-Oorlog en emoties, ethiek en geloof (3)

In de voorgaande twee inleidende publicaties heb ik vanuit mijn persoonlijke achtergrond over het onderwerp ‘oorlog’ geschreven, waarbij ik verwees naar de idealen van de flowerpower generatie, die van grote invloed zijn geweest op de beëindiging van de Vietnamoorlog. In het jaar dat ik zelf in Canada in aanraking kwam met die beweging, 1966, verscheen in Nederland de publicatie ‘Tien over Rood’ een uitdaging van en aan de PvdA. Daarin wordt in een brede context, als meest noodzakelijke voorwaarde voor het voorkomen van een oorlog beschreven: ‘ontwapening, waar men die ook maar kan nastreven’. Vervolgens wordt gesteld: ‘ontwapening is echter alleen te bereiken wanneer de conflictstof wordt weggenomen en er universele normen komen die de internationale betrekkingen dwingend regelen’. Als belangrijke voorwaarde om dit te bereiken, wordt gesteld dat de volkeren daarvoor de beschikking moeten hebben over de instrumenten om dwang uit te oefenen (1, pg 67). Ik vond het in die tijd een goed initiatief, want wie verlangt nou niet naar vrede en harmonie? Toen ‘Tien over rood’ werd uitgebracht in 1966, was het nog maar een halve eeuw geleden waarin twee gruwelijke wereldoorlogen het Europese continent hadden geteisterd met als climax die afschuwelijke Holocaust, de poging om systematisch het Joodse volk te vernietigen. De uitdaging aan de PvdA die ik als representatief beschouw voor de brede internationale protestbeweging van dat moment, roept anno 2018 twee wezenlijke vragen bij mij op. Zijn ruim een halve eeuw na de uitgave de idealen van de protesterende babyboomgeneratie geheel of ten dele verwezenlijkt, was het eigenlijk een haalbaar streven en wat werd bedoeld met ‘als de conflictstof wordt weggenomen’? Wordt daarmee bedoeld dat politieke en maatschappelijke tegenstellingen worden overbrugd, of is er meer aan de hand en moeten er in dat verband vragen worden beantwoord als ‘hoe komt het kwaad in de wereld, waar ligt de oorsprong’. Het antwoord op die vraag is ten diepste ook het antwoord op de vraag hoe de conflictstof die aan oorlogen en geweld ten grondslag ligt, kan worden weggenomen? Wat is daarbij de rol van geloof en zingeving en verschilt de huidige situatie eigenlijk wel van de situatie die Jezus Christus vlak voor Zijn sterven schetst in De Tijdredenen? (Mattheus 24, Marcus 13 en Lucas 21)

Generatie op het pluche
Het zat de generatie die in de jaren na de Tweede Wereldoorlog werd geboren in de Westerse wereld op alle fronten mee. In Europa was er de wederopbouw, het Duitse Wirtschaftswunder (welvaartswonder) en in landen als Japan en de Verenigde Staten groeide de economie snel. Jongeren beschikten daardoor over geld om studies te bekostigen en burgerrechten maakten het mogelijk om kritische activiteiten te ontplooien en te protesteren tegen de gevestigde orde. Moderne media en computertechnologie luidden een tijdperk in van internationalisering en globalisering. Ik heb dat in eerdere publicaties uitgebreid beschreven. Daarmee waren voor de kritische babyboomgeneratie de fundamenten gelegd om maatschappelijke invloed uit te kunnen oefenen en door te stromen naar invloedrijke functies bij overheden, de rechterlijke macht en politieke partijen, in het bedrijfsleven en internationale organisaties als de Verenigde Naties, de Europese Unie, de talrijke ontwikkelingsorganisaties, het World Economic Forum etc. etc. De verwachtingen waren torenhoog gespannen, zeker ten aanzien van de toekomst van de mensheid en de mogelijkheid om oorlogen dan wel de voedingsbodem daarvoor eindelijk op een universeel niveau te voorkomen. En er gebeurden ‘wonderen’. Het Duitse Wirtschaftswunder kreeg zelfs een vervolg in de val van de Berlijnse Muur, de Duitse Eenheid oftewel ‘Het derde Duitse wonder’. Groot was de euforie en hoog gespannen de verwachtingen voor de toekomst. In een boek daarover schetst een bekende econoom het volgende: Er blijven allerlei grote onzekerheden in de wereld, zeker ook in de Sovjet-Unie, maar de snelle hereniging van Oost- en West-Duitsland biedt een stralend economisch perspectief (2). Tien jaar later volgde de overgang naar een nieuw millennium.

Nieuwe wapenwedloop
In 2011 schreef een journalist over de babyboomgeneratie die op het punt stond massaal met pensioen te gaan. Volgens hem zou deze generatie die veertig jaar geleden op de barricaden stond, na pensionering kunnen zorgen voor een aardverschuiving op de wereld. Mits de idealen uit die tijd weer topprioriteit zouden krijgen (3). Zijn visie en schijnoptimisme verbaasden mij. Decennialang had die generatie (rijk en hoog opgeleid) immers op het pluche gezeteld en in managementlagen en topfuncties talrijke mogelijkheden gehad om de samenleving te veranderen en te streven naar een ideale wereld. Kennelijk was men daar gedurende 5 decennia niet toe in staat en zal het dan na pensionering wel lukken? Dat een omslag niet lukte was niet het gevolg van een gebrek aan geld of opleidingsmogelijkheden, maar heeft te maken met het feit dat de mensheid kampt met een mentaal probleem. Ook rijken en goedopgeleiden zijn egoïstisch, machtsbelust en zelfzucht, waarvan we in onze moderne samenleving bijna dagelijks getuige zijn. We zijn bezorgd over de groeiende criminaliteit en de immense vluchtelingenstromen op de wereld. Natuurlijk spelen sociale factoren als werkloosheid, armoede, gebrek aan integratie, oneerlijke verdeling van de welvaart en beschikbare grondstoffen een belangrijke rol bij het ontstaan van oorlogen en gewapende conflicten. Een mentaal probleem vereist echter ook een mentale omslag. Toen ik in 1969 was teruggekeerd uit Canada en voor een vier jaren durende verbintenis in het leger koos, volgde er een periode van bewustwording. Wat doen mensen elkaar aan? Ik werd ook nadrukkelijk weer bepaald bij het Christendom en dat het kwaad aan de bron ligt van ‘de conflictstof’ die leidt tot oorlogen en geweld. Als christen noem ik het de gebrokenheid van de schepping. Cruciale vraag is of de mensheid in staat is het menselijk egoïsme dat zich uit in machtsstreven, zelfverrijking, corruptie, woede en boosheid op eigen kracht te overwinnen of is daarvoor een ingrijpen van Hogerhand nodig? Van ontwapening, waar Nieuw Links in de jaren zestig ongetwijfeld in alle oprechtheid naar streefde, is een halve eeuw na dato niets terecht gekomen. Uit een recent rapport van het Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI) dat begin maart 2018 verscheen, blijkt dat de wapenhandel naar het Midden-Oosten is verdubbeld als gevolg van grote zorgen over de veiligheid bij de landen in deze regio. Van elke euro die wereldwijd wordt uitgegeven aan wapens komt 32 cent hiervandaan, berekende het Zweedse vredesinstituut. De wapens in de regio zijn vooral afkomstig uit de VS, maar ook Europese landen als Groot-Brittannië, Frankrijk, Duitsland en in mindere mate Nederland leveren een bijdrage. Honderd jaar na het einde van de Eerste Wereldoorlog en ruim 50 jaar na de idealistische publicatie van Nieuw Links, wordt de wereld/mensheid geteisterd door een groot aantal kernproblemen. Door globalisering en internationalisering en de snelle opkomst van nieuwe media worden deze problemen zichtbaar voor een groot deel van de mensheid en roepen deze in toenemende mate angst en onzekerheden op (4).

Kernproblemen waarmee de mensheid worstelt
Ieder jaar wordt ‘The Global Risks Landscape’ opgesteld (5) met een overzicht van de grootste risico’s waarmee de mensheid wordt geconfronteerd. Ik beschouw het als een waarschuwing aan de mensheid. Belangrijke global risks (mondiale risico’s) zijn onder andere:
–Natuurrampen en klimaatverandering
–Extreme weersomstandigheden, Voedsel- en Watercrises
–Cyberaanvallen, datafraude, digitale verlamming
–Problemen met het financiële systeem
–Sociale instabiliteit
–Onvrijwillige migratie (vluchtelingenstromen)
–Conflicten tussen staten, wapenwedloop en terreuraanslagen
–Deflatie en stijgende energieprijzen
Het is slechts een greep uit de belangrijkste risico’s en uitdagingen waarmee de mensheid wordt geconfronteerd. Elk risico zou je kunnen definiëren als conflictstof die aanleiding kan zijn voor oorlogen, geweld en politieke en maatschappelijke instabiliteit. Eerder gaf ik aan dat de babyboomidealisten ervoor pleitten de conflictstof oftewel de voedingsbodem voor oorlogen weg te nemen en te zorgen voor een instituut dat ‘Vrede’ wereldwijd kan handhaven door ontwapening af te dwingen. Hoewel ik zelf tot deze generatie behoor, denk ik dat het een illusie is. Ik haalde in de twee voorgaande publicaties de protestzangers aan die hun toekomstdromen uitten in protestsongs. In 1965 zong Donovan al over ‘The Universal Soldier’ die aan de basis ligt bij iedere vorm van oorlogsvoering. Een van de Nederlandse liederen die mij al decennia lang fascineert, is het lied ‘Alles wat ademt’ van Rob de Nijs. Met volle overgave zingt hij vanaf 1985 dit lied, met de analyse dat vrede op dat moment verder weg is dan ooit, dat ook dicht bij huis de wapens nooit rusten en macht een dodelijk spel speelt met macht (6). Helaas wijst de situatie op de wereld en met name de explosieve situatie in het Midden-Oosten uit, dat noch de geschreven noch de gezongen vredesidealen zijn verwezenlijkt. Mijn vervolgpublicaties staan in het teken van de herdenking dat in 1918 De Eerste Wereldoorlog eindigde. Daarbij veel aandacht voor persoonlijke aspecten zoals het feit dat vanuit de loopgraven ‘gelovigen vochten tegen gelovigen’, ‘atheïsten tegen atheïsten’ en uiteindelijk ‘overheden tegen overheden’. In die publicaties zal ik ook mijn persoonlijke visie op het kwaad oftewel de gebrokenheid van de Schepping verwerken.

 

 

Bronnen:
1. Tien over Rood’, van Nieuw Links (diverse auteurs) bevatte 10 belangrijke punten zoals erkenning van de Vietcong en meer geld naar ontwikkelingshulp.  
2. Meningen over Duitse Eenheid. Het derde Duitse wonder. Pagina 81-84, E.J. Bomhoff ‘Hereniging biedt stralend perspectief’.
3. ‘Grijze babyboomer heeft nog een mooie toekomst voor zich’. Tijn Touber in De Volkskrant, 28 juni 2011.
4. Website Sipri.org: ‘Asia and the Middle East lead rising trend in arms imports, US exports grow significantly, says SIPRI’, 12/3/2018 NOS, maandag 12 maart 2018 ‘Wapenhandel verdubbeld door zorgen over veiligheid’.
5. ‘The Global Risks Landscape 2017 12th edition. Uitgave World Economic Forum, Commitment to improving the state of the world.
6. Protestzanger Donovan ‘The Universal Soldier’ en Rob De Nijs ‘Alles Wat Ademt’.

Foto’s Jaap Spaans: Vredespaleis Den Haag, Airborne Museum Hartenstein in Oosterbeek, monumentaal overblijfsel van de Berlijnse Muur met graffiti, Imperial War Museum in Londen,  moderne media hebben de wereld veranderd (buitenlandse schotelwagen bij het Binnenhof tijdens een verkiezingsdag in 2017, koffertje van een vluchteling in expositie Herinneringscentrum Westerbork.