-TRENDS 2: Criminaliteit en gevoelsveiligheid

Het is aan te bevelen om voor het lezen van onderstaande publicatie 2 columns te lezen die ik in 1999 schreef voor het Algemeen Politieblad en de Justitiekrant AlgemeenPolitiebladGastcolumnGEWELDMaart1999 en  RecensiesPublicatiesGeweldsboek1999Justitiekrant

Op 17 januari 2019 publiceerde de Politie een nieuwsbericht met cijfers over dalende criminaliteit, die een positieve invloed zouden hebben op het veiligheidsgevoel van burgers. Opvallend was de kanttekening die in het nieuwsbericht werd geplaats over de zogenaamd ‘onzichtbare criminaliteit’. Criminaliteit die wel plaats vindt maar dus niet wordt geregistreerd. Die nuance voedt bij mij de twijfel over dat groeiende gevoel van veiligheid, dat gebaseerd is op cijfers over geregistreerde criminaliteit. Ik vang juist veel signalen op van burgers, die vinden dat er in ons land sprake is van een handhavingstekort en die zich juist minder veilig zijn gaan voelen (1). Ligt de waarheid misschien in het midden?

Handhavingstekort
Rechtshandhaving is zo’n breed begrip, dat het onmogelijk is alle facetten in één publicatie te belichten. Daarom beperk ik mij tot de vraag of er een handhavingstekort is en hoe het is gesteld met de veiligheid. Regelmatig vertolken de media de mening van burgers, dat er in bepaalde sectoren in ons land onvoldoende toezicht is op de naleving van wetten. Een zorgelijke ontwikkeling die de rechtsstaat kan ondermijnen. Overheidsbezuinigingen, de privatisering van inspectiediensten en de reorganisatie bij de politie zijn enige factoren die kunnen bijdragen aan een handhavingstekort. Maar ook externe, vaak grensoverschrijdende oorzaken, kunnen een rol spelen zoals georganiseerde misdaad, terreurdreiging, demografische veranderingen, migratie en cybercriminaliteit. In onze snel digitaliserende en complexer wordende samenleving, leert de praktijk dat cyberdelicten die worden gepleegd vanuit het buitenland, moeilijk zijn op te sporen en te vervolgen en veel tijd, geld en energie vergen. De opsporing vereist specialistische kennis en beschikbaarheid van goede middelen. Daarnaast is optimale communicatie en afstemming met buitenlandse diensten en overheden cruciaal. In deze en de volgende publicatie beperk ik mij tot criminaliteit die te maken heeft met veiligheid zoals geweldsdelicten, overlast en vandalisme en dan met name als die is gericht op kwetsbare groepen als gehandicapten, kinderen en ouderen. Die afbakening is noodzakelijk omdat ‘veiligheid’ een breed begrip is. Sociale veiligheid is wat anders dan voedselveiligheid, verkeersveiligheid of veiligheid in de zorg. Deze begrippen kunnen elkaar wel overlappen. Aan het handhavingstekort in het kader van bijzondere wetten wijd ik in de toekomst een afzonderlijke publicatie. Na mijn politietijd werkte ik vele jaren voor een inspectiedienst, maar die handhavingssector is door privatisering en reorganisaties zo veranderd, dat een speciale publicatie gewenst is.

Wat is Veiligheid?
Veiligheid is een relatief begrip. Er bestaan veel definities variërend van ‘afwezigheid van gevaar of risico’s’ tot ‘bescherming’, ‘zekerheid’. Een allesomvattende definitie is er bij mijn weten niet. Veiligheid hangt ook af van iemands persoonlijke situatie en beleving. Als vanuit de politie, justitie of het CBS een persbericht wordt gelanceerd dat Nederland veiliger geworden is, wordt in de regel bedoeld dat er sprake is van minder (geregistreerde) criminaliteit. Ik plaats vanuit mijn achtergrond en ervaring kanttekeningen bij dergelijke cijfers, die vaak klakkeloos worden overgenomen door media. Neem bijvoorbeeld de volgende citaten uit een persbericht van het CBS: ‘De geregistreerde criminaliteit is in 2016 opnieuw gedaald: er werden door de politie minder misdrijven geregistreerd en minder verdachten aangehouden dan het jaar ervoor. Deze daling werkt door in nagenoeg de hele strafrechtelijke keten, waar onder andere politie, Openbaar Ministerie en De Rechtspraak toe behoren’ (citaat) . Verderop in de tekst volgt ook hier de nuance. ‘Een belangrijk deel van de omvang van de criminaliteit blijft buiten het beeld van de huidige registraties. Zo is de aangiftebereidheid laag, wordt maar een klein deel van de cybercriminaliteit meegeteld en wordt in de slachtofferenquêtes alleen gevraagd naar veel voorkomende vormen van (cyber)criminaliteit. Verder laat ondermijning zich nog niet vertalen in cijfers. Het gaat vaak om slachtofferloze delicten’ (citaat). Er wordt voor de nuance wel bij vermeld, dat het Wetenschappelijk Onderzoek en Documentatiecentrum (WODC) momenteel onderzoek laat verrichten naar dit fenomeen (2). Zelf denk ik dat de huidige geregistreerde gegevens niet representatief zijn voor de feitelijke maatschappelijke situatie. In de tijd dat ik in de zeventiger jaren werkzaam was bij de surveillancedienst van een politiekorps, was de aangiftebereidheid groter dan nu. Probleem is dat er onvoldoende zicht is op datgene wat buiten de registraties valt, door de politie aangeduid als ‘onzichtbare criminaliteit’. Aangetoond is dat de politie onderbezet is, prioriteiten moet stellen en dat dit een van de redenen is dat veel aangiftes niet worden opgenomen of dat door het systeem ontmoedigde slachtoffers afzien van het doen van aangifte. Dat geldt bijvoorbeeld voor huiselijk geweld, ernstige vormen van overlast, bepaalde vormen van diefstal, cybercriminaliteit etc.. Ik denk dat de criminaliteitscijfers beduidend hoger liggen dan de statistieken uitwijzen, maar ook dat er een sterke groei is van ernstige criminaliteit waarmee we dagelijks via de media worden geconfronteerd. Misdrijven als liquidaties, gewapende overvallen, diefstal onder verzwarende omstandigheden hebben een grote impact op het veiligheidsgevoel van burgers. Met name met betrekking tot kwetsbare groepen burgers is er een ander belangrijk aspect dat vaak onvoldoende wordt meegewogen: ‘GEVOELSVEILIGHEID’. Reden genoeg om dat begrip nader te belichten.

Foto: Cameraopstelling bij een winkelcentrum 

Gevoelsveiligheid
Het begrip gevoelsveiligheid is een woordspeling op het woord ‘gevoelstemperatuur’, dat bijvoorbeeld aangeeft dat het voor het gevoel kouder is dan de thermometer aangeeft. Bij gevoelsveiligheid ervaren burgers, dat het onveiliger is in de samenleving dan de geregistreerde feiten aangeven. Bij temperatuurmetingen kun je nog stellen dat die gebaseerd zijn op (geijkte) apparatuur. Bij registraties die met veiligheid en criminaliteit te maken hebben is, gelet op de criminele cijfers die in de statistieken buiten beschouwing zijn gelaten, sprake van een leemte bij de registratie. Om dit te veranderen is effectievere registratie noodzakelijk, maar nog belangrijker is dat drempels die van invloed zijn op de aangiftebereidheid worden verlaagd. Uit signalen die ik vanuit de omgeving opvang en berichtgeving in de media, durf ik de conclusie te trekken dat de gevoelsveiligheid afneemt. Onlangs las ik een publicatie in een dagblad, waaruit euforie sprak over de afname van de geregistreerde criminaliteit. Toen ik de bewuste krant doornam op slecht nieuws zoals criminaliteit, bleek dat van een euforie nauwelijks sprake kon zijn vanwege de overdaad aan slecht nieuws in hetzelfde dagblad, onder andere over criminaliteit en veiligheid. Op 11 en 12 januari 2019 nam ik de proef op de som en bestudeerde een lokale en regionale krant op nieuws in relatie tot veiligheid en criminaliteit. Regionale media hebben vaak een grote impact op het veiligheidsgevoel van burgers, omdat het zich afspeelt in de directe leefomgeving. Ik las onder andere: ‘Een onder verdachte omstandigheden uitgebrande taxi’, ‘Een containerbrand die oversloeg zonder dat de oorzaak bekend is’, ‘ Verkopers van een energiebedrijf die langs de deuren gaan om via misleidende informatie contracten af te sluiten’, ‘Verlenging van de GGZ Spoedpoli voor opvang van verwarde personen die een risico vormen voor de omgeving’, ‘Bestelling van dure horloges bij onlineshoppen, door iemand die identiteitsfraude pleegde’. Het is slechts een kleine greep uit het vele slechte nieuws die dag. Enige dagen later werd met het slachtoffer van de containerbrand een uitgebreid interview gehouden. Daarin worden de schrijnende gevolgen beschreven, zoals veel materiele schade en het feit dat ze nog leven danken zij een buurvrouw die door de brand wakker werd en hen tijdig kon waarschuwen (3). In televisieprogramma’s als het Journaal, Opsporing Verzocht en Hart van Nederland worden burgers dagelijks geconfronteerd met indringende beelden en filmpjes over zware criminaliteit zoals straatroof met ernstige mishandeling, brandstichting en laffe overvallen op bejaarden in hun woning en gehandicapten. Delicten waarbij kwetsbare burgers niet worden gespaard. Integendeel, zij vormen vaak juist een doelwit vanwege hun gebrek aan weerbaarheid. Dergelijke indringende beelden roepen veel woede en emoties op en kunnen het veiligheidsgevoel sterk beïnvloeden. Ook agressie en geweld tegen handhavers en hulpverleners is een snel toenemend maatschappelijk probleem. Hoe hoog emoties kunnen oplopen bleek in dat verband wel uit de uitspraak van premier Rutte, dat hij de raddraaiers die hulpverleners belagen ‘het liefst allemaal persoonlijk in elkaar zou slaan’. Een begrijpelijke emotie, maar een premier kan dergelijke uitspraken beter mijden. Een handhavingstekort ontstaat immers mede door overheidsbeleid als reorganisaties en bezuinigingen. Van een premier mag je verwachten dat hij weet dat het spelen van eigen rechter grote juridische problemen kan opleveren voor betrokkenen. De rechter zal achteraf immers per geval en situatie beoordelen of er sprake is van noodweer (Artikel 41 Wetboek van Strafrecht).  In mijn boek Een Golf van Geweld (4) heb ik de emoties die er kunnen zijn na ernstige geweldsdelicten beschreven. Ik heb er tevens aandacht aan besteed in twee publicaties in het Algemeen Politieblad en De Justitiekrant (5).

Leefbaarheid wijken onder druk
Deze publicatie is de inleiding op een publicatie op mijn website over de leefbaarheid in de sociale huursector, waarin ik heb toegezegd mij te verdiepen in de veiligheidssituatie van burgers als kwetsbare ouderen en gehandicapten (6). Gevoelsveiligheid speelt daarbij een cruciale rol. Waarom kiezen mensen met een beperking of kwetsbare senioren voor een rustige dan wel beschermde woonvorm. Veiligheid is daarbij een belangrijke factor. In vervolgpublicaties zal ik aandacht besteden aan de ethische en levensbeschouwelijke aspecten van criminaliteit, maar ook aan onderwerpen als ‘het geweldsmonopolie van de overheid’ en ‘de invloed van groepsdynamiek op overlast en criminaliteit’.

Foto’s: Jaap Spaans. Tijdens mijn politiewerk in de Randstad (1974), aantal mobiele cameraopstellingen neemt snel toe en dat is kennelijk nodig, hulpverlening tijdens 112-dag Hoogeveen, uitreiking van mijn boek ‘Een Golf .van Geweld aan de Haagse burgemeester Deetman (1999). 

Bronnen
1.’Misdaadcijfers verder gedaald’. Nieuwsbericht op Politie.nl, 18/1/2019
2.’Verdere daling geregistreerde misdrijven en verdachten’. Nieuwsbericht Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), 9/10/2017. Criminaliteit en rechtshandhaving 2017. Cahier 218-19, pagina 9 onder 1.2 Kanttekening bij de duiding van de cijfers. Gezamenlijke uitgave van het WODC, CBS en De Rechtsspraak. ‘Onafhankelijk WODC geen prioriteit’. NRC.nl, 15/1/2019.
3.’We hadden een engel op onze schouder’. De Hoogeveensche Courant, 16/1/2019.
4.’Een golf van geweld’. Jaap Spaans, 1999. Eerste exemplaar uitgereikt aan de toenmalige burgemeester van Den Haag dhr. Deetman.
5.‘Geweld’. Gastcolumn Algemeen Politieblad, maart 1999. ‘Effectieve aanpak geweld vraagt om speciale staatssecretaris’. Publicatie Justitiekrant 19 maart 1999. Opiniestuk ‘Gevoelsveiligheid’, Jaap Spaans. Het Zoeklicht, 88e jaargang nummer 9.
6.‘TRENDS 1: Zorgen over leefbaarheid wijken en buurten sociale huursector’. Website Jaapspaans.nl onder ‘Artikelen’.