-1914-1918: Toen het licht in Europa doofde

Het is een bekende uitspraak van Sir Edward Grey, de Britse minister van Buitenlandse Zaken: ‘Het licht gaat overal in Europa uit. Ik vraag mij af of wij het nog weer aangestoken zien worden tijdens ons leven’. Kort voor de Eerste Wereldoorlog (WO1) was het een van de vele pessimistische, zelfs fatalistische uitspraken gedaan door politici. Er was ook aanleiding voor. Aan het uitbreken van de oorlog in 1914 was een lange periode voorafgegaan van chaos, streven naar macht, territoriumdrift en een wapenwedloop. Duitsland was na de eenwording van 1871 een keizerrijk geworden. Nationalistische gevoelens waren sterk aangewakkerd en Duitsland werd een van de machtigste landen in Centraal Europa. Op de wereldzeeën was Groot Brittannië (GB) echter nog oppermachtig. De heersende gedachte was, dat deze twee grootmachten zouden strijden om de hegemonie in Europa en andere delen van de wereld. Europa was sterk verdeeld en dat uitte zich in bondgenootschappen tussen Frankrijk en Rusland, GB en de overzeese gebieden van het rijk, Duitsland en Oostenrijk-Hongarije. Ook Italië en Turkije werden de oorlog ingezogen. Direct aanleiding tot de oorlog was de moord op kroonprins Frans-Ferdinand van Oostenrijk-Hongarije in Sarajevo op 28 juni 1914. Het was de vonk die het Europese kruitvat deed ontploffen. Zes weken later waren de meeste grote landen of bondgenootschappen in Europa met elkaar in oorlog.

Ongekende gruwelijkheden
Nederland was tijdens WO1 neutraal, maar werd wel geconfronteerd met de dramatische gevolgen. Een miljoen Belgen vluchtten in oktober 1914 naar ons land en voegden zich bij de ruim zes miljoen Nederlanders. Een bewijs dat  de huidige vluchtelingenproblematiek niet uniek is in de geschiedenis van de mensheid. De strijd in WO1 speelde zich af op diverse oorlogsfronten: het westelijk en het oostelijk front en fronten in Italië, Servië, Roemenië en Griekenland. Het is een misvatting te denken dat WO1 alleen woedde in Europa. Er werd door de geallieerden zwaar gevochten met de Turken en de Duitsers in het Midden-Oosten. In december 1917 slaagde de Britse generaal Allenby er in om de vijand te verjagen uit Jeruzalem. In dat jaar werd ook de Balfour declaratie uitgevaardigd, waarbij het Joodse volk door Groot Brittannië een thuisland kreeg toegezegd. Vaak wordt genegeerd dat er ook toen al veel antisemitisme was. De Duitse keizer Wilhelm II toonde al vroeg belangstelling voor de chauvinistisch-reactionaire, antisemitische massabeweging die rond 1880 opkwam in Duitsland. In Frankrijk was er de Dreyfuss-affaire (1894), waarbij een Joodse officier onterecht werd aangeklaagd en verbannen wegens spionage. Als reactie werd in Bazel het Zionistencongres georganiseerd door Theodor Herzl, waar het streven naar een Joods thuisland centraal stond. Twee jaar later, in 1998, publiceerde Emile Zola zijn belangrijke pamflet over de Dreyfuss-affaire ‘J’accuse’ en volgde er eerherstel voor Dreyfuss. Het was ook de tijd dat het boek de Protocollen van de wijzen van Sion werd gepubliceerd. Een boek bedoeld om Joden in een kwaad daglicht te stellen, door het (bekende) verwijt Joodse wereldoverheersing na te streven.

In het vervolg van WO1 mengden ook de Verenigde Staten zich in de oorlog en zelfs Japan raakte erbij betrokken. WO1 is dan ook met recht bestempeld als een wereldoorlog en overtrof voorgaande oorlogen in omvang en wreedheid. Vooral de gruwelijkheden die plaats vonden aan het westelijke loopgravenfront en de inzet van gifgas, opgetekend in getuigenverslagen, mondelinge overlevering en dagboeken gaan het menselijk bevattingsvermogen te boven. Het onderwerp ‘shellshock’ oftewel ‘oorlogsneurose’ heb ik in de voorgaande publicatie beschreven en ik verwijs ook naar mijn publicatie ‘De symboliek van de klaproos’ (zie pagina Overige Publicaties op deze site). Exact 100 jaar geleden, In november 1918, kwam er na vier jaren harde strijd een eind aan deze oorlog. De Duitse keizer Wilhelm II werd afgezet en zocht zijn toevlucht in Nederland waar hij tijdens WO2, in juni 1941, overleed in Huis Doorn. Zijn begrafenis werd bijgewoond door hoge vertegenwoordigers van de Duitse bezetter. Europa bleef ontredderd en economisch verwoest achter. Na ondertekening van het vredesverdrag van Versailles werd Duitsland gedwongen tot het betalen van enorme bedragen aan schadevergoeding en dat zou een voedingsbodem worden voor herlevend en nog krachtiger nationalisme. Europa had een les geleerd voor de toekomst denk je dan als mens, maar die illusie zou van korte duur zijn. Nog geen twee decennia later kwam het Naziregime op en was er sprake van een enorme en intensieve herbewapening in Duitsland. Precies 20 jaar na beëindiging van de Grote Oorlog WO1, vond in 1938 in Duitsland de Kristallnacht plaats. Europa stond aan de vooravond van een nieuwe oorlog, die nog omvangrijker en verwoestender zou zijn. Met als ongekend dieptepunt de Holocaust, de poging om systematisch het Joodse volk te vernietigen. Het is geen populair gespreksonderwerp in Europa, maar het was indirect de aanleiding dat Joden in de Diaspora uitweken naar Israël. 

2018: Europa: verdeeldheid of eenheid?
Als ik aan deze publicatie over WO1 werk is het mei 2018. Nederland herdacht de doden van de Tweede Wereldoorlog en vierde uitbundig het Bevrijdingsfeest. De staat Israël vierde het 70-jarig bestaan, door tegenstanders beschouwd als De Catastrofe. De situatie in het Midden-Oosten is explosief. Syrië verkeert in chaos na zeven jaren desastreuze oorlog en niets wijst erop dat vrede in aantocht is. Buiten het zicht van de camera’s woedt een gruwelijke strijd in Yemen. Het is ook de maand dat de Amerikaanse president Trump bekend maakte, dat de VS deelname aan het akkoord met Iran over nucleaire wapens beëindigt. Een stap die te verwachten was, gelet op de snel groeiende invloed van Iran en de permanente dreigementen van dat land om Israël te vernietigen. De gevolgen zijn nog niet helemaal te overzien, maar die zullen groot zijn en kunnen leiden tot een escalatie van geweld in het toch al explosieve Midden-Oosten. Wat mij opviel was de grote verdeeldheid in Europa. President Macron, bondskanselier Merkel en minister Boris Johnson van Groot Brittannië haastten zich in korte tijd en los van elkaar naar Washington, om de Europese visie op de Irandeal te onderstrepen. Het riep in de media de vraag op, met wie je als buitenlandse machthebber moet bellen om iemand aan de lijn te krijgen die namens Europa spreekt. In een snel globaliserende en complexer wordende wereld met veel grensoverschrijdende problemen, is een eenduidig Europees beleid simpelweg noodzakelijk. Geen enkel land kan uitdagingen als cybercrime, klimaat en milieu, terreurbestrijding, oorlog etc. aan zonder hulp van derden. Europa lijkt hopeloos verdeeld. Toch verwacht ik binnen een decennium grote veranderingen, onder druk van de schuivende machtsverhoudingen op de wereld en onverwachte gebeurtenissen.

Afgezien van de ontreddering en ernstige economische situatie in Europa, had de nasleep van WO1 ook enorme gevolgen voor de volksgezondheid. In augustus 1918 had de helft van de Amerikaanse soldaten in Europa de Spaans Griep en de ziekte sloeg snel over naar andere legerkorpsen. Deskundigen wijten het aan de slechte hygiëne, de voedingstekorten op het Europese continent die de weerstand van de burgers hadden aangetast en grote concentraties van mensen die kenmerkend waren voor WO1 en oorlogen in het algemeen. In een paar maanden tijd eiste dit wereldwijd miljoenen slachtoffers, naar schatting 50 miljoen mensen stierven als gevolg van de griepepidemie. Opmerkelijk was dat vooral jonge mensen tussen de 20 en 40 jaar werden getroffen. Het is een verband dat niet zo vaak wordt gelegd, maar zeker niet genegeerd mag worden.

Kan de mens duurzame vrede realiseren?
Mijn laatste publicatie over WO1 verschijnt DV deze zomer op mijn website. Ik zal dan ingaan op een aantal fundamentele vragen over oorlog en vrede. Is de mens(heid) in staat op eigen kracht de duurzame vrede op aarde te realiseren waar velen zo naar verlangen, of is daarvoor een ingrijpen van Hogerhand nodig.

 

Bronnen:
–De Eerste Wereldoorlog, Dennis Hamley. Uitgave Ars Scribendi, Harmelen 2002.
–Wereldoorlog 1. Lees over de ellende in de loopgraven en hoe de Grote Oorlog Europa verwoestte. Uitgave Standaard Uitgeverij Antwerpen in samenwerking met het Imperial War Museum, 2001.
-Wikipedia: 2.6.1 Wilhelm II van Duitsland ‘Racisme en antisemitisme’ en webpublicatie: Biografie Keizer Wilhelm II (1859-1941).
–Medischcontact.nl, 12 maart 2018 ‘Spaanse griep is 100 jaar’.

Foto’s: Herdenking WO1 Ieper (Trees Kim), Ingang Huis Doorn en militaire begraafplaats (Jaap Spaans), schilderij ‘Klaproos in oorlogsgebied (Klaas Buikema).