-Cashloze samenleving: een heilloos streven

De Nederlandsche Bank (DNB) is een belangrijke en solide overheidsinstantie die zich inzet voor een stabiel financieel stelsel met stabiele prijzen, solide financiële instellingen en een goed werkend betalingsverkeer. In de taken die de DNB uitvoert staat centraal de slogan ‘werken aan vertrouwen’. Vertrouwen is cruciaal in de financiële wereld. De meesten van ons zullen zich nog al te goed herinneren, hoe tien jaar geleden de internationale financiële crisis genadeloos toesloeg. Het begon toen met een vertrouwenscrisis, die ertoe leidde dat banken door de overheid overeind gehouden moesten worden. Als burgers het vertrouwen in de bankwereld verliezen is er het risico van een ‘bankrun’ (stormloop op de bank), waarbij rekeninghouders tegelijkertijd hun spaargeld (willen) opnemen. Een bank kan daardoor in liquiditeitsproblemen raken, want het geld van spaarders is immers niet direct beschikbaar. Daarom is vertrouwen van cruciaal belang in de financiële wereld. De DNB heeft een belangrijke rol en werkt als onafhankelijke toezichthouder samen met Europese partners aan een schokbestendig financieel systeem, een veilig, betrouwbaar en efficiënt betalingsverkeer en goed monetair beleid (1). Nu ons geld niet meer gedekt wordt door goudvoorraden, kun je stellen dat een bankrekening niet meer is dan een digitaal nummer in een systeem. De crisis heeft aangetoond dat toezicht op dat systeem belangrijk is en daarom mogen we blij zijn dat ons land een integere en solide toezichthouder heeft. De praktijk heeft geleerd dat er permanent moet worden gewaakt, dat financiële instellingen hun verplichtingen en toezeggingen nakomen. Door de massale digitalisering is de financiële wereld en dus ook het betaalverkeer, uiterst complex geworden en gelet op de toename van cybercriminaliteit heeft cyberveiligheid een hoge prioriteit. Omdat we ook participeren in de euro is het van belang dat er internationaal optimale afstemming is en landen zich houden aan de afgesproken begrotingsregels. Een belangrijk onderdeel van het systeem is het betaalverkeer. 

Aandeel pinbetalingen aan de kassa overschrijdt 60%-grens

Op 29 oktober 2018 maakte de DNB bekend dat het aandeel van pinbetalingen aan de kassa de 60%-grens heeft overschreden. Daarmee zijn de streefwaarden van 60% pin – 40% contant ruimschoots bereikt. Banken en andere ondernemers hebben in 2005 in het Convenant Betalingsverkeer afspraken gemaakt en in 2009 en 2014 werden nadere overeenkomsten gesloten.  In 2014 was de verhouding nog 60% contant en 40% pin. Sindsdien is er sprake van een zeer snelle toename van het aantal pinbetalingen en is het aantal contante betalingen sterk afgenomen. Daarmee is dit jaar de gestelde bovengrens bereikt. Minder gebruik van contant geld zou er voor hebben gezorgd dat betalen veiliger is geworden, want een lege geldlade in de kassa is niet aantrekkelijk voor criminelen. Het aantal overvallen bij winkeliers, horecagelegenheden en benzinestations is tussen 2008 en 2017 dan ook gedaald van 1.171 naar 377. Ook de schade door skimming (het onrechtmatig kopiëren van betaalkaartgegevens) daalde tussen 2011 en 2017 van 39 miljoen euro naar 1,5 miljoen euro, vooral dankzij de invoering van het Nieuwe Pinnen eind 2011. Ik pin zelf regelmatig, zij het niet buitensporig en zie ook de vele voordelen. Ik ben wel van mening dat er in de maatschappelijke discussie, door belanghebbenden een te grote nadruk wordt gelegd op efficiency en veiligheid en sociale aspecten worden genegeerd. In de digitale euforie van dit moment wordt onvoldoende rekening gehouden met de nadelen die direct, maar zeker op langere termijn, zijn verbonden aan een eenzijdige nadruk op digitaal betalingsverkeer. Nu de doelstellingen zijn gehaald loopt het convenant in 2018 ten einde, maar dat betekent volgens mij niet dat de cijfers nu stabiel zullen blijven. Een van de redenen van de snelle toename van pinbetalingen is het contactloos betalen en ik verwacht dat in de huidige maatschappelijke dynamiek deze trend zich zal doorzetten (2-4). Een cashloze samenleving is een heilloos streven en daarom is het goed enige kritische kanttekeningen te plaatsen. 

Kanttekeningen ter overweging

De DNB geeft in een jaarverslag aan dat cash belangrijk blijft (5). Terwijl het gebruik van de pinpas blijft groeien, wordt er geleidelijk minder contant betaald. Cash moet  een kernrol blijven vervullen. Daarom zet de DNB zich in voor een goed functionerende cashketen, waarbij cash als algemeen bruikbaar betaalmiddel beschikbaar blijft. Gelet op de ingezette trend, is hier volgens mij de wens de vader van de beleidsgedachte. Er zijn diverse argumenten aan te voeren, waarom cash als betaalmiddel ruimschoots beschikbaar dient te blijven. Ouderen en kwetsbare groepen als mensen met een verstandelijke beperking, hebben om uiteenlopende redenen vaak moeite om gebruik te maken van computertechnologie of digitale betaalsystemen. In een tijd dat het overheidsbeleid is gericht op langer zelfstandig wonen, worden kwetsbare groepen afhankelijker van anderen. Familieleden, zorgverleners of buren. Daan, een dubbel gehandicapte man die in een woonvorm woont, heeft een met de bank afgestemde pinlimiet, om toch mee te kunnen doen met ontwikkelingen in de samenleving. Betalen doet hij echter contant, omdat hij niet taalvaardig is. Een ander argument is budgettering. De DNB geeft in waarschuwende zin aan dat contant betalen tieners leert verstandig om te gaan met geld. Dat is een belangrijke conclusie in een tijd dat, ondanks een goed draaiende economie, het aantal mensen met schulden onder bewind tussen 2009 en 2018 is gestegen van 100.000 naar 250.000. Cash blijft belangrijk, al is het maar vanwege budgettaire argumenten en om als persoon of gezin financieel overzicht te houden.

Ondermijnende criminaliteit en privacy

Ondermijnende criminaliteit kan door cyberaanvallen vitale infrastructuur ontregelen, zoals de energievoorziening en het digitale betaalverkeer. Het Openbaar Ministerie en de Rijksoverheid waarschuwen ervoor op hun websites en in het Global Risks Report 2018 van het World Economic Forum wordt het zelfs beschouwd als een kernprobleem voor de mensheid. In crisissituaties moet er altijd contant geld beschikbaar zijn  (6-10). Een ander vooral ethisch en principieel bezwaar tegen de huidige ontwikkeling, is dat digitalisering van het betaalverkeer een risico voor de privacy oplevert en burgers te afhankelijk worden van het systeem. De informatiestromen over personen (Big Data), bijvoorbeeld over koopgedrag, worden massaal gebruikt om (risico)profielen op te stellen. De overheid heeft daar in het verleden zelf bij herhaling voor gewaarschuwd. Voorbeeld van hoe massaal dit kan plaats vinden is een sociaal surveillance systeem in China, waarbij met behulp van moderne technologie als biometrische identificatiesystemen op basis van gezichtsherkenning, burgers nauwkeurig in kaart worden gebracht. Dezelfde tendens is waarneembaar in andere landen zoals India. Het systeem biedt talrijke voordelen, maar ook zwaarwegende nadelen. Dat wordt goed geschetst in een studie van het gezaghebbende Rathenau Instituut ‘Van privacyparadijs tot controlestaat?’, waarin wordt opgeroepen tot bezinning. Op pagina 42 wordt aandacht besteed aan ‘slimme camera’s’ op basis van biometrische identificatie. Die werden in 2007 bij de verschijning van de studie nog niet veel ingezet. Anno 2018 zien we de sterke toename, die ook in de studie wordt voorzien.  Zelf heb ik de afgelopen twee decennia boeken en publicaties aan dit onderwerp gewijd. Een overzicht is te vinden op de pagina ‘Boeken en oude publicaties’ van mijn website, waar ook enige publicaties gratis kunnen worden gedownload. Het systeem en de digitale infrastructuur die nodig zijn om de zorgen geuit in de Bijbel maar ook het fascinerende boek ‘1984’ van George Orwell te verwezenlijken, zijn geen fictie meer maar harde realiteit (11-17). Digitalisering onttrekt zich aan de waarneming van veel burgers. Daarom bestaat over de zwaarwegende nadelen vaak onwetendheid. Veel mensen worden er ook angstig door en negeren de problematiek. Daarom is het noodzakelijk dat de maatschappelijke discussie hierover onverminderd doorzet. 

 

 

Foto’s: De Nederlandsche Bank (DNB) Nationale Beeldbank. Goudvoorraad in opslag, rechthebbende foto,De Nederlandsche Bank. Geld Jaap Spaans. Omslag boek De Cybersamenleving.

Bronnen:

  1. Info van de website van de DNB.
  2. DNBulletin, 29 oktober 2018 : ‘Aantal pinbetalingen aan kassa overschrijdt 60%-grens’.
  3. Persbericht van de Stichting Bevorderen Efficient Betalen, 29 oktober 2018.
  4. Convenant Betalingsverkeer heft zichzelf op, Cornéline Lanooy. Website vakblad Hortipoint, 29 oktober 2018.
  5. Jaarverslag 2012 van DNB, hoofdstuk 3 ‘Een robuuste financiële infrastructuur’ onder 3.4. ‘Cash blijft belangrijk’. Uitgebracht in de Algemene Vergadering van Aandeelhouders op 13 maart 2013.
  6. DNBulletin, 13 maart 2018: ‘Contant betalen helpt tieners verstandig om te gaan met geld’.
  7. Website van het Openbaar Ministerie, 1 november 2018: ‘Cybercriminaliteit’, en ‘Wat is ondermijnende criminaliteit?’. Global Risks Report 2018 van het World Economic Forum (WEF).
  8. De Cybersamenleving hoofdstuk 5 ‘Betaalverkeer’, Jaap Spaans, 2013. Gratis te downloaden van mijn website.
  9. Website ‘Anders maar Uniek’ van iemand met een dubbele beperking. ‘Boodschappen scannen en afrekenen’.
  10. Dagblad van het Noorden, 27 oktober 2018. Reportage over beschermingsbewindvoering en schuldhulpverlening: ‘Voor hun eigen bestwil’.  
  11. ‘Van privacyparadijs tot controlestaat?’. Studie, uitgave Rathenau Instituut, adviesorgaan van parlement en overheid , 2007.
  12. ‘1984’, George Orwell. Uitgave 42e druk Singel Pockets, 1998.
  13. Bijbelboek Openbaring, hoofdstuk 13.
  14. ‘Grote Broer’. Nieuwsblad van het Noorden, 23 oktober 1999.
  15. ‘Cashloos is riskant’, commentaar en ‘Digitalisering gaat gepaard met risico’s’. Dagblad van het Noorden, 30 oktober 2018.
  16. ‘China’s scherpe ogen zien overal’, Marije Vlaskamp. De Volkskrant, 10 augustus 2018.
  17. ‘Cashless. Op weg naar een maatschappij zonder contant geld’. Mark Hitchcock. Uitgeverij Het Zoeklicht, Doorn 2009.