-DERTIG JAAR NA DE VAL VAN DE BERLIJNSE MUUR

De Berlijnse Muur omringde van 13 augustus 1961 tot 9 november 1989 geheel West-Berlijn, waardoor de stad gescheiden was van Oost-Berlijn en de rest van Oost-Duitsland. De muur werd een symbool van de Koude Oorlog en de scheiding van Europa tussen Oost en West, die was ontstaan na de overwinning op het naziregime. Er vond ook een tweedeling plaats van de Duitse bevolking. In de periode van wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog voltrok zich in West-Duitsland het Wirtschaftswunder, het economisch herstel van het door de oorlog uitgeputte land. Het werd mede mogelijk gemaakt door de Marshall hulp uit de Verenigde Staten. Dat uitgerekend Duitsland zich ontwikkelde tot de economische motor van Europa en een van de grootste exporteurs ter wereld werd met bewondering, maar gelet op het verleden door velen ook kritisch gadegeslagen.

Het derde Duitse wonder
In het boek ‘Meningen over Duitse eenheid. Het derde Duitse wonder’ (1) wordt beschreven hoe de Bondsrepubliek Duitsland uitgroeide tot een democratische, economisch en politiek sterke staat. Na de val van de Berlijnse Muur en de instorting van de Sovjet Unie, werden met ongekende inspanning Oost Duitsland (DDR) en de Bondsrepubliek herenigd in het huidige Duitsland, met meer dan 80 miljoen inwoners. De as West-Duitsland/Frankrijk vormde de basis voor het ontstaan van Europese samenwerking, eerst in de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS 9 mei 1950), de Europese Economische Gemeenschap (EEG Verdrag van Rome 25 maart 1957)) en uiteindelijk de huidige Europese Unie (EU Europese Akte 17 februari 1986) met 28 (?) lidstaten. Het kwam in een versnelling door de val van de Berlijnse Muur op 9 november 1989, het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, de ontsluiting van Oost-Europa en de Duitse hereniging. Het luidde een periode in van grote veranderingen in op het Europese continent (2).

Europa in een snel veranderende wereld
De ontwikkelingen in Europa kunnen niet los worden gezien van de mondiale dynamiek die ontstond door de snelle wetenschappelijke en technologische vooruitgang. Digitalisering en moderne communicatiesystemen zorgden er de afgelopen decennia voor, dat er een massale verschuiving plaats vond in het denken van mensen. Nationaal denken begon plaats te maken voor internationaal en mondiaal denken. De wereld werd de ‘Global Village’ (ons dorp De Wereld), waarin een aantal grote machtsblokken de dienst uitmaken. Via de massamedia en sociale media dringt het besef steeds dieper door dat de mensheid worstelt met immense uitdagingen op het gebied van energievoorziening, criminaliteit en terreur, klimaat en milieu, een nieuwe wapenwedloop, oorlogen en vluchtelingenstromen. Voor de doorsnee burger is de ernst van deze uitdagingen moeilijk in te schatten. Voor de informatievoorziening is men immers aangewezen op de media, die vaak tegenstrijdig zijn in de berichtgeving. Het besef groeit dat geen enkel land in staat is de immense grensoverschrijdende problemen het hoofd te bieden, zonder hulp van anderen. Afgemeten aan bevolking, economisch en militair potentieel is Europa een van de grootste en rijkste machtsblokken ter wereld. De mogelijkheden worden echter ondermijnd door grote verdeeldheid, nationalisme en gebrek aan consistent centraal leiderschap. Een gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid komt daardoor onvoldoende van de grond. Het economische en monetaire beleid is aan verbetering toe. Het is mijn overtuiging dat mondiale veranderingen en calamiteiten tot meer eenheid zullen leiden. In een tijd dat samenwerking en eenheid meer nodig zijn dan ooit, besloot Groot Brittannië helaas de EU te verlaten na een ruim drie jaren durende chaotische politieke slijtageslag. Het treurige daarvan was dat de Britse bevolking stemde over iets, waarvan de gevolgen onvoldoende bekend waren en dus bij het referendum niet kon worden gecommuniceerd naar de massa. Over mogelijke gevolgen van een harde grens tussen Ierland en Noord-Ierland was onvoldoende nagedacht. Het vertrek is een aderlating voor de EU. In het Oosten van Europa staan echter landen te popelen om lid van de EU te worden. Door het Verdrag van Schengen is er vrij verkeer van personen binnen 26 landen van de EU en enige niet-lidstaten. Helaas is er onder andere als gevolg van mondiale aspecten, zoals onbeheersbare vluchtelingenstromen, een groeiend aantal burgers dat niet geregistreerd staat (ongedocumenteerd) en waarvoor de rechtshandhaving ernstig wordt bemoeilijkt. Dat is al een aantal keren reden geweest om (tijdelijk) weer grenscontroles in te stellen. Dat vrije handel en vrij verkeer van personen binnen de geschetste context op gespannen voet kunnen staan met rechtshandhaving en uitvoering van de vreemdelingenwetgeving, is een van de meest urgente veiligheidsdilemma’s voor de EU.

Democratie, ethiek en levensbeschouwing
Los van de gevechten op de Balkan die ontstonden na het uiteenvallen van voormalig Joegoslavië, is er in Europa al 75 jaar sprake van betrekkelijke vrede. Het was uitgerekend de grote Britse staatsman Winston Churchill die pleitte voor de ‘United States of Europe’ (3). Opmerkelijk is dat zijn kleinzoon in de hitte van de Brexitdiscussie uit de conservatieve partij werd gezet (zie link onder bronnen). Binnen de EU gelden democratische principes. De EU heeft nog geen grondwet, maar veel wetgeving in lidstaten vloeit voort uit Europese wetgeving. Voorbeeld is de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG), die middels een uitvoeringswet ook in ons land geldt en bijvoorbeeld wetgeving over de werktijden van beroepschauffeurs. Via beïnvloeding van de rente oefent de Europese Centrale Bank invloed uit op de hoogte van de rente, wat weer grote gevolgen heeft voor spaarders en deelnemers in pensioenfondsen. Ik heb zelf momenteel een petitie in behandeling bij het Europarlement en ervaar dat dergelijke verzoeken/burgerrechten zorgvuldig worden afgewikkeld. De immigratieproblematiek zal de komende jaren een groot stempel drukken op het EU-beleid. Helaas is dat beleid vaak niet consequent. Dat heeft onder andere te maken met Oost-Europese lidstaten met een overwegend christelijke achtergrond, die moeite hebben met het opnemen van vluchtelingen uit moslimlanden en bang zijn voor verandering van de cultuur. Men is bezorgd dat de christelijke identiteit wordt aangetast en die zorg is begrijpelijk. Anderzijds zullen we moeten leren dat het in een wereld met grote diversiteit aan bevolkingsgroepen en een directe omgeving met verschillende meningen en opvattingen, belangrijk is om je identiteit vast te houden. Daarvoor zijn fundamentele burgerrechten als vrijheid van godsdienst en meningsuiting essentieel.

 

 

Foto’s Jaap Spaans. Gerestaureerde synagoge van Berlijn. Brokjes beton van de voormalige Muur. Voormalig douanekantoor aan de grens bij Ter Apel, overbodig sinds Schengen. 

Bronnen
1. ‘Meningen over Duitse eenheid. Het derde Duitse wonder’, pagina 7 door J.J.A. Van Doorn. Uitgeverij NPA, 1990.
2. ‘De Europese Eenwording. Oorsprong en groei van de Europese Unie’. Dr. Klaus-Dieter Borchardt en ‘De Europese Unie en de wereld’. Uitgave Bureau voor officiële publicaties der Europese Gemeenschappen, 1995 en 2001.
3. Europa-rede van Winston Churchill aan de universiteit van Zurich, You Tube Video 1946. Winston Churchill: ‘Forderung nach Vereinigten Staaten von Europa’. Zie website onder link: https://europa.eu/european-union/sites/europaeu/files/docs/body/winston_churchill_de.pdf