-Media: Stop oneigenlijk gebruik woord ‘schizofreen’!

De tijd dat woorden als ‘kanker’, ‘tering’ en ‘tyfus’ veelvuldig werden gebruikt in scheldwoorden ligt gelukkig achter ons. Maatschappelijke verontwaardiging leidde ertoe dat dit verschijnsel nagenoeg is verdwenen, bijvoorbeeld bij spreekkoren tijdens voetbalwedstrijden. Dat er helaas nog veel werk te verzetten is, leert het taalkundig gebruik van het woord ‘schizofreen’. Het wordt nog steeds te pas en te onpas gebruikt om aan te geven dat er sprake is van dualisme of tegenstrijdigheid, bijvoorbeeld in de politiek en bij media als het om beleidsvisies of opvattingen gaat (zie bronnen  1-4). Het vervelende is dat dit stigmatiserende taalgebruik niet afkomstig is van hooligans of dronkenlappen, maar van gerespecteerde journalisten, televisiepresentatoren en zelfs dominees.  Ik heb een aantal van hen hierop in het verleden schriftelijk gewezen, maar nooit een reactie ontvangen. Directe aanleiding om dit onderwerp toch weer op de agenda te plaatsen, was de emotionele verklaring van koningin Maxima na het overlijden van haar zus Ines bij de opening van het Protonencentrum in Groningen. ‘Mijn kleine lieve zusje was ook ziek. Zij kon niet genezen’. Ik vond dat ze daarmee een indrukwekkende bijdrage leverde aan het doorbreken van het taboe op psychische aandoeningen, maar ook treffend de lijdensweg verwoordde waarmee medemensen met een psychische stoornis en hun omgeving kunnen worden geconfronteerd (5). Iedereen, ongeacht status of maatschappelijke positie kan in deze complexe samenleving zelf of in de omgeving, te maken krijgen met psychische aandoeningen.

Schizofrenie: een ernstige aandoening

Schizofrenie is een ernstige psychiatrische aandoening en word vermeld in het psychiatrisch diagnoseboek DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders). De term werd in 1908 voor het eerst geïntroduceerd door een Zwitserse psychiater en is ontleend aan de woorden (Gr.) schizein (splijten) en fren (geest). Hij wilde daarmee aangeven dat er bij schizofrenie een scheiding is tussen verschillende functies van de geest zoals het geheugen, denken en waarnemen. Niet dat het om meerdere persoonlijkheden ging. Dat schizofrenie regelmatig in de media wordt beschreven in relatie tot de forensische of rechterlijke psychiatrie en verwarde personen, maakt het onderwerp extra gevoelig en beladen. Een extra reden om uiterst terughoudend te zijn in gebruik van het woord. Ten aanzien van de oorzaken van schizofrenie en andere psychiatrische aandoeningen, wordt het steeds duidelijker dat deze ontstaan door een interactie van genetische aanleg, vroege hersenontwikkeling, biologische factoren en levensgebeurtenissen/omgevingsfactoren (zie ook voorgaand bericht over placenta-onderzoek.. In wetenschappelijke kringen wordt in toenemende mate de term ‘Neuro psychiatrische stoornissen’ gebruikt (zie bronnen), waarin de overlap tussen neurologie en psychiatrie tot uitdrukking komt. Het is in dat verband opvallend en volgens mij onverklaarbaar, dat de samenleving veel milder reageert op psychiatrische aandoeningen als autisme en depressiviteit dan op schizofrenie. In alle gevallen is er immers sprake van een diagnose waarbij de hersenfunctie verstoord is. Daarom dit pleidooi aan media, journalisten en publicisten om stigmatiserend taalgebruik over deze kwetsbare doelgroep te vermijden. Taalgebruik waar overigens geen kwade wil achter zit, maar dat wel getuigt van onzorgvuldigheid en onvoldoende empathisch vermogen. De bekende psychiater Jim van Os zet zich al jaren in om de term ‘schizofrenie’ te verlaten, om plaats te maken voor: ‘psychosegevoeligheid en doemscenario’s te veranderen in hoop en optimisme’. Ik sta sympathiek tegenover dit streven (6-9). De Engelse krant The Guardian heeft zich in het verleden verontschuldigd voor gebruik van het woord ‘schizofreen’ buiten de medische context. Ook in Nederlandse dagbladen verschenen er kritische publicaties en lezersreacties (10). Ik hoop oprecht dat pastoraal werkers binnen de kerken en anderen in de zorgverlening, nadenken over dit onderwerp in de context van aandacht voor deze kwetsbare doelgroepen. Ik heb zelf in het verleden ervaren dat mensen direct in de ontkenning of verdediging schoten, als dit gevoelige onderwerp aan de orde werd gesteld. Helaas ook binnen medisch-wetenschappelijke kringen. Jammer, want dan is er geen discussie meer mogelijk en worden hardnekkige taboes in stand gehouden.

REACTIE HOOFDREDACTEUR NOS NIEUWS PER MAIL ONTVANGEN. Ik had de NOS, gelet op onderstaande bron 4, mijn visie voorgelegd. Ondanks dat men er anders over denkt, is mijn signaal wel serieus genomen en dat waardeer ik. Reacties zijn met zijn toestemming geplaatst.  

Geachte heer Spaans,

Dank voor uw mail en het kritisch meedenken. Ik heb uw mail gedeeld met enkele collega`s op de redactie die toezien op onze spelling, het consequent gebruik van namen en functies etc.

Hun gevoel is (en ik herken het wel) dat in het dagelijks Nederlands de term schizofreen met een zekere regelmaat wordt gebruikt om een splitsing of tegenstelling te omschrijven zoals in de voorbeelden die u aandraagt. En dat het dus niet zo gek is dat u dit gebruik bij de NOS terugziet. Taal is een levend organisme  waarin voortdurend nieuwe uitdrukkingen en woordbetekenissen ontstaan. De NOS beweegt daar in mee en bovendien zit onze woordkeuze vaak tussen het geschreven en gesproken woord in. Tussen formeel en minder formeel. Dat geldt zeker op televisie.

Uw angst dat het gebruik van de term in een andere betekenis dan medisch stigmatiserend is voor patiënten, die aan de ziekte lijden, herkennen wij eerlijk gezegd niet. Daar staat tegenover dat we uw perceptie (en van anderen ongetwijfeld) begrijpen en respecteren. Uw mail is dus in elk geval aanleiding de term niet al te kwistig te gebruiken.

Ik hoop dat dit u wat meer inzicht in onze afwegingen geeft.

Met vriendelijke groet,

Marcel Gelauff
Hoofdredacteur NOS Nieuws

Bronnen

  1. Website Apeldoorn Direct, 7/11/2017 ‘PvdA: Betere armoedebestrijding, maar het is een beetje schizofreen’.2. Website De Morgen (B), 30/09/2015. ‘Met schizofreen beleid gaan we geen ecologische progressie maken’.
  2. De Volkskrant, 6 mei 2003 ‘Schizofrenie bepaalde Irak-beleid in Den Haag’ en 1/11/2003 ‘Is schelden niet ook een ziekte?’.
  3. De Stentor, 22/11/2008 en update 6/4/2017: ‘De Graaf: coffeeshopbeleid is ‘schizofreen’.
  4. NOS Nieuws Buitenland 23/6/2016; ‘Het is wat schizofreen dat brexit-stemmers zich nog met EU-beleid bemoeien’.
  5. RTV Noord 19 juni 2018 en diverse andere media: ‘Mijn lieve kleine zusje was ook ziek’. Opening Protonencentrum UMCG Groningen door koningin Maxima.
  6. Lezing van psychiater Jim van Os op de website psychosenet.nl en een gastblog op diezelfde website ‘Geloof, de kerk en psychose’, 29/3/2017.
  7. Handboek Psychiatrie en Genetica ‘Inleiding’ en hoofdstukken 1 en 2. Stephan Claes en Jim van Os. Uitgeverij De Tijdstroom 2013.
  8. Haperende Hersenen, ‘Woord Vooraf’ en hoofdstuk 7 over ‘Schizofrenie’. Iris Sommer. Uitgeverij Balans, 2015.
  9. Geloof, de kerk en psychose – Een persoonlijke geloofservaring 29 maart 2017 Gastblogger.
  10. The Guardian, Gary Nunn, 28/2/2014 ‘Time to change the language we use about mental health’.