-Consumeren of Consuminderen?

Het is de donkere decembermaand van 2017. Veel mensen kijken uit naar Sinterklaasavond, het Kerstfeest en de oudejaarsviering. Anderen zien er als een berg tegenop vanwege eenzaamheid, het verlies van dierbaren of omdat er geen geld is voor al die extra uitgaven. Na de diepe financiële crisis van 2008 gaat het gelukkig weer beter in ons land. Er is forse economische groei, daling van de werkloosheid , consumenten laten het geld weer rollen en huizenprijzen stijgen naar recordhoogtes. Onlangs werd bekend dat Nederlanders nog nooit zoveel voor hun woning leenden als in het afgelopen kwartaal. Bij de vele bijeenkomsten en netwerkborrels die deze maand worden gehouden, doen managers, politici en de financiële elite er goed aan de waarschuwingen dat we opnieuw risicovolle bubbels creëren serieus te nemen.

Dilemma

Als het om de economie gaat word ik geplaagd door dubbele gevoelens. Ik ben blij dat het beter gaat en de overheid haar huishoudboekje op orde heeft. Minder bezuinigingsdrift in de zorgsector betekent ook minder druk op de vele kwetsbare medemensen in onze samenleving. Ouderen, mensen met een beperking, langdurig werklozen en degenen die zuchten onder verslavingen of een schuldhulpverleningstraject. Wat mij innerlijk verdeelt, is de wetenschap dat de welvaart op onze planeet oneerlijk is verdeeld. Daarnaast verspillen we teveel en de meesten van ons beseffen wel dat het ongebreidelde groeidenken een spanningsveld oplevert met ‘verantwoord rentmeesterschap’ zoals christenen dat noemen. Dat we de aarde (over)belasten door onze onmatige levenswijze is inmiddels genoegzaam bekend. Nog geen maand geleden, in november 2017, werd in Bonn de mondiale klimaattop gehouden. Het was een moeizame bijeenkomst, omdat de VS zich heeft teruggetrokken uit het klimaatverdrag. In Bonn werd opnieuw duidelijk dat de wil om tot vergaande klimaatafspraken te komen er wel is, maar dat de praktische uitwerking een zware opgave blijkt te zijn. Een journalist die verslag deed van de bijeenkomst beschreef het treffend: de ernst van het klimaatprobleem laat geen vrijblijvendheid meer toe en dat geldt voor veel grensoverschrijdende problemen (1). In 1992 schreef ik voor een christelijk maandblad over de wereldmilieuconferentie van de VN in Rio de Janeiro. Toen al zei een gezaghebbend wetenschapper, dat de mensheid nog hooguit 5 jaren had om de loop der geschiedenis om te buigen. Ruim een kwarteeuw verder kun je stellen dat de noodzakelijke omslag niet is gerealiseerd. WebsitePublicatiesMilieu2017 .Ondanks de wetenschappelijke en technologische vooruitgang, is de belasting van de aarde toegenomen. Kennelijk is er iets in de menselijke mentaliteit, dat dit proces belemmert en leidt tot onmacht (2). Om dat te verklaren kom je al snel uit bij ethiek en levensbeschouwing, in relatie tot menselijke eigenschappen als egoïsme en hebzucht. Over de zorgen en uitdagingen die op ons af komen zijn de meesten het wel eens. Waar we over verschillen is de uiteindelijke oplossing. Zie ook mijn publicatie over de 5 basisvariabelen van de Club van Rome onder ‘Overige Publicaties’.

Rentmeesterschap

In ons gezin trachten we een sobere levenswijze aan te houden en verspilling tegen te gaan. Maar in vergelijking met de middelen waarmee anderen op de wereld het moeten doen, is onze situatie nog riant. Keuzes over gedrag en consumptie kunnen spanningen oproepen in relaties of binnen een gezin, bijvoorbeeld over vragen als ‘is die geplande aankoop echt wel nodig’?, ‘hoe gaan we om met de sociale media en de enorme informatieoverlast’ en ‘hoe is het gesteld met niet-noodzakelijke mobiliteit?‘. Consuminderen betekent ook minder aandacht besteden aan de talrijke verleidende prikkels, die de gemiddelde mens dagelijks over zich krijgt uitgestort. Vooral jongeren zijn daarvoor gevoelig. Prioriteiten stellen dus. We leven in een samenleving waarin secularisatie en kerkverlating leiden tot grote maatschappelijke veranderingen. Die tendens betekent niet dat de boodschap van het Evangelie aan waarde heeft ingeboet. Jezus Christus gaf zowel in visie als levenswijze het goede voorbeeld. Veel Bijbelgedeelten gaan over de gevaren van rijkdom, rentmeesterschap of waarschuwingen tegen hebzucht. Toen ik eind november de uitverkoopgekte zag van Black Friday en hoe in de VS mensen door hebzucht gedreven grenzen kunnen overschrijden, werd ik bepaald bij een verhaal uit Lucas 12:13 e.v. Het gaat over een rijk iemand die goed heeft geboerd. Over de omgeving waarin hij leeft maakt hij zich niet druk. Grote vraag voor hem is hoe hij nog rijker kan worden. In deze gelijkenis waarschuwt Jezus Christus ons ‘wacht u voor alle hebzucht’ (3). Er is niets op tegen als mensen het goed doen in het leven, maar wordt niet al te zelfgenoegzaam en gun anderen ook wat. Het feit dat we in een welvarend land zijn geboren, is geen eigen verdienste maar genade. In het Bijbelgedeelte, dat niet veroordelend is, word je als mens een spiegel voor gehouden over een onderwerp dat velen bezig houdt. Hoe gaan we om met welvaart en de vele verworvenheden in ons land, hoe beheersen we karaktereigenschappen als jaloezie, egoïsme of hebzucht en stellen we wel de goede prioriteiten in het leven?
Het dilemma ‘consume(e)ren of consuminderen’ is geen godsdienstige betutteling. Dagelijks worden we via de media gewaarschuwd voor overconsumptie van voedingsmiddelen die schadelijk zijn voor de gezondheid. We worden gewezen op de schadelijke gevolgen en risico’s van roken en gebruik van mobiele apparatuur tijdens het rijden. En hoe vaak worden we niet gewaarschuwd voor de indirecte gevolgen van overconsumptie, zoals de afvalberg en de schadelijke plastic soap die de voedselketen en de natuurlijke kringloop beïnvloedt. We belasten ons leefmilieu bovenmatig en daarom wordt in de Bijbel zoveel aandacht besteed aan onderwerpen als materialisme en hebzucht. Tot lering! De wijze spreukendichter had het drie millennia geleden al door. Veel spreuken gaan over het spanningsveld tussen materialisme en wijsheid. Daarom tot besluit een tekst van deze wijze: ‘Het begin der wijsheid is: verwerf wijsheid en verwerf inzicht bij al wat gij bezit’ (Spreuken 4:5).

 

 

Bronnen:
1. ‘De klimaattop had ook nog veel erger kunnen aflopen’. NRC Handelsblad, 20/11/2017.
2. Zakelijke nieuwszender RTL-Z, 20/11/2017: ‘Gemiddelde hypotheek was nog nooit zo hoog’.
3. Veel woorden waarin het woord ‘zucht’ voorkomt kunnen worden gerelateerd aan (over)consumptie. Hebzucht=de zucht naar het hebben, andere voorbeelden zijn vraatzucht, eerzucht, vernielzucht, oorlogszucht, wraakzucht, veranderzucht, gemakzucht etc.

Foto’s Jaap Spaans:  We laten het geld weer rollen. De Rotterdamse haven is belangrijk voor de economie. Op de achtergrond rechts Hotel New York, het voormalige kantoor van de Holland Amerika Lijn (HAL) aan de Wilhelminakade, vanwaar ik in 1966 als jonge emigrant naar Canada vertrok