-EXCUUS PREMIER EN AMBTELIJKE ETHIEK

Tijdens de Nationale Holocaust Herdenking op 26 januari 2020, bood premier Rutte excuses aan voor de Nederlandse houding bij de Jodenvervolging in de Tweede Wereldoorlog (WO2). Een terecht excuus 75 jaar na de bevrijding van het vernietigingskamp Auschwitz (1). In diezelfde periode speelde in Hoogeveen een scherpe discussie over de rol van de Hoogeveense burgemeester Tjalma tijdens de oorlog. Historicus Albert Metselaar schreef een aantal indrukwekkende en goed onderbouwde artikelen over het ‘vreselijke dossier van stukken van Tjalma en zijn ambtelijke ondersteuning over de Jodenvervolging’. Aan de bezetter overgedragen stukken bevatten persoonsdossiers met gevoelige informatie. Metselaar publiceerde ook een briefje aan een Joodse familie, dat zij zich moesten melden bij de Duitsche Wacht aan de Schutstraat in Hoogeveen. De opdrachten werden loyaal uitgevoerd, waarbij wel moet worden aangetekend dat veel ambtenaren aanvoelden dat het niet goed was om deze medewerking te verlenen en dat ook kenbaar maakten. Het gebeurde toch. Na de oorlog werd de burgemeester ter verantwoording geroepen door de provinciale zuiveringscommissie en de Nederlandse staat. Later werd hem het ereburgerschap van Hoogeveen toegekend en een park achter het gemeentehuis naar hem vernoemd. Tijdens een bijeenkomst in januari 2020 kwam de mening naar voren, dat dit ongedaan moest worden gemaakt. In februari werd bekend dat er nader onderzoek zal worden uitgevoerd door het NIOD,  dus er komt een vervolg (2). Foto Jaap Spaans: dokter v.d. Velde van het Bethesda ziekenhuis in Hoogeveen redde verzetsstrijders en Joden. Hij werd geexecuteerd bij de Woeste Hoeve.

Ethiek
Als ik aan deze publicatie werk meldt de Autoriteit Persoonsgegevens een forse stijging van privacy klachten in 2019. In dat jaar dienden ruim 27.800 mensen een klacht in bij de Autoriteit Persoonsgegevens, vanwege een mogelijke privacy schending. Dat is bijna 79 procent meer dan in 2018. Ondanks maatregelen om klachten sneller af te handelen, blijft de capaciteit van de privacy toezichthouder onvoldoende om burgers snel genoeg te helpen. Dergelijk nieuws is relevanter dan velen menen en zou ons aan het denken moeten zetten. De excessen als gevolg van de persoonsregistratie tijdens de Tweede Wereldoorlog, vallen in het niet bij de massale hoeveelheid (gevoelige) informatie die nu wordt verzameld, met behulp van moderne computertechnologie, Big Data, algoritmes en moderne identificatiesystemen zoals biometrische gezichtsherkenning. Tijdens een grote Holocaustconferentie in Jeruzalem in januari 2020, spraken wereldleiders zich in krachtige bewoordingen uit tegen het snel groeiende antisemitisme in de wereld. De geschiedenis lijkt zich te herhalen en het is juist de geschetste samenhang die fundamentele ethische vragen oproept: heeft de mensheid voldoende lering getrokken uit die geschiedenis en voldoet de kwaliteit van de huidige (ambtelijke), ethiek die tijdens WO2 zoveel weerzin opriep, aan een hogere standaard? (3). Als ik vaststel hoe beleidsmatig in en buiten de ambtelijke wereld wordt omgegaan met klokkenluiders, denk ik van niet. Hoewel ik WO2 niet zelf heb meegemaakt, weet ik vanuit de gezinssituatie waarin ik opgroeide hoe ernstig de gevolgen kunnen zijn van oorlogsgeweld en hoe groot de verantwoordelijkheid daarin is van politici, ambtelijke instanties, bedrijven en burgers. Tijdens de oorlog waren er ook moedige ambtenaren die voor hun principes kozen en dat met de dood moesten bekopen. Lees mijn publicatie in maandblad De Oogst. Boonstra kreeg voor zijn heldendaad de Yad Vashem onderscheiding. OogstBoonstraVerzetsheld05-14

Tweede generatie
We vieren dit jaar 75 jaar vrijheid. Hoewel de bevrijding in mei 1945 een feit was, zouden de schokken van WO2 nog lang nadreunen, ook in het gezin waarin ik opgroeide. Dat vereist enige kennis van mijn achtergrond. Mijn ouders woonden voor de oorlog in de wijk Duindorp van Scheveningen, waar mijn twee oudste zusters zijn geboren. Als in de oorlog Scheveningen vanwege de strategische ligging aan zee door de Duitse bezetter tot verboden (sper)gebied wordt verklaard, moet het gezin verhuizen. Er wordt een woning toegewezen in Voorburg, waar tijdens de oorlog mijn jongste zus en oudere broer worden geboren. Tijdens een razzia in 1944 wordt mijn vader door de Duitsers opgepakt en gedwongen te werk gesteld in Duitsland. Mijn oudere broer vertelde ooit, dat hij als driejarig jongetje de Duitse soldaat die mijn vader ophaalde tegen zijn been had geschopt en uitgeroepen ‘je mag mijn vader niet meenemen’. Tot aan de bevrijding zou mijn moeder er alleen voor staan. Zij heeft het geluk dat haar ouders wonen op Goeree-Overflakkee, een vruchtbaar landbouwgebied op de Zuid-Hollandse eilanden. Via een bevriende beurtschipper worden aardappelen, uien en wortels naar Den Haag gezonden. Met een kinderwagen als transportmiddel, moet mijn moeder vele kilometers lopend afleggen om het felbegeerde voedsel op te halen. Dan slaat begin 1945 de Hongerwinter genadeloos toe. Mijn beide oudste zussen, die dan 8 en 7 jaar oud zijn, moeten worden ondergebracht bij pleeggezinnen in Friesland, waar nog voldoende voedsel beschikbaar is. Mijn moeder vertelde dat zij in die moeilijke tijd veel kracht kreeg uit haar geloof en de ondersteuning door de kerk. Als mijn vader na de bevrijding aangeslagen terugkeert naar Nederland, is het gezin weer compleet. In mijn geboortejaar 1948 is de maatschappelijke situatie enigszins genormaliseerd. De periode van wederopbouw is begonnen en tijd noch situatie lenen zich ervoor om te klagen over oorlogstrauma’s. Toch zou die oorlog een levenslang stempel drukken op mijn vader. Ooit vertelde hij dat hij na een bombardement van de geallieerden, met schokkende beelden en situaties werd geconfronteerd. De keren dat hij vertelt over zijn ervaringen in Duitsland, zijn echter op één hand te tellen. Achteraf beschouwd, denk ik dat hij leed aan psychotraumaklachten met een grote weerslag op het gezin. Op latere leeftijd, hij is dan de zeventig ruimschoots gepasseerd, komen de oorlogsherinneringen versterkt boven. Daarvoor is hij nog onder behandeling geweest bij het Centrum ‘45 in Oegstgeest. In 1996 is uitgebreid gedocumenteerd, hoe zwaar de terugkeer na de bevrijding was van de ruim 500.000 Nederlanders die verplicht te werk waren gesteld in Duitsland. Een vergeten groep medeburgers. In plaats van een warm welkom, stuitten velen na terugkeer op vooroordelen, kinderen die hen niet meer kenden, verwijdering met partners, mentale problemen en soms een sociaal isolement. Velen vroegen zich af of ze nog wel pasten in een normale samenleving. Ik denk dat de gevolgen van WO2 op velen die het meemaakten en volgende generaties, groter is dan wordt aangenomen. Ondanks die belastende ervaringen, het zware werk en de vele uren die mijn vader maakte, was hij zelden ziek en zijn werklust was bewonderenswaardig. Ik wijt zijn goede fysieke gesteldheid aan zijn sterke genen in combinatie met zijn gezonde, matige en gedisciplineerde levenswijze. In de zomer stond hij iedere werkdag om 05.00 uur op, ging dauwtrappen op het grasveld in de achtertuin, waarna hij zich met koud water afwaste. Daarna deed hij oefeningen, at een sober ontbijt en begon aan de werkdag die doorliep tot laat in de avond. Het is wel opvallend dat alle vijf kinderen zijn geëmigreerd waarvan er twee zijn teruggekeerd, waaronder ikzelf na een tweejarig verblijf in Canada. Ongetwijfeld is de gezinssituatie daarop van invloed geweest. De Volkskrant publiceerde een serie van 75 persoonlijke verhalen rondom het thema 75 jaar vrijheid, waaronder een publicatie over trauma en oorlog met als kop: ‘Boven de tachtig komt het oorlogstrauma alsnog boven’ (4). Foto Jaap Spaans: Kaarten die mijn ouders uitwisselden tijdens de gedwongen tewerkstelling in Duitsland. Treffend is dat een kaart werd greweigerd door de Duitse censuur (zie het censuurstempel).

Referentiekader
Ik ben inmiddels 71 jaar en denk de laatste jaren veel na over situaties uit het verleden en de gevolgen voor het heden. Zelf denk ik dat wat iemand in zijn of haar leven meemaakt voor een deel wordt bepaald door genetische aanleg en karakter, omgevingsfactoren, bijzondere gebeurtenissen en opvoeding en ontwikkeling. Wat volgens mij wordt onderschat is de invloed van het referentiekader waarin je als mens functioneert en je zou kunnen omschrijven als de regels, normen en waarden die, bewust of onbewust, bepalen hoe je situaties beoordeelt of tegenslagen verwerkt. In een volgende publicatie ga ik uitgebreider in op dit belangrijke onderwerp, waar iedereen mee te maken heeft.

 

 

Bronnen:
1. Dagblad Trouw on-line, 26/1/2020 ‘Premier Mark Rutte heeft zondag excuses aangeboden voor de Nederlandse houding ten aanzien van de Jodenvervolging in de Tweede Wereldoorlog.
2. Hoogeveensche Courant, 22/11/2019, 17/1/2020 en 24/1/2020 respectievelijk ingezonden brief ‘Onthutsing’, ‘Isolatie van kinderen in de oorlog. De Joodse school van Hoogeveen’ door Albert Metselaar en ‘Burgemeester Tjalma ‘De hoogste eer en de gesloten kast’.
3. Autoriteit Persoonsgegevens, nieuwsbericht van 14/2/2020 ‘forse stijging van privacy klachten in 2019’. ‘De Cybersamenleving, Ethische en praktische kanttekeningen’ hoofdstuk 1, Jaap Spaans. Boek kan gratis worden gedownload van deze website pagina Boeken en Publicaties. ‘ROOF De Ontvreemding van Joods bezit tijdens de Tweede Wereldoorlog’. Gerard Aalders. Uitgave Sdu Uitgevers, 1999. Nieuwsblad van het Noorden, 15/12/1999 ‘Beurs moet betalen voor dubieuze rol in de oorlog. ‘Christelijke theologie na Auschwitz. Theologische en kerkelijke wortels van het antisemitisme’. Dr. Hans Jansen. Uitgave, Boekencentrum, 1982.
4. ‘Van Riga tot Rheinfelden. Over leven en werken, over terugkeren of sterven, van een half miljoen Nederlandse arbeiders in het Duitsland van 1940-1945’, Karel Volder. Stadsuitgeverij Amsterdam, 1996. Pagina’s 856-862. -Centrum ’45 bestaat nog steeds. Inmiddels is het een landelijk behandel- en expertisecentrum voor psychotrauma. De Volkskrant 3/1/2020 ‘Boven de tachtig komt het oorlogstrauma alsnog boven’. Mijn korte persoonlijke ervaring is voor een deel overgenomen uit mijn boek het Placenta Mysterie.