Artikelen

IMG_20180119_0003

-OORLOG EN EMOTIES, ETHIEK EN GELOOF

Op 11 november 2018 is het 100 jaar geleden dat de Eerste Wereldoorlog (WO1) werd beëindigd. Op die dag werd in het Franse stadje Compiѐgne ten noorden van Parijs de wapenstilstand getekend. Ik had al aangekondigd dat ik in de loop van 2018 enige publicaties aan dit onderwerp zou wijden. Ik begin met enige inleidende publicaties, waarvan dit de eerste is. Uiteraard met aandacht voor historische feiten, maar ik wil vooral wil mijn diepste drijfveer en motivatie benoemen waarom ik dit belangrijke onderwerp, dat zoveel mensen raakt en de media domineert, aan de orde stel. Geloof en ethiek spelen daarbij een belangrijke omdat het gaat over vragen en feiten als:

– Waarom is de geschiedenis van de mensheid een aaneenschakeling van oorlogen en wat is daarvan de oorsprong?
-We danken onze vrijheid aan de legermacht die ons van de tirannie wist te verlossen. Zijn er ‘goede oorlogen’ en slechte?
-Wat is post traumatische stress, wat betekent dit voor militairen in en na gevechtssituaties en wat deed de angst voor granaatinslagen tijdens WO1 met uitgeputte soldaten in de loopgraven (Shell-shock)?
-Aan weinig onderwerpen kleven zulke indringende en tegelijk beladen vragen als oorlog en geweld. Hoe verhoudt zich bijvoorbeeld het verbod tot doodslag (Exodus 20) tot de Bijbelse opdracht/plicht om de overheid te gehoorzamen (Romeinen 13) en kan een politieke leider of de bevelhebber van een legermacht zich ín een oorlogssituatie beroepen op ‘noodweer’ of ‘overmacht’?
-Tenslotte is er de cruciale vraag die mij al tientallen jaren bezig houdt, namelijk of de mensheid in staat is op eigen kracht een ideale wereld te scheppen zonder oorlog of dat daarvoor een interventie van Hogerhand nodig is?
Ik begin met de beschrijving van enige persoonlijke achtergronden, die  de basis vormen van mijn interesse voor dit complexe onderwerp waarover zo verschillend wordt gedacht.

Mijn periode bij de Koninklijke Landmacht

Van 1969 tot 1973 diende ik een vierjarige contract uit als militair bij Koninklijke Landmacht. Na een intensieve opleiding werd ik aangesteld als onderofficier-instructeur bij de Alfa Compagnie van de School Reserve Officieren en Kader Infanterie (SROKI) in de Jan van Schaffelaarkazerne in Ermelo. Ieder halfjaar kwam er bij de compagnie een nieuwe lichting dienstplichten op, die na een opleiding van een half jaar moesten worden klaargestoomd voor een functie als onderofficier. Al tijdens de eerste dagen als de plunjezakken met materiaal en uniformen waren opgehaald, men onder de krijgstucht was gesteld en er kennis was gemaakt met de medecursisten en het kader, vielen vaak al enige van de rekruten af. Zij waren niet bestand tegen de scheiding van familie, werk en vrienden, de militaire discipline en het vooruitzicht een half jaar door te brengen op een grote kamer met twaalf stapelbedden, twaalf metalen lockerkastjes en een tafel. Niet zelden waren het mondige mensen met een goede opleiding. Een aantal had principiële problemen met geweld, oorlog of haakte af door heimwee. Zij werden overgeplaatst of alsnog afgekeurd op grond van S5 oftewel psychische instabiliteit.

Een ervaring op Infanterie Schietkamp ‘De Harskamp’

Schietvaardigheid was een belangrijk onderdeel van het opleidingstraject en daarvoor verbleef de compagnie tijdens de opleiding tweemaal een (werk)week op het Infanterie Schietkamp De Harskamp (ISK) op de Veluwe. De eerste week werd intensief geoefend met persoonlijke wapens als het FAL-geweer, de MAG-mitrailleur en handwapens als pistool en UZI. In de vervolgweek later in de opleiding werd geoefende met zwaardere wapens, zoals zware mitrailleurs, raketwerpers en explosieven. Tijdens zo’n vervolgweek medio 1972 gebeurde er iets dat mijn opvattingen over oorlog in de jaren die volgden zou veranderen. Het peloton waarbij ik hoorde moest die dag ‘schieten’ met de raketwerper of terugstootloze vuurmond. Omdat de ‘granaten’ kostbaar waren, werd geschoten met zogenaamde insteeklopen. Daarmee konden kleine, dus goedkopere patronen worden afgeschoten, die ongeveer dezelfde ballistische eigenschappen hadden als de zwaardere munitie. De dag werd afgesloten met een hoogtepunt, namelijk het afvuren van een licht antitank wapen (LAW) voor eenmalig gebruik. Doelwit was het wrak van een tank op de schietbaan. Ik had die dag de taak om aan de verzamelde groep de werking van de LAW uit te leggen, waarna een van de instructeurs het op scherp gestelde wapen afvuurde. Dat eenmalige ‘schot’ moest natuurlijk raak zijn, vanwege de hoge kosten van het wapen, maar bij een misser zou de schutter ook kunnen rekenen op hoongelach wat zijn gezag binnen de groep niet ten goede kwam. De uitleg hield in dat een afgeschoten raket het pantser van een tank of pantservoertuig (25-30 cm homogeen staal) doorboort, binnenin een enorme hitte veroorzaakt en aanwezige munitie zoals granaten en patronen tot ontploffing brengt. De praktijk had uitgewezen, dat de gevolgen voor een tankbemanning of de soldaten in een pantservoertuig gruwelijk zijn. In de jaren die volgden nam mijn belangstelling voor het onderwerp oorlog en vrede alleen maar toe. Nadat ik mijn contract had uitgediend en een overstap maakte naar een gemeentelijk politiekorps in het Westen, zou deze ervaring mijn visie op geweld sterk beïnvloeden. Als politieagent bij de uniformdienst kreeg je regelmatig te maken met geweld. Je moest het recht handhaven en als verlengstuk van de overheid had je het geweldsmonopolie (zwaardmacht) met procedures uitgewerkt in een ambts- of geweldsinstructie.

Oorlog en Geloof

Ik stel nadrukkelijk dat ik geen veteraan ben of gevechtservaring heb. Dat neemt niet weg dat oorlog een belangrijke rol heeft gespeeld in mijn opvoeding en ontwikkeling. Mijn ouders woonden voor de oorlog in Duindorp in Scheveningen, dat deel uit maakte van de Duitse Atlanticwall. Uit strategische overwegingen werd deze woonwijk ‘Spergebied’, waarna mijn ouders gedwongen moesten evacueren naar Voorburg. Aan het eind van de oorlog werden mijn twee oudste zussen vanwege de Hongerwinter ondergebracht bij gezinnen in Friesland. Mijn vader maakte dat niet mee, want hij was in 1944 tijdens een razzia opgepakt en, hoewel nog herstellende van een liesbreukoperatie, afgevoerd en tewerkgesteld in Duitsland. Aangeslagen keerde hij na de bevrijding terug uit Duitsland. Ik heb hiervan verslag gedaan in twee publicaties op deze website onder de titels ‘De vergeten hongerkinderen uit de oorlog’ en ‘Ermelo-Westerbork-Sobibor’ (zie artikelen). In 1948 werd ik geboren (babyboomgeneratie). In 1966 emigreerde ik naar Canada en werd in 1967 in Montreal geconfronteerd met de impact van de Zesdaagse Oorlog tussen Israël en de Arabische buurlanden. Dichtbij de straat waar ik woonde was een synagoge, een Joods ziekenhuis en een restaurant waar ik regelmatig ontbeet. Het restaurant was tevens een ontmoetingsplaats voor veel Joodse personeelsleden van het ziekenhuis en met belangstelling volgde ik hun soms emotionele discussies over de oorlog die zich voltrok. Ik raakte onder de indruk van de betrokkenheid van deze mensen bij Israël en hun bereidheid om naar Israël te gaan en daar vrijwilligerswerk te verrichten. Velen hadden het land nog nooit bezocht, maar kennelijk was er iets in hun hart dat die heimwee opriep. Toen ik later verhuisde naar Vancouver aan de Canadese Westkust, werd ik geconfronteerd met de flowerpower- en hippiecultuur die daar heerste, ‘Make love not war’. Het was de tijd van de protestsongs tegen de oorlog in Vietnam, over het verlangen naar vrede. In het najaar van 1968 keerde ik terug naar Holland. Liftte nog enige tijd door Europa waarna al snel een oproep voor de dienstplicht in de brievenbus viel. In mijn tijd in Canada had ik mijn gebit verwaarloosd en roofbouw gepleegd op mijn lichaam, dat dan ook schreeuwde om regelmaat, discipline en een gezonde leefstijl. Een belangrijke reden om voor vier jaar te tekenen. Het geloof van mijn ouders had ik voordat ik naar Canada ging al vaarwel gezegd. Over de redenen daarvan wil ik niet uitweiden. Tijdens mijn diensttijd ontmoette ik mijn echtgenote, die werkzaam was in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Zij getuigde van haar geloof, soms indringend en bepaalde aspecten daarvan spraken mij aan. Het zette tevens een proces in werking, waarbij ik de Bijbel ging bestuderen en belangstelling ontwikkelde voor de ethische en levensbeschouwelijke aspecten van maatschappelijke onderwerpen. In de tweede inleidende publicatie zal ik daar dieper op ingaan.

 

Bronnen:

Trouw, 9 november 2006 ‘Met een ‘S-vijfje’ aan de militaire dienst ontkomen’. Gaat ook over mensen die werden goedgekeurd maar later alsnog ernstige aanpassingsproblemen kregen.

Andere Tijden, 9 november 2006. Over afkeuringen voor militaire dienstplicht en het Militair Neurose Hospitaal te Austerlitz

Foto’s/illustraties: Schilderij Klaproos in oorlogsgebied, Klaas Buikema, Foto’s Jaap Spaans Touwbaan Oostdorp Harskamp en binnenzijde AMX pantservoertuig voor personeel, die ongeveer de voorstelling moet kunnen oproepen wat er bij een treffer met een raket gebeurt met het personeel, brandstof en munitie. Voormalig Infanteriemuseum op Schietkamp De Harskamp

IMG_20180119_0003

-Onderwerpen 2018: Vooruitblik

Iedereen een goed en gezegend jaar 2018 gewenst. Op mijn persoonlijke website en de website Bijbel en Overheid  zal ik dit jaar DV onder andere aandacht besteden aan de volgende onderwerpen, die een relatie hebben met ethiek en levensbeschouwing:
–Nieuwe Europese privacywetgeving
–Gezichtsherkenning
–Gemeenteraadsverkiezingen + referendum ‘Sleepwet’
–Hoogeveensche Courant (HC) gefuseerd
–Uitbreiding briefgeheim
–Placenta-onderzoek recent nieuws
–Wet zeggenschap lichaamsmateriaal
–Einde Eerste Wereldoorlog
–Israël 70 jaar
–Rechtshandhaving
–Uitspraak ‘Gluurverhoging’ voor 3e keer uitgesteld

–Nieuwe Europese privacywetgeving. De wet die uitvoering geeft aan de Algemene verordening gegevensbescherming is medio december bij de Tweede Kamer ingediend. Doel van deze Europese verordening is verdergaande harmonisatie van de regels rond de bescherming van persoonsgegevens en de bevordering van vrij verkeer van gegevens binnen de EU. De verordening treedt op 25 mei 2018 in werking. Op hetzelfde tijdstip zal de Uitvoeringswet in werking moeten treden. De huidige Wet bescherming persoonsgegevens zal dan worden ingetrokken. Tot 25 mei geldt een overgangsregeling, zodat de samenleving zich kan voorbereiden en instellen op de vergaande veranderingen. Dat zal aanzienlijke aanpassingen vereisen, die worden onderschat.

–Gezichtsherkenning. Politie en andere opsporingsdiensten zullen steeds vaker gebruik gaan maken van gezichtsherkenning om personen via slimme camera’s te identificeren. Moderne technieken zijn nodig als antwoord op delicten die de samenleving ontwrichten zoals terreur, georganiseerde criminaliteit en cybercrime. Er is echter ook een keerzijde. Moderne biometrische identificatiesystemen op basis van stem- of gezichtsherkenning kunnen personen identificeren, zonder dat men ervan op de hoogte is. Dat is voor de rechtshandhaving legitiem want gezichten zijn doorgaans niet bedekt en uniek, maar de systemen hebben ook de potentie om op universeel niveau massaal burgers te identificeren ook voor andere doeleinden. Daarbij dienen regels van zorgvuldigheid in acht te worden genomen. Ik zal er zeker aandacht aan besteden, maar verwijs tevens naar het dossier ‘Cameratoezicht’ van toezichthouder Autoriteit Persoonsgegevens (AP), te vinden op de website.

–De gemeenteraadsverkiezingen in maart 2018. In toenemende mate is er discussie over de zwaarte van de taak van gemeenteraadsleden en lokale integriteitskwesties. In maart is er tegelijk met de verkiezingen een referendum over de wijziging van de Wet op de Inlichtingen en Veiligheidsdiensten (Sleepwet in de volksmond).

–In mijn woonplaats Hoogeveen is de Hoogeveensche Courant (HC) overgenomen door (gefuseerd met) de Noordelijke Dagblad Combinatie (NDC) die onder andere uitgever is van het Dagblad van het Noorden. Ik heb altijd enige scepsis t.a.v. schaalvergroting door de media. Wekelijks neem ik een aantal keren de dagbladen door in de bibliotheek. Steeds vaker zie ik dat reportages letterlijk worden overgenomen dan wel aangekocht door verschillende dagbladen, waaronder ook christelijke. Monopolyposities kunnen verschralend werken en de kwaliteit van het nieuws beïnvloeden. Ik hoop oprecht dat de HC haar taak als waakhond van de democratie op lokaal niveau recht blijft doen.

–Er wordt gewerkt aan een voorstel om het briefgeheim in de Grondwet uit te breiden naar digitale communicatie. Aangezien voor een grondwetswijziging twee derde meerderheid in het parlement is vereist, kan dit een langdurig proces worden. Het zogenaamde overwegingswetsvoorstel is al door de 1e Kamer aangenomen (nr. 33989).

–De internetconsultatieronde voor de Wet zeggenschap lichaamsmateriaal leerde al dat de gevolgen van deze wet groot kunnen zijn. Het is belangrijk dit democratische proces goed te volgen.

–Placenta-onderzoek. Degenen die mij kennen weten wel waarom ik de ontwikkelingen op het gebied van onderzoek naar de placentafunctie nauwgezet volg. Recent werd nieuw onderzoek gepubliceerd over de mogelijke relatie tussen problemen met de placenta en stoornissen in het autisme spectrum. Onderzoek is te vinden onder de zoekterm ‘The association between placental histopathology and autism spectrum disorders’. De resultaten bevestigen de visie die ik heb verwoord in mijn boek ‘Het Placenta Mysterie’. 

–In 2018 is het een eeuw geleden dat de Eerste Wereldoorlog (WO1) of Grote Oorlog werd beëindigd. Ik zal er een aantal publicaties aan wijden, vooral gericht op belichting van het onderwerp ‘oorlog en vrede’ vanuit geloof en levensbeschouwing met centraal de vraag of de mensheid in staat is op eigen kracht een rechtvaardiger wereld te verwezenlijken dan wel dat er sprake is van gebrokenheid en er een ingrijpen van Hogerhand noodzakelijk is.

–In april bestaat de staat Israël 70 jaar. Voor velen was dit een vervulling van profetische Bijbelgedeelten, terwijl anderen Israël in toenemende mate beschouwen als een bedreiging voor de wereldvrede. Feit is dat het landje in het Midden-Oosten, dat kleiner is dan Nederland, onderwerp is van een permanente mondiale focus en overbelichting, wat weer de vraag oproept: HOE KAN DIT?

–Politiechef Erik Akerboom deed onlangs in een dagblad interview de uitspraak ‘We hebben vijf jaar lang stilgestaan’. Vanzelfsprekend ook in 2018 veel aandacht voor het onderwerp rechtshandhaving in de ruimste zin van het woord.

–De uitspraak in de rechtszaak tegen de Gluurverhoging die gisteren 27 december werd verwacht, is voor de derde keer uitgesteld. De uitspraak wordt nu verwacht op 7 februari. Dat heeft de rechtbank in Den Haag laten weten. Het voortdurende uitstel is tekenend voor de grote belangen die op het spel staan. Stel dat de rechter oordeelt dat het afstaan van belastinggegevens in strijd is met de doelbinding in de Wet bescherming persoonsgegevens, dan kunnen de maatschappelijke gevolgen groot zijn. Als lid van de Woonbond wacht ik in spanning het oordeel van de rechter af. Zie ook mijn blog  met nadere informatie hierover op de website Bijbel en Overheid

 

Foto ‘klaproos in oorlogsgebied’: Klaas Buikema

IMG_20180119_0003

-Consumeren of Consuminderen?

Het is de donkere decembermaand van 2017. Veel mensen kijken uit naar Sinterklaasavond, het Kerstfeest en de oudejaarsviering. Anderen zien er als een berg tegenop vanwege eenzaamheid, het verlies van dierbaren of omdat er geen geld is voor al die extra uitgaven. Na de diepe financiële crisis van 2008 gaat het gelukkig weer beter in ons land. Er is forse economische groei, daling van de werkloosheid , consumenten laten het geld weer rollen en huizenprijzen stijgen naar recordhoogtes. Onlangs werd bekend dat Nederlanders nog nooit zoveel voor hun woning leenden als in het afgelopen kwartaal. Bij de vele bijeenkomsten en netwerkborrels die deze maand worden gehouden, doen managers, politici en de financiële elite er goed aan de waarschuwingen dat we opnieuw risicovolle bubbels creëren serieus te nemen.

Dilemma

Als het om de economie gaat word ik geplaagd door dubbele gevoelens. Ik ben blij dat het beter gaat en de overheid haar huishoudboekje op orde heeft. Minder bezuinigingsdrift in de zorgsector betekent ook minder druk op de vele kwetsbare medemensen in onze samenleving. Ouderen, mensen met een beperking, langdurig werklozen en degenen die zuchten onder verslavingen of een schuldhulpverleningstraject. Wat mij innerlijk verdeelt, is de wetenschap dat de welvaart op onze planeet oneerlijk is verdeeld. Daarnaast verspillen we teveel en de meesten van ons beseffen wel dat het ongebreidelde groeidenken een spanningsveld oplevert met ‘verantwoord rentmeesterschap’ zoals christenen dat noemen. Dat we de aarde (over)belasten door onze onmatige levenswijze is inmiddels genoegzaam bekend. Nog geen maand geleden, in november 2017, werd in Bonn de mondiale klimaattop gehouden. Het was een moeizame bijeenkomst, omdat de VS zich heeft teruggetrokken uit het klimaatverdrag. In Bonn werd opnieuw duidelijk dat de wil om tot vergaande klimaatafspraken te komen er wel is, maar dat de praktische uitwerking een zware opgave blijkt te zijn. Een journalist die verslag deed van de bijeenkomst beschreef het treffend: de ernst van het klimaatprobleem laat geen vrijblijvendheid meer toe en dat geldt voor veel grensoverschrijdende problemen (1). In 1992 schreef ik voor een christelijk maandblad over de wereldmilieuconferentie van de VN in Rio de Janeiro. Toen al zei een gezaghebbend wetenschapper, dat de mensheid nog hooguit 5 jaren had om de loop der geschiedenis om te buigen. Ruim een kwarteeuw verder kun je stellen dat de noodzakelijke omslag niet is gerealiseerd. WebsitePublicatiesMilieu2017 .Ondanks de wetenschappelijke en technologische vooruitgang, is de belasting van de aarde toegenomen. Kennelijk is er iets in de menselijke mentaliteit, dat dit proces belemmert en leidt tot onmacht (2). Om dat te verklaren kom je al snel uit bij ethiek en levensbeschouwing, in relatie tot menselijke eigenschappen als egoïsme en hebzucht. Over de zorgen en uitdagingen die op ons af komen zijn de meesten het wel eens. Waar we over verschillen is de uiteindelijke oplossing. Zie ook mijn publicatie over de 5 basisvariabelen van de Club van Rome onder ‘Overige Publicaties’.

Rentmeesterschap

In ons gezin trachten we een sobere levenswijze aan te houden en verspilling tegen te gaan. Maar in vergelijking met de middelen waarmee anderen op de wereld het moeten doen, is onze situatie nog riant. Keuzes over gedrag en consumptie kunnen spanningen oproepen in relaties of binnen een gezin, bijvoorbeeld over vragen als ‘is die geplande aankoop echt wel nodig’?, ‘hoe gaan we om met de sociale media en de enorme informatieoverlast’ en ‘hoe is het gesteld met niet-noodzakelijke mobiliteit?‘. Consuminderen betekent ook minder aandacht besteden aan de talrijke verleidende prikkels, die de gemiddelde mens dagelijks over zich krijgt uitgestort. Vooral jongeren zijn daarvoor gevoelig. Prioriteiten stellen dus. We leven in een samenleving waarin secularisatie en kerkverlating leiden tot grote maatschappelijke veranderingen. Die tendens betekent niet dat de boodschap van het Evangelie aan waarde heeft ingeboet. Jezus Christus gaf zowel in visie als levenswijze het goede voorbeeld. Veel Bijbelgedeelten gaan over de gevaren van rijkdom, rentmeesterschap of waarschuwingen tegen hebzucht. Toen ik eind november de uitverkoopgekte zag van Black Friday en hoe in de VS mensen door hebzucht gedreven grenzen kunnen overschrijden, werd ik bepaald bij een verhaal uit Lucas 12:13 e.v. Het gaat over een rijk iemand die goed heeft geboerd. Over de omgeving waarin hij leeft maakt hij zich niet druk. Grote vraag voor hem is hoe hij nog rijker kan worden. In deze gelijkenis waarschuwt Jezus Christus ons ‘wacht u voor alle hebzucht’ (3). Er is niets op tegen als mensen het goed doen in het leven, maar wordt niet al te zelfgenoegzaam en gun anderen ook wat. Het feit dat we in een welvarend land zijn geboren, is geen eigen verdienste maar genade. In het Bijbelgedeelte, dat niet veroordelend is, word je als mens een spiegel voor gehouden over een onderwerp dat velen bezig houdt. Hoe gaan we om met welvaart en de vele verworvenheden in ons land, hoe beheersen we karaktereigenschappen als jaloezie, egoïsme of hebzucht en stellen we wel de goede prioriteiten in het leven?
Het dilemma ‘consume(e)ren of consuminderen’ is geen godsdienstige betutteling. Dagelijks worden we via de media gewaarschuwd voor overconsumptie van voedingsmiddelen die schadelijk zijn voor de gezondheid. We worden gewezen op de schadelijke gevolgen en risico’s van roken en gebruik van mobiele apparatuur tijdens het rijden. En hoe vaak worden we niet gewaarschuwd voor de indirecte gevolgen van overconsumptie, zoals de afvalberg en de schadelijke plastic soap die de voedselketen en de natuurlijke kringloop beïnvloedt. We belasten ons leefmilieu bovenmatig en daarom wordt in de Bijbel zoveel aandacht besteed aan onderwerpen als materialisme en hebzucht. Tot lering! De wijze spreukendichter had het drie millennia geleden al door. Veel spreuken gaan over het spanningsveld tussen materialisme en wijsheid. Daarom tot besluit een tekst van deze wijze: ‘Het begin der wijsheid is: verwerf wijsheid en verwerf inzicht bij al wat gij bezit’ (Spreuken 4:5).

 

 

Bronnen:
1. ‘De klimaattop had ook nog veel erger kunnen aflopen’. NRC Handelsblad, 20/11/2017.
2. Zakelijke nieuwszender RTL-Z, 20/11/2017: ‘Gemiddelde hypotheek was nog nooit zo hoog’.
3. Veel woorden waarin het woord ‘zucht’ voorkomt kunnen worden gerelateerd aan (over)consumptie. Hebzucht=de zucht naar het hebben, andere voorbeelden zijn vraatzucht, eerzucht, vernielzucht, oorlogszucht, wraakzucht, veranderzucht, gemakzucht etc.

Foto’s Jaap Spaans:  We laten het geld weer rollen. De Rotterdamse haven is belangrijk voor de economie. Op de achtergrond rechts Hotel New York, het voormalige kantoor van de Holland Amerika Lijn (HAL) aan de Wilhelminakade, vanwaar ik in 1966 als jonge emigrant naar Canada vertrok 

IMG_20180119_0003

-Hans Vermeulen en ‘Hoe groot zijt Gij’

Op vrijdag 11 november 2017 berichtte het NOS-journaal over het  onverwachte overlijden in Thailand van zanger, gitarist en componist Hans Vermeulen. Een schokkend bericht, dat mij terugvoerde in de tijd. In 1963/1964, ik speelde in een onbekend bandje in Voorburg, was Den Haag de pophoofdstad van ons land. Een van de vele bekende bands uit die tijd was de Sandy Coast ,waarvan Hans zanger en sologitarist was. Eenmaal in de week ging ik na schooltijd naar de flat waar de familie Vermeulen woonde en kreeg een uurtje gitaarles van Hans, dat ik betaalde van de krantenwijk die ik liep. Het staat in mijn geheugen gegrift, de kleine slaapkamer met een enorme Fenderversterker en Fender Stratocaster gitaar, waar Hans mee excelleerde in de band. Met vrienden gingen we regelmatig naar optredens van de Sandy Coast. Hans was naast een briljant musicus en zanger een vriendelijk en aimabel mens. Ik moest het met beduidend minder muzikale gaven  doen, maar de basis voor het feit dat ik nog dagelijks gitaar speel en op moeilijke momenten mijn emoties door de muziek kan uiten, heb ik voor een deel aan Hans Vermeulen te danken. Hij was een gevoelig mens en kon zijn emoties prachtig  ventileren in scherpe en soms gevoelige gitaarsolo’s. Dan was hij een met zijn gitaar en dat is een kunst die slechts weinigen gegeven is.  Hij schreef prachtige liederen met een diepere boodschap zoals Capital Punishment, Depression, Coming Home en The Eyes Of Jenny. Later waren er grote successen met de Rainbow Train.

Enige jaren geleden ontmoette ik Hans in Hoogeveen en sprak met hem na een optreden in theater De Tamboer. Toen ik een jaar later een optreden van hem zag met Elly en Rikkert, viel mijn mond open van verbazing en bewondering. Hij zong mijn favoriete gospelsong ‘Hoe groot zijt Gij’ en deed dat met de hem zo kenmerkende gevoeligheid, inclusief een fenomenale gitaarsolo. Ik was er zo van onder de indruk dat ik hem een mail zond, die hij ook direct beantwoordde en ik zorgvuldig heb bewaard. In een interview later vertelde hij dat hij zowel gospels als seculiere muziek zong en speelde en geheel achter de boodschap stond van ‘Hoe groot zijt Gij’. Aan een bewogen en zeer productief leven is een einde gekomen. Zijn muziek is blijvend. R.I.P. Hans!  

Kijk op You Tube onder de zoektitel Hans Vermeulen ‘Hoe groot zijt gij’ voor twee indrukwekkende versies van deze gospelsong die Engelstalig al werd gezongen door sterren als Whitney Houston, Elvis Presley en  Carry Underwood  

Foto’s Jaap Spaans: Mijn gitaar. Hans groeide op in Voorburg onder de rook van Den Haag                                                                                                                                                                                                                                                            

 

 

IMG_20180119_0003

-De affaire Buikhuisen: is ons brein voorspelbaar?

De ontwikkelingen binnen de vakgebieden criminologie en forensische (gerechtelijke) psychiatrie voltrekken zich in een uitzonderlijk hoog tempo. Steeds vaker uiten professionals de visie, dat afwijkend gedrag en zelfs criminaliteit voorspelbaar kunnen zijn. Het proces verloopt sneller dan velen denken, maar de discussie over de ethische gevolgen houdt daarmee geen gelijke tred.

Criminele aanleg
Wouter Buikhuisen was aan het eind van de zeventiger jaren hoogleraar criminologie aan de Universiteit van Leiden. Criminologie is de wetenschap die zich richt op het wezen en de achtergronden van de misdaad. De gevolgen en trauma’s van de Tweede Wereldoorlog waren in die periode nog voelbaar bij veel Nederlanders. Veel ouderen onder ons herinneren zich nog de negatieve ervaringen uit de oorlog met persoonsregistratie. Die scepsis leidde in 1971 nog tot grote weerstand tegen de volkstelling. In dat maatschappelijke klimaat maakte Buikhuisen een inschattingsfout, met grote gevolgen voor zijn loopbaan. Hij stelde voor om biologisch en sociaal onderzoek te verrichten naar de mogelijke criminele aanleg van kinderen. Een golf van kritiek overspoelde hem, vooral vanuit de progressieve media. Zijn ideeën werden in verband gebracht met de verwerpelijke onderzoeken, uitgevoerd door nazi’s als de arts Joseph Mengele en criminoloog Franz Exner. De laatste verbond criminaliteit aan ras en sociale omstandigheden. In 1965 promoveerde Buikhuisen op het proefschrift ‘Achtergronden van nozemgedrag’, waarin hij de achtergronden en persoonlijkheidskenmerken bij nozemgedrag analyseerde (1). In Leiden kreeg hij als hoogleraar financiële middelen om onderzoek te doen naar de rol van biologische factoren bij het ontstaan van criminaliteit. In de ongekend felle reacties daarop werd Buikhuisen ook vergeleken met de Italiaanse gevangenisarts Lombroso, die ooit meende misdadigers te kunnen herkennen aan een laag voorhoofd of de vorm van wenkbrauwen. Over het algemeen beschouwt men de visie van Lombroso niet langer als een fundament voor de hedendaagse criminologie. Dat neemt niet weg dat veel deskundigen in de moderne psychiatrie en psychologie vast houden aan het idee, dat misdaad deels in het individu zelf zit, los van de sociale omstandigheden. In de zeventiger jaren lag dat echter anders en Buikhuisen kreeg te maken met doodsbedreigingen, verloor zijn baan als hoogleraar en emigreerde aangeslagen naar Spanje (2).

Kentering
Rond 1990 kwam er een maatschappelijke kentering. Belangrijke reden was de ontwikkeling van de genetica. Veel wetenschappers hadden zich al decennia lang in het onderwerp ‘erfelijkheid’ verdiept. Een doorbraak kwam door de ontdekking van de chemische structuur van DNA in 1953 als resultaat van onderzoek door James D. Watson, Francis Crick, Maurice Wilkins en Rosalind Franklin. De genetische revolutie die volgde leidde tot grote veranderingen en nieuwe inzichten op veel wetenschappelijke terreinen, waaronder de criminologie, neurobiologie en psychiatrie. In combinatie met de opmars van computertechnologie en de medische vooruitgang, werd het mogelijk grote hoeveelheden gegevens te analyseren, verbanden te leggen en bijvoorbeeld dader- en risicoprofielen op te stellen. Het gevolg was dat de felle kritiek op Buikhuisen geleidelijk aan plaats begon te maken voor begrip en erkenning. In 2009 verscheen er een publicatie in NRC-Handelsblad onder de kop ‘Buikhuisen heeft toch gelijk’. Het Leids universitair weekblad Mare publiceerde een artikel, waarin Buikhuisen aangaf te hopen op verontschuldiging van de universiteit. De decaan van de rechtenfaculteit, die aantrad na de ‘affaire Buikhuisen’, verklaarde in 2009: ‘Het onderzoek dat hij toen voorstelde, is nu geaccepteerd. Er zijn kansen gemist’ (3). Ik weet uit ervaring dat dit onder christenen een uiterst gevoelig onderwerp is en plaats ook zelf de nodige ethische kanttekeningen. Het kan echter geen kwaad als we hierover nadenken en van gedachten wisselen in onze snel veranderende samenleving, waarbij zowel de positieve aspecten als de ethische en religieuze dilemma’s kunnen worden belicht.

Gastcolumn over geweld, die ik in 1999 schreef voor het Algemeen Politieblad: AlgemeenPolitiebladGastcolumnGEWELDMaart1999

Aanleg
Dat het erfelijkheidsonderzoek bezig is aan een onstuitbare opmars, valt niet langer te ontkennen. Van steeds meer lichamelijke en psychische aandoeningen wordt vastgesteld dat erfelijke aanleg een rol speelt. Dat geldt bijvoorbeeld voor bepaalde vormen van kanker en hartziekten, maar ook voor een aantal neuromusculaire aandoeningen (spierziekten), bepaalde vormen van autisme, de bipolaire stoornis etc.

Nederlands forensisch instituut

Binnen de vakgroep psychiatrie groeit het aantal aanhangers van de gedachte, dat psychiatrische aandoeningen het gevolg (kunnen) zijn van verstoorde biologische processen in de hersenen. Dat geldt ook voor de forensische psychiatrie. Afwijkend gedrag of criminaliteit zouden dan mede te wijten zijn aan biologische processen waardoor de invloed van menselijke keuzes, bijvoorbeeld ten aanzien van levenswijze en gedrag, naar de achtergrond wordt gedrongen. Het gebeurt steeds vaker dat bij strafzaken vanuit de verdediging het verzoek wordt geuit, om bij een verdachte neurobiologisch en genetisch hersenonderzoek uit te laten voeren. Ik heb de indruk dat rechters daar ook steeds ontvankelijker voor worden.

Ethische bezwaren
Dat genetisch en biologisch onderzoek relevante informatie kan opleveren, is al langer bekend bij deskundigen. Zeker in een tijd dat oude misdrijven (cold cases) en ernstige delicten, worden opgelost door DNA-onderzoek. Het risico is echter aanwezig dat men doorslaat en daarom is het goed om enige ethische dilemma’s te benoemen. Een volkstelling zoals die nog werd gehouden in 1971, is niet meer nodig in onze digitale samenleving. Er vindt standaard massale en intensieve persoonsregistratie plaats. Zowel door het bedrijfsleven als de overheid wordt de enorme hoeveelheid informatie onder andere gebruikt om van personen dader- en risicoprofielen op te stellen. In twaalf publicaties op de website Bijbel en Overheid, besteed ik aandacht aan deze ontwikkeling. We koersen af op een tijd waarin mensen niet alleen worden beoordeeld op ‘wat ze hebben gedaan’ maar ‘wellicht ook kunnen gaan doen’. Hoe daar vanuit preventief oogpunt op verantwoorde wijze mee moet worden omgegaan zonder ethische normen of mensenrechten te schenden, is uiterst complex. De neurocriminoloog Adrian Raine, auteur van het boek ‘Het gewelddadige brein’, vindt dat erfelijk belaste mensen verplicht in therapie moeten en noemt dat sociale interventie (4). Binnen de context van grote veranderingen in de zorgsector, waarbij marktwerking de maatstaf wordt, moet deze ontwikkeling ook kritisch worden gevolgd. Prenatale diagnostiek kan dan al in een vroeg stadium uitwijzen welke risico’s de ongeboren vrucht loopt en mensen voor ingrijpende keuzes plaatsen. Onlangs las ik de stelling dat ons brein de meest complexe structuur is in het universum. Het is een wonder van de Schepping, waar we ondanks alle kennis en onderzoek nog betrekkelijk weinig van af weten. Je zult als mens maar genetisch belast zijn en in persoonsbestanden en volgsystemen zo’n genetisch brandmerk een leven lang met je mee moeten dragen. Uiterste voorzichtigheid en zorgvuldigheid zijn in deze dan ook geboden. Een van de juridische uitgangspunten in onze rechtsstaat is dat iemand niet verantwoordelijk kan worden gesteld voor gedrag, dat een direct gevolg is van ziekte of erfelijke aanleg. Deskundigen zijn het er echter over eens dat erfelijkheid en aanleg slechts voor een deel – schattingen lopen uiteen van 35% tot 40% – verantwoordelijk zijn voor de keuzes die we maken. Andere oorzaken zijn omgevingsfactoren zoals sociale omstandigheden en andere factoren, die de levensweg van een mens nu eenmaal bepalen (5). Het laatste woord is hierover nog niet uitgesproken, geschreven of op andere wijze belicht. Erfelijkheid en biologische factoren zijn niet meer te negeren factoren. Het dilemma is dat nieuwe inzichten ook kunnen leiden tot betere behandelingsmogelijkheden en preventie, zodat er minder slachtoffers vallen als gevolg van ernstig crimineel gedrag.

Discussievragen:
–Hoe verhoudt de visie over de forensische psychiatrie zich tot de Bijbel?
–Zijn er naast erfelijkheid en aanleg mogelijk andere oorzaken in de samenleving die hersenfuncties kunnen beïnvloeden, zoals milieuvervuiling, de beeldschermcultuur en straling, sociale aspecten, religie, voeding etc.? (6).
–Zullen de nieuwe medisch-wetenschappelijke inzichten, in combinatie met de vergaande digitalisering van de samenleving, ertoe bijdragen, dat het reeds bestaande spanningsveld tussen privacybescherming en rechtshandhaving toeneemt?
–Welke rol kunnen kerken, andere organisaties en individuele burgers spelen, als het gaat om begeleiding en ondersteuning van kwetsbare doelgroepen?
–Een psychologe verklaarde naar aanleiding van publicaties over het onderwerp: ‘Erfelijkheid en aanleg zijn geen noodlot. Er zijn voldoende mogelijkheden om tijdens de verschillende ontwikkelingsfasen van een kind bij te sturen’. Voor, tijdens en na een zwangerschap. Te denken valt aan goede voorlichting en kweken van bewustzijn, medicatie, therapie, medische ingrepen, gezinsondersteuning etc. Is dat realistisch en hoe zou een overheid of zorgverlener daarmee moeten omgaan?

 

Bronnen:
1. Achtergronden van nozemgedrag. Proefschrift ter verkrijging van de graad van doctor in de sociale wetenschappen. Wouter Buikhuisen, 22 januari 1965.
2. Website Vrij Nederland, 26 mei 2014: ‘Vrij Nederland, Piet Grijs en Buikhuisen’. ‘Het Parool, najaar 1999 ‘Buikhuisen mag nog steeds niet’.
3. Pedagogisch Nieuws, juni 2005: ‘De affaire Buikhuisen’. Website NRC, 13 februari 2009: ‘Buikhuisen heeft toch gelijk’. Leids Universitair Weekblad Mare, 5 februari 2009: ‘Buikhuisen: Ik ben verschrikkelijk behandeld. Criminoloog hoopt op verontschuldiging universiteit’. Rechtenstudie, SDU, 30 mei 2014: ‘Eerherstel voor verguisde criminoloog Buikhuisen’.
4. Actualiteitenrubriek Een Vandaag, 19/6/2013 ‘Het gewelddadige brein’. Interview met Adrian Raine en Gesprek op 24 (VPRO) met Adrian Raine, 9/9/2013.
5. De Telegraaf, 12 oktober 2017: ‘DNA-test voorspelt succes’. Nederlands Dagblad,16 januari 2009: ‘Big Brother loert naar probleemjongere’. Handboek Psychiatrie en Genetica, Stephan Claes en Jim van Os. Hoofdstuk 2 ‘Genetische epidemiologie’. De Tijdstroom Utrecht, 2013.
6. Justitie Magazine februari 2007 ‘Het zijn gewoon vitamines en mineralen, hoor’, over onderzoek bij jongvolwassenen in penitentiaire afdelingen naar de relatie tussen voeding en asociaal gedrag. Reformatorisch Dagblad, 14/1/2003 ‘Vitaminen tegen geweld’. Hoogeveensche Courant 2/12/2002 ‘Voeding ijzersterk wapen tegen vandalisme en geweld’.

Foto’s: NFI -gebouw Rijswijk, Nationale Beeldbank.  LUMC Leiden, Jaap Spaans

 

IMG_20180119_0003

-Verslaving: vrije wil of genetische aanleg?

Onlangs vertelde longarts Wanda de Kanter in een televisieprogramma dat een rookverslaving geen vrije keuze is, maar erfelijk bepaald. Jarenlang was zij getuige geweest van de vreselijke gevolgen van roken en daarom begon zij een strafzaak tegen de tabakslobby. Ze gaf ruiterlijk toe zelf ook te hebben gerookt, maar was tien jaar geleden gestopt. De interviewer plaatste enige kritische kanttekeningen: er staan indringende waarschuwingen op tabaksverpakkingen en de wet verbiedt reclame. Mensen zijn dus gewaarschuwd en hebben toch de vrije keuze om al dan niet te gaan roken? Dat argument bestreed zij, door te stellen dat de tabakslobby zich intensief richt op jongeren. Aan tabakswaren worden stoffen toegevoegd die volgens haar een verslavende werking hebben (1). Als er daadwerkelijk wordt vervolgd, is het oordeel aan de rechter en ik volg deze ontwikkeling met belangstelling.

Vrije wil?
De wet verbiedt reclame voor tabaksproducten. De Nederlandse Voedsel en Waren Autoriteit (NVWA) is belast met de controle en handhaving (2). Mevrouw De Kanter legde uit, dat ook zonder reclame de tabakslobby indirect invloed uitoefent op gedrag van mensen en de keuzes die zij maken. Er kan worden gelobbyd bij de politiek over accijnsverhogingen, vermindering van het aantal verkooppunten etc.. Haar visie dat verslavingsgevoeligheid geheel of ten dele erfelijk is bepaald vereist wel een nuance. Veel mensen toetsen zo’n uitspraak aan hun ethische of religieuze opvattingen, in mijn situatie het christelijk geloof. Helaas leert de praktijk dat het voor veel gelovigen een moeilijk te hanteren onderwerp is, waar we allemaal mee te maken hebben, maar dat niet de aandacht krijgt die het verdient. De meeste christenen geloven in een vrije wil als de basis voor gedrag en keuzes die worden gemaakt (3). Ik herinner mij situaties uit de jaren zeventig toen ik als agent werkte bij de surveillancedienst van een gemeentelijk politiekorps. Het gebeurde regelmatig dat slachtoffers van een aanrijding weer begonnen met roken. Als er geen ernstig lichamelijk letsel was, lieten we een verkeersslachtoffer of veroorzaker even op adem komen in de politieauto en dan werden ook de aanrijdingsformulieren ingevuld. Niet zelden was er bij hen sprake van lichte shock en dan gebeurde het nogal eens dat men om een sigaretje vroeg. Geen probleem in die tijd, want ook in de politieauto werd stevig gerookt en er was altijd wel een pakje sigaretten voor handen. Als een betrokkene na enige tijd weer op het bureau kwam voor de afwikkeling, gebeurde het regelmatig dat men zuchtte: ‘Alles is prima afgewikkeld, maar helaas ben ik weer begonnen met roken’. Eén sigaret op zo’n belangrijk moment, was kennelijk voldoende om een latente rookverslaving weer te activeren. Zelf drukte ik de laatste sigaret uit op mijn trouwdag ruim 46 jaar geleden. Ik heb het volgehouden tot op de dag van vandaag, maar de hardnekkigheid van een rookverslaving kennende, waag ik mij er niet aan om ‘voor de gezelligheid’ weer een sigaret te roken.

Erfelijke aanleg?
Genetisch-epidemiologische studies hebben aangetoond dat experimenteren met alcohol en drugs, ook een ernstige verslavingsproblematiek, voor het grootste deel (60-80%) door omgevingsfactoren wordt bepaald, terwijl misbruik en afhankelijkheid van middelen vooral (60-80%) door genetische factoren worden bepaald. Daar moet wel de kanttekening bij worden geplaatst, dat in de schatting van de erfelijkheid ook de interacties tussen genen en omgeving zijn begrepen. Ook informatie van de Jellinek  kliniek leert dat genen een rol spelen bij het ontstaan van alcoholisme. Volgens Amerikaans onderzoek heb je een 34% grotere kans hebt om ook alcoholist te worden als een van je ouders alcoholist is. Als beide ouders alcoholist zijn is er zelfs een 40% grotere kans. Genetische factoren en overdracht van generatie op generatie zijn inmiddels wel aangetoond bij veel sociale problemen. Genen alleen verklaren dus niet of iemand alcoholist wordt of niet. Ook omgeving en andere factoren spelen een rol. In feite beaamt Wanda de Kanter dat ook, door aan te geven dat zij er na tien jaar roken wel in slaagde te stoppen. In de meeste gevallen is er dan naast wilskracht, deskundige ondersteuning nodig. De visie over psychische aandoeningen, verslaving en de behandeling van verslaafden heeft de afgelopen vijf decennia een enorme ontwikkeling doorgemaakt, die niet alleen heeft geleid tot meer kennis, maar ook tot nieuwe, effectieve interventies en een betere zorgtoewijzing (4). Hoe snel de veranderingen in de geestelijke gezondheidszorg (GGZ) gaan, bewijst de affaire Buikhuisen. Wouter Buikhuisen is een Nederlands criminoloog en was onder andere hoogleraar aan de universiteiten van Groningen en Leiden. In de zeventiger jaren kreeg hij landelijke bekendheid door zijn controversiële stellingen over de biologische achtergronden van criminaliteit. Als gevolg van negatieve publiciteit die hiermee gepaard ging, met name in linkse kringen, stapte hij op als wetenschapper. Onder invloed van nieuwe wetenschappelijke inzichten volgde decennia later eerherstel. De gevolgen hiervan zijn nu merkbaar in de forensische psychiatrie en de rechtshandhaving en zullen in de toekomst grote gevolgen hebben. In de moderne informatiesamenleving kan bijvoorbeeld informatie immers worden gebruikt om preventieve maatregelen te nemen, zoals het opstellen van risicoprofielen. Dat heeft voordelen, maar kan ook stigmatiserend werken en op gespannen voet komen te staan met fundamentele grondrechten zoals bescherming van de persoonlijke levenssfeer. In een aantal vervolgpublicaties zal ik aan deze ontwikkeling aandacht besteden (5).

Pastoraat
Verslavingsgevoeligheid en erfelijkheid zijn aspecten die zowel binnen de seculiere GGZ als het pastoraat volop in ontwikkeling zijn. Kerken en geloofsgemeenschappen blijven in mijn beleving helaas achter. Ik neem dat overigens niemand kwalijk, want de ‘tegenstrijdigheid’ tussen erfelijke aanleg en de vrije wil is een complex onderwerp. Christenen beroepen zich op Bijbelse argumenten maar ook aanhangers van andere religies, humanisten en atheïsten hebben bronnen waaruit hun gedrag en keuzes voortvloeien. Wat vast staat is dat onze moderne welvaartsmaatschappij zich kenmerkt door massale beïnvloeding door reclame en overprikkeling via talrijke media. Niet alle verslavingen zijn in ernst vergelijkbaar. Naast roken is er een groot aantal verslavingsgevoelige onderwerpen: gokken, alcohol, eten, sex, gebruik van social media, koopgedrag, gamen, televisie etc. De stelling van longarts mevrouw De Kanter over erfelijkheid, ook al is dat slechts ten dele, kan ook opgaan voor andere verslavingen. Het zou een reden tot bezinning moeten zijn, want verslavingen veroorzaken onnoemelijk veel maatschappelijke onrust, leed en drama’s bij personen, in gezinnen en families. Ik wens ons allemaal op deze complexe dossiers veel wijsheid toe.

 

Bronnen:
1. Longarts Wanda de Kanter in WNL-uitzending van 8 oktober 2017. Zie ook haar persoonlijke website. Tevens discussie met Wanda de Kanter in Knevel & Van den Brink, 30 mei 2014 en interview met Anne Marie van Veen ‘Ik klaag tabaksindustrie aan om mijn kinderen te beschermen’, de Volkskrant, 12 januari 2017.
2. Het reclame- en rookverbod is vastgelegd in de Tabaks- en rookwarenwet. Informatie van de website van de Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit d.d. 10 oktober 2017.
3. Relevante Bijbelse informatie: Spreuken 23:31, Romeinen 14:21. ‘Drinken, drank en dronkenschap. Vijf eeuwen drankbestrijding en alcoholhulpverlening in Nederland’. Proefschrift van Jacob Carel van der Stel, 1995. De geschiedenis leert ook dat er een tijd was dat de arbeidsbeweging en geheelonthouding van alcohol bondgenoten waren. Ook in de Islam en het Boeddhisme gelden richtlijnen voor het gebruik/misbruik van alcohol.
4. Verslaving en verslavingszorg’, verkorte versie, pagina’s 94 en 96. W. van den Brink, G. Schippers. Tijdschrift voor psychiatrie 50 (2008), jubileumnummer 1959-2008. Informatie op de website van de Jellinek kliniek, 12 oktober 2017. Handboek Psychiatrie en Genetica, Stephan Claes en Jim van Os. Hoofdstuk 2 Genetische epidemiologie. De Tijdstroom Utrecht, 2013.
5. Leids Universitair Weekblad Mare nummer 19, 5/2/2009 ‘Buikhuisen: Ik ben verschrikkelijk behandeld’. Een van de vele publicaties rond de discussie over het taboe dat rust(te) op onderzoek naar aangeboren oorzaken van agressie oftewel ‘biosociale criminologie’.

Foto’s: Jaap Spaans

IMG_20180119_0003

-Zijn Europa en de wereld crisisbestendig?

Het is september 2017. Terwijl orkaan Irma een verwoestend spoor trekt over het Caribisch gebied en het zuiden van de VS, draaien de economieën in Europa, met name in de Eurozone, op volle toeren. Ook voor de BV Nederland staan de economische seinen op groen. Indrukwekkende groeicijfers hebben een optimistisch domino-effect ontketend in talrijke sectoren. De export groeit, de werkloosheid daalt en de behoefte aan personeel neemt toe. Burgers laten hun geld weer rollen. De bouwsector zit in de lift, huizenprijzen stijgen, woningcorporaties durven weer te investeren en toeleveringsbedrijven en de transportsector liften mee in de economische euforie. Ik ben er blij mee, want een economie die soepel draait, is beter in staat de immense maatschappelijke problemen en uitdagingen die er zijn het hoofd te bieden. Tegelijk ervaar ik een dilemma. Hoe duurzaam en solide zijn eigenlijk de fundamenten van de economische opleving in een snel veranderende en globaliserende wereld en hoe crisisbestendig zijn we? Is de situatie echt verbeterd, of kan doorgaan op de ingeslagen weg leiden tot een nieuwe financiële crisis?

Groeidenken of consuminderen
Kennis nemend van de optimistische visies van economen, politici, beroepsplanners, ondernemers, trendvolgers en bankiers bekruipt mij altijd het gevoel dat er iets niet klopt. Ik volg de media intensief en stel vast dat de tegenstrijdigheden in de berichtgeving zich opstapelen. Optimisme over economische groei, wordt afgewisseld met waarschuwingen over de gevolgen van klimaatverandering en versnelde opwarming van onze aarde. We zijn via de massamedia ieder uur van de dag getuige van calamiteiten die zich voltrekken. Beelden over feestende en vakantievierende Europeanen worden bijna standaard gevolgd door nieuws over vluchtelingen, die de uitzichtloze situaties in Afrika en het Midden-Oosten trachten te ontvluchten. De betrekkelijke rust en voorspoed in onze omgeving, steken schril af tegen de enorme megapolitieke en grensoverschrijdende problemen en uitdagingen die op de mensheid afkomen. En welke prioriteiten moet je als christen stellen? Staan eigenbelang en groei centraal in je leven of wordt het bezinning, versoberen en consuminderen?

Eurozone blijft kwetsbaar
De Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV (1) is een onafhankelijk adviesorgaan dat de regering en de Staten-Generaal adviseert over het buitenlandse beleid, in het bijzonder met betrekking tot de rechten van de mens, vrede en veiligheid, ontwikkelingssamenwerking en Europese integratie. In opdracht van het kabinet bracht de AIV een advies uit over een aantal economische aspecten van de Eurozone. Hoewel er als gevolg van de financiële crisis van 2008 talrijke maatregelen zijn genomen, kan de muntunie een nieuwe crisis op dit moment niet aan. Maar volgens de AIV gloort er hoop aan de horizon. Het wordt steeds duidelijker dat de Britten de voor hen negatieve gevolgen van de Brexit hebben onderschat. Het moeizame proces dat zich daar nu voltrekt, heeft ertoe geleid dat in andere Europese landen de euroscepsis is afgenomen en de steun in de eurolanden voor de euro is toegenomen. Frankrijk en Duitsland moeten volgens de AIV een leidende rol spelen om het evenwicht tussen de noordelijke en zuidelijke economieën binnen de EU en met name de Eurozone te herstellen en de Europese integratie te stimuleren. Daarvoor zijn onder andere nodig structurele economische hervormingen in de zwakkere zuidelijke economieën en meer Brussel en Europese samenwerking. Landen blijven wel zelf verantwoordelijk voor het nationale begrotingsbeleid en beheersing van de staatsschulden. Die (te) hoge staatsschulden vormen een mondiaal probleem en kunnen in de toekomst ontwrichtend werken, mede omdat politici onmachtig zijn om de pijnlijke beslissingen te nemen. Economische voorspoed is een goede tijd om het roer om te gooien. Helaas wordt het besef dat het dak moet worden gerepareerd als de zon schijnt, geblokkeerd door angst voor reacties uit de verschillende achterbannen. Dat de complexiteit van de huidige samenleving wijs en behendig staatsmanschap vereist is duidelijk.

Wat heeft onderzoeksjournalist Joris Luyendijk met de Bijbel?
Ik heb een zwak voor de  onderzoeksjournalist Joris Luyendijk. Hij werkte twee jaar als antropologisch journalist in The City van Londen, het financiële hart van Groot Brittannië. Zijn bevindingen beschreef hij in het dagblad The Guardian. In die periode sprak hij met negentig insiders uit de bankwereld en publiceerde daarover. In een interview uitte hij zich ronduit pessimistisch. ‘Dit gaat helemaal fout’. Hij gaat in op de hoge leningen die worden afgesloten en de ‘huizenbubbel’ (2). Hij sluit een nieuwe crisis niet uit en onderbouwt zijn zorg vanuit de ervaringen die hij heeft opgedaan in de financiële wereld.  Luyendijk is overigens niet de enige die sceptisch is over het financiële systeem (3). Ik schreef in het verleden zelf een boek over leven in een welvaartsmaatschappij en vanuit die achtergrond werd ik geraakt door de ervaringen van Luyendijk en bevestigd in een aantal zorgen die  ik eerder beschreef . Een uitspraak van Luyendijk sprak mij zeer aan. Het zou hem niet verbazen als er een religie-revival komt. Op de vraag van de kennelijk verbaasde interviewer of hij dat serieus bedoelde, verwees hij naar de Bijbel als een economisch handboek. ‘Het is kenmerkend hoe de heilige boeken tjokvol staan met waarschuwingen om de economie niet in te richten zoals wij dat hebben gedaan’. Het boek werd een bestseller en de auteur ontving er in 2015 de NS Publieksprijs voor. Hij sprak ook de 9e Amersfoortse Bergrede uit. In 1995 voerde ik een Bijbelstudie uit naar welvaartsethiek in de ruimste zin des woords en nam een overzicht op in mijn boek  IMG_20170908_0001 (4).

Een greep uit belangrijke grensoverschrijdende problemen die de economie kunnen beïnvloeden
–Globalisering, terreurdreiging en de megapolitieke situatie op de wereld. Een aantal brandhaarden op de wereld kan uitgroeien tot een omvangrijk gewapend conflict, zoals de situaties op het Koreaanse schiereiland en het Midden-Oosten. De situatie aan de grenzen van Israël kan ieder moment escaleren (5).
–De kwetsbaarheid van het mondiale financiële systeem, dat te afhankelijk is van moderne technologie.
–De druk op de betaalbaarheid van de gezondheidszorg zal toenemen, door de vergrijzing van de bevolking in het rijke Westen en nieuwe technologische vindingen.  

–(Cyber)criminaliteit en cyberoorlog. De afgelopen tijd slaagden hackers erin vitale infrastructurele projecten lam te leggen. Actie leidt tot reactie, oftewel overheid en bedrijfsleven reageren, waardoor de druk op fundamentele grondrechten toeneemt. Het spanningsveld tussen privacybescherming en rechtshandhaving/efficiency neemt sterk toe. Van president Poetin kwam recent de uitspraak dat de macht die het beste is in kunstmatige intelligentie, wereldleider zal worden (6).
–Klimaat en milieu. De gevolgen van stijging van de zeespiegel en klimaatverandering zullen groot zijn, ongeacht of dit een gevolg is van menselijk handelen of natuurlijke cycli (7).

–Vluchtelingenproblematiek en migratie. Deze vormen een permanent probleem onder andere als gevolg van overbevolking, voedsel- en grondstoffen schaarste en onrechtvaardige verdeling van de mondiale welvaart en hulpbronnen.
–Onmacht van de wetenschap en technologie om de grote mondiale problemen op te lossen.
Het zou zinnig zijn als deskundigen bij het analyseren van de wereldsituatie te rade zouden gaan bij de tijdredenen die Jezus Christus formuleerde voorafgaande aan Zijn sterven (Lucas 21, Mattheus 24). Het zal de lezer niet verbazen dat ik de mening deel van Joris Luyendijk over religie-revival. Ondanks leegloop van de kerken en het feit dat de Bijbel minder wordt gelezen, is er een groeiende behoefte aan zingeving en verlangen mensen naar antwoorden op de talrijke levensvraagstukken (8). 

Bronnen

1. Website van de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) gemakkelijk te vinden via zoekmachines. Trouw, 19/8/2017 ‘Eurozone niet klaar voor nieuwe crisis’. Het Financieele Dagblad, 18/8/217, ‘Adviesraad: volgend kabinet moet verzet tegen sterker Brussel laten varen’.
2. ‘Dit kan niet waar zijn. Onder Bankiers’, Joris Luyendijk. Drukkerij Koninklijke Wöhrmann, Zutphen, 2015. ‘Dit gaat helemaal fout. Joris Luyendijk de journalist als onheilsprofeet’. Interview maandblad Volzin.
3. ‘De bazen van het kapitaal’ over het kapitalistisch netwerk dat wereldwijd aan de touwtjes trekt. NWT Magazine, januari 2012.
4. NRC-Handelsblad online, 18/11/2015 ‘Joris Luyendijk wint NS Publieksprijs met Dit kan niet waar zijn’. Informatie over de 9e Amersfoortse Bergrede is te vinden op de persoonlijke website van Joris Luyendijk. Christenen en de welvaartsmaatschappij. Jaap Spaans. 1996 (niet meer leverbaar).  Originele manuscript zie onder Boeken en publicaties.
5. De Volkskrant 8/9/17, ‘Israël valt depot chemische wapens Syrië aan’. De Telegraaf 2/9/17 ‘Iran neemt plaats IS in’.
6,  7 en 8. RTL Z, 4 september 2017. ‘Poetin: land met beste kunstmatige intelligentie wordt wereldheerser’. Russisch Staatspersbureau, 1 september 2017: ‘Whoever leads in AI (Artificial Intelligence J.S.) will rule the world’: Putin to Russian children on Knowledge Day. Dagblad van het Noorden, 7/9/17 ‘Energiebedrijven doelwit cyberaanvallen. Dagblad Trouw, 8/9/2017 ‘Drie miljoen Nederlanders lezen nog in de Bijbel’ en ‘De bijwerkingen van klimaatverandering’. 

Foto’s Jaap Spaans: We laten het geld weer rollen, Beursplein 5, scheepsbijbel

IMG_20180119_0003

-Elvis Presley’s liefde voor gospel

Op 16 augustus 2017 is het 40 jaar geleden dat Elvis Presley dood werd aangetroffen in zijn woning in Graceland (VS). Het is zo’n bericht dat zich vast in je geheugen nestelt. Onze oudste zoon was twee en we waren als jong gezin op vakantie in een stacaravan op de Veluwe. Ik had altijd een zwak voor de zanger en het nieuws sloeg dan ook in als een bom. Zijn levensloop bevat naast fascinerende ook tragische aspecten. Hij werd geboren op 8 januari 1935 in de staat Mississippi. Zijn oudere tweelingbroer Jesse werd dood geboren en die dramatische gebeurtenis zou een blijvende impact hebben op het gezin (1). Ik denk dat armoede Elvis voor een belangrijk deel heeft gevormd. De familie verhuisde regelmatig en Elvis groeide op in ‘zwarte woonwijken’, waar hij al jong werd geconfronteerd met sociale problemen en vormen van muziek als jazz, soul en (black)gospel. Door zijn uitstraling en de aantrekkingskracht van zijn stem, groeide Elvis uit tot een wereldberoemde zanger. Hij slaagde erin zijn emoties te laten doorklinken in zijn stemgeluid. Door zijn achtergrond beschikte hij over een grote dosis inlevingsvermogen. Hij kon slecht tegen onrecht en was vrijgevig als het ging om het lenigen van nood, bijvoorbeeld als hij in de krant las dat iemand in financiële nood verkeerde. Zoals velen in de showbusinesswereld van glitter en glamour, was hij niet altijd bestand tegen de vele verleidingen. Een van mijn favoriete Elvissongs is ‘In the ghetto’. Het gaat over de desastreuze en tragische kringloop van geweld in de ghetto’s waar armoede, criminaliteit en andere excessen van generatie op generatie worden overgedragen. Aansprekend is het refrein, dat er op neer komt dat we de problematiek niet onderkennen of de andere kant opkijken, terwijl de wereld maar doordraait.

Gospel

Ongeveer 10 jaar geleden kreeg ik van mijn dochter en schoonzoon op mijn verjaardag een driedubbele cd cadeau ‘Peace in the valley’ van Elvis Presley, met 88 klassieke gospelliederen. Liedjes als ‘Crying In The Chapel’, You’ll Never Walk Alone’, ‘Help Me’ en ‘How Great Thou art’ weerspiegelen een kant van dit rockidool, die te weinig mensen kennen. De teksten geven uiting aan diepe emoties, hoop en wanhoop, twijfel en geloofsvertrouwen. Aansprekende liederen over hoogtepunten en dieptepunten, waarmee mensen in hun leven te maken kunnen krijgen en de soms moeizame zoektocht naar de zin van het bestaan (zingeving) en geestelijke balans. De drie Emmy’s die Elvis ontving waren alle drie voor gospelopnamen (2). In november 1974 kreeg hij een Emmy voor “How Great Thou Art’ (‘Hoe Groot Zijt Gij’) een van mijn favoriete gospelliederen, waarin de grootheid van God en de toekomst van de mensheid worden bezongen.

Kritiek

Ik heb ook ervaren dat medechristenen kritiek hadden op het gospelrepertoire van Elvis Presley. Hij zou de teksten gezongen hebben zonder betrokkenheid, omdat zijn levenswijze volgens hen niet zou overeenstemmen met de teksten die hij zingt. Voor mij staat echter vast dat hij een gevoelsmens was, die uiterst bewogen en vrijgevig was als er sprake was van nood in zijn omgeving. Het kan niet anders of The Gospel (De Goede Boodschap) moet diep in zijn hart zijn geworteld. Ik acht mij niet gerechtigd een oordeel te geven over hem of de intentie waarmee hij gospelliederen zong. Niemand weet wat er in het hoofd van de zanger is omgegaan in de uren voordat hij overleed aan de (vermoedelijke) gevolgen van een fatale ritmestoornis, gevolgd door een hartstilstand. Ook medicatiegebruik kan invloed hebben gehad, maar de meningen over de exacte doodsoorzaak zijn verdeeld (3). Zijn levensgeschiedenis leert dat geld, status, succes en bezit geen garantie vormen voor geluk en innerlijke vrede. Je kunt omringd zijn door mensen en je toch eenzaam voelen. Ook in de Bijbel komen we levensverhalen tegen van personen die zwichten voor verleidingen, maar zeker niet worden genegeerd (4).

Soweto Gospel Choir in Carre Foto:NBB

Voor mij maken juist die praktische levensverhalen de Bijbel zo bijzonder, omdat ze illustratief zijn voor de ervaringen die je als mens in je leven opdoet en de keuzes die je daarbij kunt maken? Hoewel er in de Westerse wereld sprake is van ontkerkelijking, neemt de belangstelling voor gospelmuziek toe (5). Want hoe je het ook wendt of keert, onder invloed van een samenleving die steeds maakbaarder wordt met computertechnologie die onze levens steeds meer domineert, leeft de diepere behoefte aan spiritualiteit en zingeving als nooit tevoren.

Naschrift: Jammer dat tijdens de vele uitzendingen ter nagedachtenis aan de zanger, amper aandacht was voor zijn  omvangrijke gospelrepertoire

 

 

Bronnen

1. Boek ‘Elvis Nieuw ontdekt materiaal’. Uitgeverij Atrium, 2010. Pagina 13, 322, 331, 359 en 375. Algemeen Dagblad 22/8/2014 ‘De laatste woorden van Elvis Presley’.
2. Website van de Gospel Music Hall of Fame in Nashville Tennessee onder ‘Inductees’ en alfabetisch archief.
3. Op pagina 444 van het boek ‘Elvis A. Presley Muziek Mens Mythe’ van Marc Hendrickx (Uitgeverij CODA Antwerpen, 1994), wordt vermeld dat de zanger leed aan hoge bloeddruk en cardiovasculaire afwijkingen. Als doodsoorzaak wordt aangegeven een onregelmatige hartslag waardoor de pompfunctie was aangetast. Volgens deze lijkschouwer wees niets op drugsgebruik.
4. 2 Samuel 11,  Psalmen 38 en 51, geslachtsregister in Matteus 1.

5. De grote belangstelling voor The Passion. Televisieprogramma RTL Summernight van 31/7/2017 met gospelzanger(es) Dwight Dissels en Jenna Lena.

Foto’s: Beeld voor winkel ergens in Amsterdam (Jaap Spaans). Soweto Gospel Choir, Van Kolck Nationale Beeldbank.

IMG_20180119_0003

-Epigenetica: een fascinerende ontwikkeling

In christelijke kringen hoor en lees je er weinig over: EPIGENETICA. Een betrekkelijk nieuw wetenschappelijk vakgebied dat het proces bestudeert naar erfelijke veranderingen in gen-functie, zonder dat de moleculaire DNA-structuur verandert. Het komt er op neer dat iemands erfelijke materiaal weliswaar vast ligt, maar dat door levenswijze, omgevingsfactoren of gedrag toch invloed kan worden uitgeoefend op genen. Deze epimechanismen hebben te maken met de mogelijkheid voor het DNA om een gen ‘aan of uit te zetten’. Stress, gedrag, voeding en andere factoren kunnen in dat proces een rol spelen. Genen kunnen worden ‘afgezet’ door bijvoorbeeld goede voeding. Mijn eerste indruk is voorzichtig positief. Genetica is belangrijk voor iemands ontwikkeling, maar deze hoopvolle ontwikkeling leert ook dat het geen onvermijdelijk noodlot is en aansluit bij mijn christelijke levensovertuiging. Ik stel nadrukkelijk dat ik mij op dit punt in een leerproces bevind. In twee van de bronnen is een belangrijke rol weggelegd voor de placentafunctie, een onderwerp dat mijn bijzondere aandacht heeft (1).

Genetica of erfelijkheid
Erfelijkheid is overal in de Schepping aanwezig. Het zorgt ervoor dat mensen, dieren en planten nakomelingen krijgen. Bij mensen begint het ermee dat de zaadcel van een man versmelt met de eicel van een vrouw. Er ontstaat een bevruchte eicel, waarin zich het erfelijke materiaal van beide ouders bevindt. Door celdeling ontstaan vervolgens de miljarden cellen die het menselijke lichaam vormen. Bij elke deling wordt het DNA dat in de cel aanwezig is gekopieerd. Het erfelijkheidsmateriaal wordt gevormd door chromosomen, genen en DNA. Een mens heeft 46 chromosomen, 23 van de vader en 23 van de moeder. Chromosomen zijn de dragers van ons erfelijkheidsmateriaal. Op de chromosomen liggen de genen die de hoofdrol spelen bij erfelijkheid. De basis wordt gevormd door DNA (Desoxyribo Nucleic Acid), vaak afgebeeld als een kralenstreng of dubbele spiraal. DNA bevat de code waarin onze erfelijke eigenschappen zijn vastgelegd. Er zijn ongeveer 25.000 genen, die samen het menselijk genoom vormen. Van het woord gen is de term genetica afgeleid.

Sinds de ontrafeling van de DNA-structuur in 1953, heeft de genetica een enorme vlucht genomen. Enige jaren terug werd het Menselijk Genoom Project (Human Genome Project) afgerond. Het is een van de meest verreikende onderzoeken ooit uitgevoerd, waaraan meer dan negenduizend wetenschappers in tientallen landen hebben meegewerkt. Een wetenschappelijk journalist beschreef eens op treffende wijze de complexiteit van het genetisch onderzoek. Hij vergeleek de DNA-keten met zijn specifieke volgorde, uitgedrukt in lettertjes, met een stapel boeken van vijftig meter hoog (zie foto). Er kunnen overal drukfouten in staan. Het geeft enigszins weer hoe complex een menselijke cel in elkaar zit. Er kan iets mis gaan bij de celdeling of de overdracht van informatie. Geleidelijk aan dringt ook het besef door, dat de mens met volmaakte genen niet bestaat. Gemiddeld draagt elk mens acht tot tien mutaties in zijn genen, variërend van geringe afwijkingen tot ernstige aandoeningen, zoals spierziektes.

Niet alleen erfelijkheid bepaalt iemands ontwikkeling
Veranderingen in het erfelijk materiaal kunnen een erfelijke ziekte tot gevolg hebben, die vervolgens van generatie op generatie wordt doorgegeven. Sinds 2002 tracht ik door publicaties en lezingen onder christenen aandacht te vragen voor dit onderwerp. De discussie verloopt echter moeizaam en dat doet geen recht aan het belang van deze ingrijpende ontwikkeling, waarmee ieder mens wel op een of andere manier te maken heeft. Er zijn wetenschappelijke kringen waar je de mening aantreft dat erfelijkheid allesbepalend is voor de ontwikkeling van een mens. Er zijn ook stromingen die menen dat genetica voor een deel verantwoordelijk is voor iemands fysieke en psychische ontwikkeling, maar dat een mens wordt gevormd door een complexe mix van factoren zoals erfelijkheid, omgevingsfactoren en gedrag. Als leek die vanwege persoonlijke omstandigheden een bijzondere aandacht heeft voor dit onderwerp, kan ik mij goed vinden in de laatste theorie. Voor zover ik het nu kan inschatten, ondersteunt de Epigenetica die gedachte.

Gevolgen van de Hongerwinter
Toen ik in 1998 het boek schreef ‘Een golf van geweld’, raakte ik bij het bronnenonderzoek gefascineerd door wetenschappelijk onderzoek, waarin werd gesteld dat de Hongerwinter tijdens de oorlog een voedingsbodem was geweest voor psychiatrische aandoeningen als schizofrenie. Het onderwerp heeft mij nooit meer los gelaten (zie ook mijn publicatie over de Hongerwinterkinderen). In november 2014 kwam er een vervolg. Wetenschappers van het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC), voerden met collega’s van Columbia University en Harvard University, onderzoek uit naar de wijze waarop Hongerwinterkinderen de ongunstige omstandigheden in de baarmoeder overleefden. Toen daalde de beschikbare hoeveelheid voedsel tot een kwart van wat een mens nodig heeft. Toch zijn er toen kinderen ter wereld gekomen met een normaal geboortegewicht. Uitgebreid DNA-onderzoek wees uit dat de genen die de groei bevorderen bij hen anders waren ‘afgesteld’. Groepen genen die samenwerkten om groei in de baarmoeder te bevorderen, bleken bij hen anders afgesteld dan bij hun broers en zussen die voor of na de Hongerwinter zijn verwekt. ‘Het afstellen van genen gebeurt voor een groot deel in de eerste weken na de bevruchting’ (2). Zou hetzelfde principe kunnen opgaan, als er in deze moderne tijd om andere redenen sprake is van ‘ondervoeding’ in de prenatale fase, bijvoorbeeld bij een slecht functionerende placenta? Een vraag die hopelijk ooit zal worden beantwoord. 

Regeneratieve geneeskunde
Het past allemaal in een samenhang van ontwikkelingen die razendsnel verlopen en waarbij intelligente biomaterialen het zelf herstellend vermogen van het lichaam activeren en sturen. Regeneratieve geneeskunde heeft de belofte in zich om chronische aandoeningen echt te verhelpen. Ook deze revolutionaire en relatief nieuwe tak van de wetenschap, beoogt het lichaam zelf aan te zetten tot herstel. De medisch-ethische vraagstukken die hieruit voortvloeien kan ik nog niet geheel inschatten. Dat genetica in het algemeen dilemma’s oproept is wel bekend en heb ik beschreven in mijn boek ‘Christenen en erfelijkheid’ en een serie publicaties in maandblad De Oogst WebsiteJSBijlageEpigeneticaOogstIMG_20170626_0001 . Het blijkt ook wel uit de formatiebesprekingen die op dit moment plaats vinden, waarbij medisch-ethische kwesties een cruciale rol spelen. Eerlijkheidshalve moet ik wel bekennen dat ik in de loop der jaren anders ben gaan denken over ethische kwesties, bijvoorbeeld pre implantatie genetische diagnostiek (embryoselectie). Een dilemma dat mij bezig houdt wil ik wel benoemen. Ik schat zo in dat de medische ontwikkelingen die ik schetste ook het proces van veroudering kunnen beïnvloeden en in principe dus kunnen leiden tot verdere vergrijzing van de bevolking. Nu is al zichtbaar dat nieuwe technologische en medische ontdekkingen de vraag naar zorg verhogen en leiden tot sterk stijgende zorgkosten. Uiteindelijk kan dit tot gevolg hebben, dat bepaalde medische behandelingen in de toekomst alleen zijn weggelegd voor degenen die dat kunnen betalen. Een belangrijk deel van de wereldbevolking zal daardoor van die dure zorg zijn uitgesloten, zoals dat nu al geldt voor bepaalde vormen van kostbare medicatie. Vanuit mijn levensbeschouwelijke principes zou ik daar moeite mee hebben (Mattheus 25:40). Dat neemt niet weg dat zowel epigenetica als de regeneratieve geneeskunde voor veel mensen die nu nog geen zicht hebben op genezing of verbetering van de gezondheid, een hoopvol perspectief kan bieden en dat is reden tot dankbaarheid (3).

 

 

Bronnen:

1. ‘Epigenetics in the placenta’ en ‘Epigenetics and the placenta’. The National Center for Biotechnology Information advances science and health by providing access to biomedical and genomic information (VS), respectievelijk augustus 2009 en mei/juni 2011.
2. ‘Hongerwinterkinderen overleefden door aangepaste genen’. Persbericht Leids Universitair Medisch Centrum, 27 november 2014.‘DNA methylation signatures link prenatal famine exposure to growth and metabolism’, Nature Communications, 26 november 2014.
‘Hongerwinter trok sporen in het DNA van baby’s’. Trouw, 18 oktober 2013.
Website Hongerwinter.nl onder ‘Het onderzoek’ en ‘De resultaten’.
‘Een Golf van Geweld’. Pagina 107 onder 22, 1999 en ‘Christenen en erfelijkheid’. Jaap Spaans.
3. ‘Nieuwe materialen gaan het lichaam helpen zelf beschadigde weefsels en organen te genezen’. UMC Utrecht, maandag 8 mei 2017

Foto’s: Docent toont DNA en RNA. Ben Schonewille / Nationale Beeldbank. Stapel boeken en DNA foto’s Jaap Spaans gemaakt in het Biochron van de voormalige Dierentuin Emmen

IMG_20180119_0003

-Kerken in de aanbieding

Door maatschappelijke ontwikkelingen zoals secularisatie, de wetenschappelijke vooruitgang en demografische veranderingen neemt het aantal belijdende christenen in de Westerse wereld sterk af. Zo slonk het percentage Nederlanders dat lid is van een kerk sinds 1970 met de helft en dat geldt ook voor het percentage regelmatige kerkgangers onder de kerkleden. Tussen 1966 en 2006 daalde het percentage kerkleden dat meent dat je je aan alle regels van je kerk moet houden van 51% naar 34%. De mening dat je de zin van het leven moet vinden in je unieke innerlijke ervaring en het ontwikkelen van je eigen vermogens is wijdverbreid onder de Nederlandse bevolking. Bijna negen op de tien Nederlanders is het daarmee op zijn minst enigszins en meer dan vier op de tien zelfs in hoge mate eens. Vooral de jeugd wordt steeds onkerkelijker.

Ik merk regelmatig dat onder bepaalde groepen de aversie tegen christenen toeneemt. Toch zouden degenen die secularisatie en ontkerkelijking juichend verwelkomen eens over het volgende moeten nadenken. De praktijk leert dat de kerken nog steeds een belangrijke bron van maatschappelijke inzet vormen. En die conclusie komt uit objectieve dus ‘onverdachte’ hoek. Volgens het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) bedraagt het percentage vrijwilligers onder de regelmatige kerkgangers, het tweevoudige van dat onder de buitenkerkelijken en mensen die nooit een kerk bezoeken (respectievelijk 52% tegen 25%). Het gaat niet alleen om diensten die men aan zijn kerk verleent. Ook bij seculier vrijwilligerswerk, dat dus niet gerelateerd is aan een kerkelijke gemeenschap, zijn kerkgangers oververtegenwoordigd (1). Betrokkenheid bij medemens en samenleving hebben kerkgangers kennelijk nog hoog in het vaandel. Terugloop van het aantal kerkleden zal dus op termijn ook ingrijpende maatschappelijke gevolgen hebben, bijvoorbeeld voor de zorg voor kwetsbare medemensen.

Minder kerkgebouwen
Dat kerkverlating grote gevolgen heeft voor het aantal kerkgebouwen en ambtsdragers mag duidelijk zijn. Rijdend door Nederland vormen kerkgebouwen de bakens in het landschap. Ons landschap zal dan ook veranderen onder invloed van maatschappelijke veranderingen en dat geld ook voor mijn woonplaats Hoogeveen. De afgelopen jaren is een kerkgebouw gesloopt en een ander verkocht. De monumentale Grote Kerk (PKN) is in de verkoop, een proces waarbij de emoties onder de kerkleden hoog oplopen. Wat wordt de bestemming van de kerk? Daarbij speelt een rol dat ‘de tuin’ rond het kerkgebouw tevens de laatste rustplaats is van veel overleden gemeenteleden. Verkoop van een andere kerk wordt nog overwogen. Dezelfde problematiek doet zich voor in andere plaatsen in ons land.

Synagogen
Het verschijnsel dat ik hiervoor schetste is overigens niet nieuw. Na de oorlog nam het aantal Joodse gemeenschappen als gevolg van de Holocaust sterk af. Veel synagogen kregen een andere bestemming. In 1996 schreef ik op verzoek van de Baptistengemeente De Schutse en in samenwerking met anderen een boekje over de voormalige synagoge. Na de oorlog werd het gebouw verkocht aan Cornelis Flokstra, die in de oorlog Joden had laten onderduiken. Het gebouw kreeg als bestemming Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt. In het verkoopcontract was een zogenaamd kettingbeding opgenomen. Aan de verkoop werd de voorwaarde verbonden dat het gebouw nimmer zou mogen worden ingericht als bioscoop, kroeg, speelhuis of een huis van ontucht (2). Bij verkoop van gebedshuizen gebeurt het vaker dat men eisen stelt aan de bestemming.

Een veranderende samenleving
Secularisatie uit zich op meer gebieden. De oplagecijfers van behoudende christelijke dagbladen zijn de afgelopen jaren sterk gedaald. Nieuwe  economische tegenslagen in combinatie met de groeiende mogelijkheden die internet biedt, kan dit proces versnellen. Een verschraling maar tevens een mogelijkheid voor veel gevestigde media om uit hun ivoren torens van zelfvoldaanheid te komen. De maatschappelijke veranderingen bieden ook nieuwe kansen en uitdagingen. De niet commerciële websites die ik beheer worden steeds beter bezocht.  De vele reacties leren mij dat ondanks de secularisatie in ons land, de diepere behoefte aan zingeving en antwoorden op de vele complexe vraagstukken van deze tijd toeneemt.

Kerk’ zonder gebouw
Misschien is het, gezien het onderwerp, leuk om te weten dat Drenthe ooit een ‘kerk zonder gebouw’ had. In de bossen van Schoonoord staat een hunebed met de naam ‘De Papeloze Kerk’. Daar kwamen tijdens de 80-jarige oorlog gelovigen bijeen om in het geheim hun geloof te beleven. Een kei diende als ‘preekstoel’ leert de overlevering. Gelovigen moesten op wacht staan uit angst voor de Inquisitie die jacht maakte op ketters. Tijden veranderen nu eenmaal.

 

 

Bronnen
1. Persbericht Sociaal en Cultureel Planbureau ‘Geloven binnen en buiten verband. Godsdienstige ontwikkelingen in Nederland’, 28 april 2014 (zie omslag hiernaast).
2. ‘De Schutse. De historie van een kerkgebouw en zijn bezoekers’. Pagina 13. Uitgave Baptistengemeente Hoogeveen, 1996.

Foto’s Jaap Spaans :

Bovenste 2: De Zuiderkerk in Hoogeveen doorstond de downburst van 2007, maar bezweek onder de slopershamer

Middelste foto: Een bord naast de monumentale Grote Kerk in Hoogeveen spreekt voor zich

Onderste foto’s: Voormalige synagogen Hoogeveen en in de Wagenstraat (voormalige Joodse buurt) te Den Haag. Anno 2017  respectievelijk baptistenkerk en moskee