (of juist niet) aan de afgelopen decennia sterk gewijzigde religieuze omstandigheden en de voortschrijdende secularisering. Positief is dat de behoefte aan zingeving zal blijven bestaan en migrantenkerken mogelijk het geloof in Nederland kunnen revitaliseren (1).

Zorgen en spanning over de toekomst

Toch wel opvallend in dit verband is de publicatie van een rapport in maart 2019 in de serie ‘Burgerperspectieven in Nederland 2019’, over de toenemende spanning en bezorgdheid in de samenleving (2). Veel burgers zijn minder positief over de economie en maken zich zorgen over grensoverschrijdende problemen als het klimaat en criminaliteit. Andere bronnen van zorg zijn polarisatie en maatschappelijke tegenstellingen tussen arm en rijk en tussen etnische groepen. De media, vooral de nieuwe (social) media, wordt verweten dat ze tegenstellingen vergroten. Ik begrijp de zorgen die er leven in de samenleving. Zelf heb ik altijd veel informatie opgenomen, maar inmiddels is de rem erop gezet. Veel reacties op moderne media overschrijden qua taalgebruik en felheid normen en vaak zodanig dat ik strenger selecteer in het informatieaanbod. Dat de samenleving in hoog tempo verandert en nieuwe uitdagingen meebrengt, zal niemand ontkennen. De conclusies van de twee SCP-rapporten tegenover elkaar afzettend, ontkom ik niet aan de gedachte dat het seculariseringsproces niet bijdraagt aan een betere samenleving, zoals seculiere denkers en wetenschappers nogal eens beweren. Veel burgers hebben moeite om een hanteerbare selectie te maken uit de vloedgolf aan informatie en prikkels die hen dagelijks overspoelt. Steeds vaker merk ik in mijn omgeving dat de behoefte om informatie en dus nieuws op te nemen, afneemt. Ik beschouw het stellen van prioriteiten als een vorm van zelfbescherming. Het lezen van beide rapporten van het SCP is een must in deze hectische tijd. De conclusies sluiten aan bij recente cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) uit het onderzoek Sociale samenhang en welzijn, die aangeven dat minder dan de helft van de Nederlanders nog religieus is. 

Veel problemen zijn mentaliteitskwesties

Ik moet bekennen dat ik als christen met zorg kennis heb genomen van de conclusies van het SCP. Ik plaats daar wel de kanttekening bij dat het overwegend om landelijke conclusies gaat, terwijl de grote veranderingen die momenteel plaats vinden in belangrijke mate worden beïnvloed door grensoverschrijdende, veelal mondiale ontwikkelingen. De maatschappelijke dynamiek rond onderwerpen als klimaat en milieu, migratie, de wapenwedloop en verdeling van welvaart is groot. Zelf schat ik in dat de afname van het aantal christenen in ons land te maken heeft met de omgeving die snel verandert. In onze moderne welvaartsmaatschappij staan burgers dagelijks bloot aan verleidingen, discussies over ‘schepping of evolutie’ en nieuwe wetenschappelijke inzichten over het heelal en eventueel buitenaards leven. Laat ik voorop stellen dat ik respect heb voor de wetenschap en alles wat is bereikt, bijvoorbeeld op medisch, technologisch en sociaal gebied. De wetenschap heeft echter ook beperkingen. Als het gaat om belangrijke vraagstukken als overbevolking, de kloof tussen rijk en arm en oorlog en vrede, blijkt telkens weer dat menselijk egoïsme, hoogmoed en streven naar macht, die de basis vormen voor veel mondiaal leed, niet kunnen worden uitgebannen via de wetenschap. In het televisieprogramma Buitenhof van 19 mei 2019 vond een discussie plaats over de stelling ‘Wetenschap heeft de plaats ingenomen van religie’. Een wetenschapper was van mening dat we teveel zijn gaan vertrouwen op de wetenschap, maar dat er achter de schermen ook veel mis gaat. ‘De wetenschap moet ‘terug het hok in’. Haar opponent in de discussie, de president van de Koninklijke Nederlandse  Academie van Wetenschappen (KNAW) stelde daar tegenover dat wetenschap de beste manier is om tot kennis te komen. Veel problemen zijn mentaliteitskwesties, die christenen verklaren door de gebrokenheid van de schepping (3). Juist daar laat de wetenschap het nogal eens afweten. Daarom zal de behoefte aan zingeving nooit verdwijnen en alleen maar groeien, omdat mensen worstelen met belangrijke levensvragen. In tijden van crisis zal die behoefte worden versterkt. Tijdens mijn periode als beroepsmilitair werd ik in 1971 door de ontmoeting met mijn huidige echtgenote weer bepaald bij het christelijk geloof, waarvan ik al op jonge leeftijd afstand had genomen. Door de machocultuur die heerste bij het legeronderdeel waarbij ik werkzaam was, begon ik mij te verdiepen in onderwerpen als ‘oorlog en vrede’ en ‘de oorsprong van het kwaad’. Ik besefte dat Jezus Christus belangrijke onderwerpen als soberheid, verzoening, onbaatzuchtigheid en naastenliefde in de praktijk bracht en overdroeg aan Zijn volgelingen. Dat het geïnstitutionaliseerde Christendom in de loop der eeuwen regelmatig van die principes en uitgangspunten is afgeweken, doet niets af aan de kern van de boodschap.

De Zuiderkerk in Hoogeveen overleefde een zware downburst maar bezweek onder de slopershamer

Alarmisme

Ik heb bewondering voor auteur en journalist Joris Luyendijk. Hij werkte twee jaar als journalist voor het dagblad The Guardian in de Londense City, het financiële hart van Engeland. Hij schetste van binnenuit een beeld van de bancaire wereld en sprak met talrijke deskundigen als investeerders, derivaten handelaars en managers. Het beeld dat hij schetst is somber en dat komt goed tot uitdrukking in de kop boven een interview dat met hem werd gehouden: ‘Dit gaat helemaal fout’. Hij werd in een aantal media bestempeld als onheilsprofeet of alarmist. Opmerkelijk is dat hij In een column schreef, dat het hem niet zou verbazen als er een religie-revival komt. De Bijbel bevat volgens Luyendijk talrijke aanwijzingen om de economie en de financiële sector verantwoord in te richten. Religie beschouwt hij juist als een lichtpunt. Hoewel het tegenstrijdig lijkt met de kerkelijke leegloop en het seculariseringsproces dat ik hiervoor schetste, deel ik de zorgen van Luyendijk en hoop oprecht dat zo’n religie-revival er komt. Dat de behoefte aan zingeving springlevend is, staat voor mij vast. Er is een duidelijke relatie tussen ethiek, geloof, zingeving en maatschappelijke onderwerpen. Op de dag dat ik deze publicatie plaats, melden diverse media dat de politie in San Francisco stopt met biometrische gezichtsherkenning voor identificatie. De inbreuk op de privacy is volgens de critici te groot. Het is een onderwerp waarover ik in de afgelopen decennia veel heb gepubliceerd (4). Er volgt nog dit jaar een TREND-publicatie over de economie en het financiële stelsel.

Foto’s/Illustraties: Omslagen rapporten: SCP. Foto’s Zuiderkerk: Jaap Spaans

Bronnen:
1. ‘Christenen in Nederland. Kerkelijke deelname en christelijke gelovigheid’. Rapport van het SCP, december 2018. Persbericht van het SCP van 19 december 2018 :‘Aantal christenen neemt af, maar nieuwe groepen staan op’.

2. ‘Burgerperspectieven in Nederland 2019/1’. Rapport van het SCP, maart 2019. Persbericht SCP van 26 maart 2019 ‘Veel zorgen over toenemende spanningen’.

3. Discussieprogramma Buitenhof, 19 mei 2019. Discussie over de stelling of wetenschap de plaats heeft ingenomen van religie tussen. wetenschapper Rosanne Hertzberger en de president van de KNAW Wim van Saarloos. 

4. ‘Dit kan niet waar zijn’. Joris Luyendijk. Uitgeverij Atlas Contact, 2015. Hij ontving voor het boek de NS Publieksprijs 2016. ‘Dit gaat helemaal fout’. Joris Luyendijk de journalist als onheilsprofeet. Interview in het maandblad Volzin, september 2013. ‘Onheilsprofeet of realist?’. Het Zoeklicht, 89e jaargang nr. 24. Zie de pagina boeken en oude publicaties voor mijn artikelen en boeken over biometrische identificatie en christenen de welvaartsmaatschappij van de afgelopen twee decennia. Het Nederlands Dagblad, 15 mei 2019, ‘Politie San Francisco stopt met gezichtsherkenning’. ‘San Francisco verbiedt gebruik gezichtsherkenning door politie’. Security.nl, 16 mei 2019.