-Pandemie: Coronavirus en de Spaanse Griep

Nieuws over de Coronavirus pandemie domineert de samenleving. Een pandemie is een epidemie op wereldwijde schaal, die in fasen verloopt en waarbij het gaat om een tot dan toe onbekende infectieziekte. Zoals veel landgenoten was ik op 16 maart j.l. onder de indruk van de rede van premier Rutte over de gevolgen en aanpak van de Coronacrisis. Hij kwam rustig en overtuigend over en dat heeft ons land nodig in deze chaotische, onzekere en voor veel burgers angstige tijden. Tegelijk was er ook lichte twijfel. Voor de onderbouwing van het gevoerde overheidsbeleid verwees hij naar de wetenschap oftewel de experts die hem hadden geadviseerd zoals het RIVM, virologen, medici en andere wetenschappers. Daar moet wel de kanttekening bij, dat in omringende landen die zijn getroffen door het Coronavirus waar nog stringentere maatregelen zijn genomen, ook wordt verwezen naar experts en de wetenschap. Een dag na de toespraak van Rutte verklaarde een Italiaanse deskundige dat ons land met dit beleid grote risico’s neemt (1). Op dezelfde dag sprak de Franse president Macron zijn volk toe en gebruikte beladen termen als ‘Het is oorlog’ en ‘De vijand is onzichtbaar’ (2). Als het voor politici al moeilijk is de coronasituatie goed in te schatten, geldt dat zeker voor de doorsnee burger die de morele en burgerlijke plicht krijgt opgelegd de door de overheid ingestelde maatregelen te respecteren en op te volgen. Er is veel tegenstrijdig nieuws. De Britse econoom Ian Goldin, die in het verleden waarschuwde voor een situatie zoals die zich nu op de wereld aftekent, stelde in een interview met een dagblad: ‘De pandemie is op zichzelf al een ramp, maar het falen van de mondiale politiek is nog zorgwekkender’(3). De conclusie lijkt dan ook gerechtvaardigd dat er grote verschillend van inzicht zijn over de aanpak van de Coronacrisis, de inzet van tests en de behandeling van deze onvoorspelbaar en grillig verlopende ziekte. Begrijpelijk, want het gaat om een nieuwe infectieziekte waar de mensheid nog geen ervaring mee heeft. De mondiale situatie bepaalt mij in deze spannende tijd nadrukkelijk bij een aantal onderwerpen en aspecten die mij al veel langer intensief bezig houden, in publicaties zijn vastgelegd en door de actuele ontwikkelingen worden versterkt. De aandelenkoersen kelderden door de Coronaviruspandemie. Gedicht op de voorzijde van de Beurs van Berlage is van Albert Verweij en gaat over globalisering: ‘De aarde wordt straks één‘. 

Complottheorieën
Zoals vaak gebeurt in crisistijden gaan er helaas allerlei complottheorieën rond. De farmaceutische industrie zou er baat bij hebben, enige machtigen en rijken op de wereld zouden aansturen op chaos om de te grote wereldbevolking te beïnvloeden, het virus zou worden verspreid in het kader van biologische oorlogsvoering en zoals vaker gebeurde in de geschiedenis, waren er theorieën met een antisemitische of racistische teneur. Wat mij dan opvalt is dat er altijd wel mensen te vinden zijn die geloof hechten aan dergelijke theorieën, die vervolgens in hun communicatie ondersteunen zonder met een gedegen onderbouwing te komen (4). Een complottheorie houdt in dat een bepaalde gebeurtenis op sociaal, politiek of economisch gebied het resultaat zou zijn van een samenzwering. Het ultieme bewijs wordt er zelden bij geleverd. In de recente geschiedenis staken regelmatig complottheorieën de kop op bijvoorbeeld dat de terreuraanslagen van ‘nine-eleven’ zouden zijn uitgevoerd in opdracht van een geheime dienst en ook de maanlanding in 1969 in scene zou zijn gezet etc. Laat ik voorop stellen dat ik mij ten volle realiseer dat we in een complexe wereld leven, waarin op alle niveaus machtspolitiek wordt bedreven en niet zelden op een verwerpelijke wijze. In de vier jaren dat ik werkzaam was als onderofficier bij de Infanterie een onderdeel van de Koninklijke Landmacht, kreeg ik regelmatig cursussen over hoe om te gaan met NBC-oorlogsvoering (Nucleair, Biologisch, Chemisch). Ooit zijn die massavernietigingswapens dus uitgevonden, getest en ook in de praktijk gebracht. Het waren overheden die gifgas inzetten tijdens de Eerste Wereldoorlog (WO1) en later bij oorlogen in het Midden-Oosten. Biowapens om ziektes te verspreiden zijn bij mijn weten nog nooit gebruikt in oorlogssituaties, al is het maar vanwege het feit dat inzet ook de eigen bevolking hard zou kunnen treffen. Daarom sta ik sceptisch tegenover allerlei complottheorieën, vooral als die te maken hebben met ziekte en gezondheid. Toen in het jaar 1348 de pest of zwarte dood genadeloos toesloeg in Europa en tot massale sterfte leidde, werd het gerucht verspreid dat dit door de Joden zou zijn opgeroepen om de christenen te doden. In diverse bronnen worden de gruwelijke gevolgen beschreven. Duizenden Joden stierven als gevolg van martelingen, onthoofding of de vuurdood. Deze duistere periode en verwerpelijke reacties als gevolg van complottheorieën worden uitgebreid en op emotionele beschreven in diverse bronnen (5). Ik denk dat de huidige Corona pandemie een verschijnsel is dat de mensheid ‘simpelweg’ overkomt en niet altijd voorkomen kan worden. Wel is het belangrijk om de factoren te benoemen die ertoe kunnen leiden dat een besmettelijke infectieziekte uit kan groeien tot een pandemie. Ik doe dat vanuit maatschappelijke interesse en stel nadrukkelijk dat ik niet medisch geschoold ben. De Spaanse Griep van 1918 is een goed voorbeeld van een pandemie met desastreuze gevolgen.

De Spaans Griep van 1918
Besmettelijke ziekten zijn er altijd geweest. In de Bijbel kunnen we al lezen dat mensen die lijden aan melaatsheid in een tijdelijke quarantaine of volledig isolement werden geplaatst. De reinigingsrituelen die worden beschreven zijn vergelijkbaar met die van de huidige pandemie (6). De ziekte was zo besmettelijk dat ook de huizen grondig gereinigd moesten worden. Er zijn ook historische voorbeelden die aantonen dat een pandemie een bekend verschijnsel is. Pandemieën horen bij het leven in deze globaliserende wereld en gebroken schepping. De Corona-pandemie heeft de mensheid totaal verrast en toont aan dat niet alles in het leven maakbaar is, waarmee ook de beperking van de wetenschap wordt onderstreept. Een internationale nieuwszender lanceerde de stelling dat er mogelijk tientallen miljoenen mensen wereldwijd kunnen komen te overlijden door Corona. Een nauwelijks voor te stellen drama voor al die slachtoffers, hun nabestaanden en de samenleving als geheel. Daarom is het zinnig om de huidige situatie te vergelijken met de Spaanse Griep pandemie en feiten en prognoses in verhouding te zien tot de totale wereldbevolking in 1918 en anno 2020. De wereldbevolking ligt nu rond de 7,5 miljard. In 1918 bij het ontstaan van de Spaans Griep pandemie lag de wereldbevolking rond de 1.5 miljard. Volgens bronnen ontstond de Spaanse griep in 1918, waarschijnlijk onder soldaten die van buiten Europa kwamen om hier te vechten tijdens WO1 (7). Terwijl de oorlog nog woedde raakte 1/3e van de wereldbevolking, zo’n 500 miljoen mensen besmet met het virus. Hoewel de meesten geen last hadden van het virus, stierven er in 1918 en 1919 in de hele wereld tientallen miljoenen mensen aan de Spaanse Griep, waarschijnlijk rond de 50 miljoen. De cijfers verschillen overigens per bron omdat er door de chaos in Europa toen geen zorgvuldige registratie was. Om het dichterbij te brengen, in mijn woonplaats Hoogeveen raakten veel burgers besmet waarvan er 150 stierven (zie foto van het monument op de Oude Begraafplaats te Hoogeveen en bron 8). Getalsmatig zou het aantal slachtoffers nu dus veel hoger moeten zijn, maar ook andere dan getalsmatige en statistische factoren spelen een rol zoals de gezondheidszorg die nu veel beter is dan in 1918. Als gevolg van WO1 was Europa in 1918 in staat van verval met een door de oorlog verpauperde, afgematte en ondervoede bevolking. De ervaring leert dat die factoren grote gevolgen moeten hebben gehad voor de gezondheid van mensen, in het bijzonder de kwaliteit van het afweersysteem (immuunsysteem). De situatie in onze moderne welvaartsmaatschappij is vele malen gunstiger en de immuniteit van de mensen beter. Dat uit zich onder andere in een veel hogere levensverwachting. Mondiaal beschouwd past daarbij de kanttekening dat dit niet geldt voor armere landen of mensen in oorlogsgebieden en vluchtelingen met een slechte gezondheidszorg. Wat ik tot nu toe als positief heb ervaren zijn de positieve initiatieven die in de samenleving werden ondernemen om medemensen te bemoedigen en te troosten. (Zie poster met bemoedigende tekst op een ruit bij theater De Tamboer te Hoogeveen). Daarbij moet worden aangetekend dat de tijd moet uitwijzen hoe ernstig de gevolgen van deze pandemie zullen zijn voor individuen en de samenleving als geheel.

Apocalyps
De Coronacrisis die ons compleet heeft verrast en overvallen, geeft de mensheid de harde les dat er ondanks de wetenschappelijke en technologische revolutie, rijkdom en welvaart, grenzen zijn aan de maakbaarheid van de samenleving. Dat heeft weer te maken met onderwerpen als overbevolking, mondialisering, toename van reislust en mobiliteit en morele factoren als de oneerlijke verdeling van de welvaart op de planeet (9). Het is opvallend hoe vaak in de media de term ‘Apocalyps” is gebezigd in relatie tot de Coronacrisis (10). In onze samenleving wordt tegenwoordig regelmatig de term ‘alarmisme’ gebruikt, bijvoorbeeld in relatie tot de zorgen over klimaatsverandering en milieu. Vervolgens is er weer kritiek op de zorgen die de alarmisten ventileren door critici die vaak zelf ook tot de alarmisten kunnen worden gerekend. In een volgende publicatie ga ik dieper in op de vraag wat het verschil is tussen de moderne alarmisten en degenen die vanuit religie of levensbeschouwing een apocalyptische visie hebben. Lees ook mijn laatste blog over dit onderwerp.

 

 

 

Foto’s Jaap Spaans: Beurs van Berlage met muurbeeltenis waaruit blijkt dat de wereld een ‘universeel dorp’ is geworden. De media spelen een cruciale rol in de pandemie-situatie. Buitenlandse reportagewagen op het Binnenhof. Monument van de doden als gevolg van de Spaanse Griep in Hoogeveen. Bemoedigingsposter aan een ruit van het (gesloten) theater De Tamboer tijdens de coronacrisis. 

Bronnen

1. ‘Nederland neemt groot risico met deze aanpak’, uitspraak van de Italiaanse professor in microbiologie en virologie Roberto Burioni. De Telegraaf online, 17/3/2020.
2. ‘Outbreak puts medics in France under pressure’. Euronews, programma over Covid-19 Pandemic, 17/3/2020.
3. Quarantaine-interview, een telefonische verbinding tussen twee werkkamers thuis, met Ian Goldin door Peter Giesen: ‘Het falen van de mondiale politiek is zorgwekkender dan de pandemie’. De Volkskrant online, 20/3/2020.
4. ‘Rusland verspreidt complottheorieën over het coronavirus. Zelfs China heeft er nu genoeg van’. Jan van Benthem in het Nederlands Dagblad, 14/2/2020. ‘VS en China in oorlog over complottheorieën’, premiumartikel de Telegraaf online, 23/3/2020
5. ‘Christelijke theologie na Auschwitz. Deel 1 Theologische en kerkelijke wortels van het antisemitisme’. Pagina 100 onder 2.3.3.4. De Jood als zondebok in een middeleeuws inferno. Dr. Hans Jansen. Uitgave Boekencentrum Den Haag, 1981. ‘En zij werden verstrooid onder alle volken’. De geschiedenis van het Jodendom na het Bijbelse tijdvak’. Werner Keller. Pagina 238 ‘Zwarte dood en de brandstapels’. Uitgave La Riviere & Voorhoeve N.V. Zwolle.
6. Leviticus 13 ‘Melaatsheid’.
7. ‘De sluipmoordenaar van de Eerste Wereldoorlog’. Historisch Nieuwsblad 2/2018 Mirjam Janssen.
8. ‘De Spaanse Griep in de gemeente Hoogeveen’. Hoogeveensche Courant, 17/11/2018. Historicus Albert Metselaar heeft zich daar in het verleden in verdiept en er diverse artikelen over gepubliceerd (zie ook foto herdenkingsmonument op Hoogeveense begraafplaats).
9 Zie mijn webpublicatie op de pagina ‘Overige publicaties’ over de bevindingen van de Club van Rome ‘De 5 basisvariabelen van de Club van Rome en de vraag of die seculiere visie aansluit bij de Bijbelse visie op de toekomst van de aarde’.
10. ‘Is de corona-uitbraak dan toch het begin van het einde der tijden?’ Column van Saskia Noort In dagblad De Limburger, 29/2/2020. Website van de Remonstrantse Kerk ‘Apocalyps’. https://www.remonstranten.nl/wiki/geloof/apocalyps/